Qarashanyń basynda Ádilet mınıstri Azamat Esqaraev úkimet otyrysynda almanyń aport sortyn brend retinde bekitilgenin habarlady. Onyń aıtýynsha, menshiktep alǵaly turǵandardyń qatarynda aporttan ózge qymyz, qurt, kóje, sondaı-aq mal terisi de bar. Qazir bulardy patentteý boıynsha jumystar júrip jatyr. Aportty 13 qazanda otandyq brend dep tirketip qoıǵan, endi ony halyqaralyq deńgeıde tirketý úshin qujattar ázirlenip jatyr. Al sarapshylar bul sheshim osy sorttyń halyqaralyq naryqta tanylýyn jáne shynaıylyǵyn arttyrýǵa yqpal etetinin aıtady.
Mınıstr aporttyń brend retinde tirkelýi aýyl sharýashylyǵyn damytý, taýar óndirýshilerdi qoldaý isinde mańyzdy ról atqaratynyn aıtty. Sonymen qatar bul bastama týrızmdi damytýǵa septigin tıgizedi.
Botanık M.Popovtyń aıtýynsha, 1934 jyly Kishi Almaty shatqalynda 190 gektardaı jerdi jabaıy jemis ormandary alyp jatsa, qazir budan 9 gektar ǵana qalǵan. Almaty mańynda aport ósirýge qolaıly aımaqtar – teńiz deńgeıinen 800-900 metr bıik Eńbekshiqazaq, Talǵar, Qarasaı aýdandarynyń, Almatynyń Bostandyq, Medeý aýdandarynyń birshama jeri, teńiz deńgeıinen 900-1 100 metr bıik tómen taýly aımaq – Túrgen, Esik, Talǵar, Úlken jáne Kishi Almaty ózenderiniń jaǵalaýy; teńiz deńgeıinen 1 100-1 350 metr bıik Orta taýly aımaq – Eńbekshiqazaq jáne Talǵar aýdandarynyń jerleri.
Atalǵan másele osyǵan deıin memlekettik deńgeıde birneshe ret kóterilgen. 2019 jyly Almatyda ótken jıynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń qazynasy – aportty jańǵyrtý qajettigin atap kórsetti. Qazirdiń ózinde birneshe áreket jasaldy. 2012-2018 jyldar aralyǵynda Almaty oblysy ákimdigi jergilikti bıýdjet esebinen sharýalarǵa aport egip, ony ósirý shyǵyndaryn óteý úshin 670,4 mln teńge bóldi degen derek bar. Biraq nátıjesi áli belgisiz. Al ǵalymdar bolsa, aporttyń azyp-tozyp ketýiniń 14 sebebi antropogendik faktorlarǵa baılanysty ekenin aıtýdan jalyqqan emes. Basqasha aıtqanda, tabıǵı emes, adam faktoryna baılanysty. «Aporttyń sapasyzdyq úderisi jyl sanap kúsheıýde» degen pikirler jıi estile bastady.
2016 jyly Almaty ákimdigi «Aportty jańǵyrtý» jobasyn qolǵa alyp, «Apple World» JShS-ge aýmaǵy 70 gektardy quraıtyn úsh jer telimin 40 jylǵa jalǵa berdi degen derekter bar. «Apple World» JShS ókilderi baqty qorshap, 34 myń aport kóshetin otyrǵyzǵan. Alaıda joba jemisti bolmady. Kásipkerler bul isten bas tartyp, sharýany orta joldan tastap ketken.
Almaty aportynyń