El abyroıyn asqaqtatyp júrgen tarıhshylar arasynda esimi alys-jaqyn shetel jurtyna jaqsy tanys sanaýly ǵalym bar. Solardyń biri – UǴA akademıgi, Ulttyq mýzeıdiń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Jáken Taımaǵambetov.
Birinshi kýrstan keıin ustazymyz Madııar Eleýovtiń basshylyǵymen bir jarym aı boıy Jambyl oblysy Shý aýdanynyń Balasaǵun aýyly (burynǵy Kalının ujymshary) janyndaǵy Aqtóbe qalashyǵynda arheologııalyq qazba jumysyna ekspedısııa múshesi retinde qatystym. Odan soń bir aı boıy týǵan aýylymda boldym da, qol bos kezde aýyldyń soltústik jaǵyndaǵy qumdardyń jyljýynan keıin paıda bolǵan taqyrlanǵan jerlerdi aralap, ártúrli tastan jasalǵan sadaq, naıza ushtaryn taýyp, olardy ýnıversıtetke alyp keldim. Birden tarıh fakýltetiniń dekany Ýahıt Shálekenovke kórsettim. Ol kisi tastyń bárin qarap shyǵyp, «Bularmen Jáken Taımaǵambetov degen aǵaıyń aınalysady, ol tarıh ınstıtýtynda isteıdi, soǵan alyp bar», dedi. Sodan 2-3 ret tarıh ınstıtýtyndaǵy J.Taımaǵambetovti kabınetine baryp, taba almaı kettim. Biraq tas dáýiriniń 50-60-taı eskertkishin stýdenttik jyldary, odan keıin otbasyn quryp, páterden-páterge, jataqhanadan-jataqhanaǵa kóship júrgen jyldary birge alyp júrdim. Ýaqyt solaı ótip jatty. Álgi eskertkishter tek Jáken Taımaǵambetov ýnıversıtetke tolyǵymen aýysqan kezde ǵana eksponat retinde qalyń kópshiliktiń kózaıymyna aınaldy.
1999 jyly J.Taımaǵambetov Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń tarıh fakýltetine professor qyzmetine turaqty ornalasty. Biz etene aralasyp kettik. Birer jyldan keıin ol TMD elderi arasynda alǵash ret elimizde, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da Paleolıt mýzeıin ashty. Mýzeı jasaqtalyp jatqanda Jákeńe, 15-16 jyl saqtap kelgen tas dáýiri kezeńderiniń eskertkishteri týraly aıttym. Birden ákelýimdi ótindi. Osylaısha, Aral teńiziniń soltústik-batys jaǵalaýyndaǵy Aqespe eldi mekeniniń janynan tabylǵan tas dáýiriniń jádigerleri ýnıversıtettiń Paleolıt mýzeıinen oryn alǵany maǵan óte zor qýanysh boldy.
1953 jyly jeltoqsanda Qostanaı oblysynyń Qarabalyq aýdanynda dúnıege kelgen Jáken Qojahmetuly orta mektepti jaqsy bitirse de, joǵary bilimge birden qoly jete qoımady. О́zi oqyǵan mektepte bastaýysh synyp muǵalimi, kórshi aýdandaǵy orta mektepte eńbek pen deneshynyqtyrý pániniń muǵalimi, KSRO IIM Qaraǵandy joǵary mektebiniń tyńdaýshysy, kórshi aýdandaǵy astyq keńshary qurylys bóliminiń jumysshysy, «Almatykýltbytstroı» tresine qarasty SMÝ-18 mekemesinde jumysshy bolyp istedi. Aqyry Jákeńniń tabandylyǵy alǵa shyǵyp, barlyq qıyndyq artta qaldy da, 1974 jyly arman esigi aıqara ashylyp, S.Kırov (qazirgi Ál-Farabı) atyndaǵy ýnıversıtettiń tarıh fakýltetiniń stýdenti atandy.
1974-1979 jyldary aralyǵynda ýnıversıtette birinshi kýrstan bastap «Arheolog» atty stýdenttik ǵylymı úıirmeniń belsendi múshesi, kelesi kýrstan bastap onyń tóraǵasy bolyp kózge túse bastady. Bolashaq professor stýdenttik jyldary Dýshanbe, Ashhabad, Samarqand, Tashkent, Máskeý qalalarynda ótken búkilodaqtyq ǵylymı konferensııalarda baıandamalar jasaıdy. Jákeńniń ǵalym retindegi tulǵalyq bolmysy sol kezden bastap-aq qalyptasa bastaıdy. Qarap otyrsaq, ǵylym doktory, professor bolǵannyń bári stýdent kezinen ǵylymǵa úıirsektenip, onyń bir máselesimen qyzyǵyp aınalysady. Jáken Qojahmetuly da stýdent kezinen arheologııa ǵylymyna, onyń ishinde tas dáýiri arheologııasynyń «aýrýyna» ushyraıdy.
Halqymyzda «otyzynda orda buzbaǵan, qyrqynda qamal almas» degen maqal bar. Bul sóz jastardy, jigerlendirý úshin sanaly túrde bir maqsat pen bir baǵdarǵa baǵyttaýǵa qatysty aıtylǵan dep oılaımyn. HH ǵasyrdyń 50-80 jyldary keńestik kezeńde joǵary bilim men ǵylym salasynda jumys isteıtinderge, onyń ishinde qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar salasy boıynsha eńbek etetinderge doktorlyq qorǵap, professor ataǵyna ıe bolý tek 50-den asyp 60-70-ke taıaǵanda ǵana júzege asatyn is dep esepteletin. Ǵylym akademııasynyń júıesindegi ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda jumys isteıtin, asa talantty, erekshe qabiletti mamandar ǵana 40 jasqa jetpeı doktorlyq dıssertasııalaryn qorǵaıtyn. Ondaı tulǵalar, árıne, saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana. Olardyń bul ǵylymı jeńisterin naǵyz erlikke balap jatady. Ataqty tarıhshy Ermuhan Bekmahanov 33 jasynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, 34-inde professor atanǵan. Akademıkter Manash Qozybaev pen Keńes Nurpeıisov 38 jasynda doktorlyǵyn qorǵaǵan.
Soǵystan keıingi kezeńde dúnıege kelgender arasynda tarıh ǵylymynyń shyńyna 40 jasqa deıin kóterilip, aldyńǵy býyn aǵalarynyń ǵylymdaǵy dástúrin jalǵastyrǵan ǵalymdar: professor Á.Tóleýbaev – 39 jasynda, professor, akademık H.Ábjanov – 39 jasynda, professor J.Ábilhojın – 40 jasynda doktorlyq dıssertasııalaryn qorǵady. J.Taımaǵambetov te 40 jasqa tolmaı, Reseıdiń Novosibir qalasyndaǵy Reseı Ǵylym akademııasy Sibir bólimi Tarıh jáne etnografııa ınstıtýtynyń dıssertasııalyq keńesinde jarııalanǵan ǵylymı jumystarynyń negizinde «Qazaqstan paleolıti. Negizgi máseleleri» atty taqyrypta ǵylymı baıandama jasap, tarıh ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin ıelendi. Osylaısha, Jáken Qojahmetuly ýnıversıtetke kesh túskenine qaramastan, óziniń tabandylyǵy men eńbekqorlyǵy, izdenimpazdyǵy men ózi qalaǵan mamandyqqa degen súıispenshiligi arqasynda qatarynyń aldyna shyǵyp, tarıh ǵylymynyń bıik shyńyna kóterildi. Ol – Qazaqstan men Reseıdiń ǵylym doktory ǵylymı dárejesin ıelengen elimizdegi sanaýly tarıhshy ǵalymdardyń biri.
Belgili bir tulǵa týraly sóz etkende, onyń júrgen joly men sińirgen eńbegi sonyń aty-jónimen qatar turady da, onyń bári uqsas uǵymdarǵa aınalyp ketedi. Arheolog Jáken Taımaǵambetov desek, esimizge birden Qazaqstannyń paleolıt dáýiri, tas eskertkishteri, Novosibir qalasyndaǵy KSRO ǴA SB tarıh, fılosofııa jáne fılologııa ınstıtýty jáne birlesken Halyqaralyq arheologııalyq ekspedısııalar eske túsedi. Osy uǵymdardyń árqaısysyn arheolog Jáken Qojahmetulynyń ómirimen baılanystyra otyra, jeke maqalalar jazýǵa bolady.
Jáken Qojahmetuly stýdent kezinde-aq arheologııalyq ekspedısııalarǵa qatysyp, mamandyqqa degen qushtarlyǵyn qalyptastyrsa, aspırantýrada sanaly túrde Ońtústik Qazaqstan óńirindegi tas dáýiriniń erte kezeńi – paleolıttik eskertkishter, úńgirler men ejelgi adamdardyń turaqtary, olardyń ártúrli tastan jasalǵan eńbek quraldaryn zertteıdi. Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin ıelengennen keıin onyń zertteý obektisiniń aýmaǵy keńeıip, búkil Qazaqstan aýmaǵyn qamtıdy. Onyń ǵylymı esepterine kóz júgirtsek, 1984-1992 jyldary aralyǵynda elimizdiń Jezqazǵan, Qaraǵandy, Mańǵystaý, Atyraý, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Pavlodar, Almaty, Semeı, Shyǵys Qazaqstan, Taldyqorǵan, Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystary aýmaqtarynda derbes arheologııalyq barlaýlar men qazbalar júrgizip, tas dáýiriniń ártúrli kezeńine jatatyn kóptegen eskertkishti taýyp, zerttedi. Zertteýler barysynda ǵalym elimizdiń ártúrli óńirinen – Qyzyltaý, Saıaq, Shoqtas, Qoshqorǵan, Muǵadjar, Embi, О́zen, Maıbulaq, Úshbulaq, Táttibulaq atty paleolıttik turaqtardy alǵash ashyp, olar týraly materıaldardy ǵylymı aınalymdarǵa engizdi.
1992 jyldan bastap Qazaqstan aýmaǵyndaǵy bes arheologııalyq otrıad pen ekspedısııalarǵa jetekshilik jasaı otyra, sheteldiń on shaqty eliniń arheolog mamandarymen birlesken 3 iri halyqaralyq arheologııalyq ekspedısııaǵa birlesken jetekshi boldy. Osy jyldardan bastap J.Taımaǵambetov óziniń qalaısha eýrazııalyq ǵalymǵa aınaldy. TMD elderinen basqa ol Eýropa, Azııa, Afrıka, Amerıka qurlyqtaryndaǵy ǵylymy damyǵan elderde ótken halyqaralyq ǵylymı jıyndarda Qazaq eliniń jalǵyz arheolog-mamany retinde ǵylymı baıandamalar jasady.
Akademık J.Taımaǵambetov – elimizdegi arheologııa ǵylymynyń paleolıt dáýirin zertteıtin jetekshi mamany, TMD elderine tanymal arheolog, ǵalym. Onyń negizgi zertteý taqyryptary – Qazaqstan aýmaǵyn alǵashqy adamdardyń qonystanýy máselesi, olardyń materıaldyq jáne rýhanı mádenıeti, óte ejelgi dáýirlerdegi Eýrazııa aýmaǵyndaǵy mıgrasııalyq úderister men etnıkalyq baılanystar máseleleri. Bul – qysqa merzimde jáne bir eldiń mamandary sheshetin másele emes, kerisinshe, uzaq merzimge arnalǵan jáne alty qurlyqtyń jetekshi mamandarynyń birlesip qarastyratyn máselesi. Qazirgi kezeń – sol uzaq merzimniń alǵashqy kezeńi jáne onyń irgetasynyń qalanyp jatqan kezeńi. Sondaı halyqaralyq aýqymdy jobada elimizdiń atynan Jáken Qojahmetulynyń bolýy bizdi qýantady. Sondaı-aq bul jobanyń ómirsheń ekendigi jáne úlken nátıjeler beretindigi sózsiz.
Erte kóktemnen bastap ol jazǵy ekspedısııalarynyń qamyna kirisip ketedi. Sol ketkennen kúzdiń sońyna taman ǵana ol Almatyǵa bet burady. Jolyǵyp áńgimelese qalsań, aıtatyny – jazǵy ekspedısııasy Qazaqstannyń qaı óńirlerinde ótkeni, qaı jerlerde barlaý jumystary júrgizilgeni, qansha sheteldiktiń kelip, qatysqany, qandaı jańalyq ashylǵany, taǵy sol sııaqty ıgilikterge toly áńgimeler. Tipti ekspedısııa barysynda bolǵan tosyn, adam kúler qyzyqty áńgimeler de aıtylyp jatady. Jáken Qojahmetulynyń naǵyz maman retindegi bir ereksheligi, onyń qazba jumystary barysyndaǵy ár qadamdy, ár jumysty vıdeo-fotolarǵa túsirip otyrady. Ár jyldaǵy qazba jumystarynyń qorytyndysy ne jeke maqala, ne ekspedısııa múshelerimen birlesip jazǵan ujymdyq monografııa retinde jaryq kóredi. Mine, muny naǵyz qajyrly eńbek dep aıtýǵa bolady.
Jáken Qojahmetuly ǵylymı eńbeginiń arqasynda 2020 jyly UǴA-nyń tolyq músheligine (akademık) saılandy, 2022 jyly «Parasat» ordenimen marapattaldy, 2022 jyly Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq ǵylymı keńestiń múshesi boldy. Ol – Japon ımperatorynyń arnaıy ordeniniń, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ataǵynyń, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyǵynyń ıegeri. Munyń bárin tókken terdiń, atqarylǵan jumystardyń óteýi dep bilemiz.
Bereket KÁRIBAEV,
UǴA akademıgi, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory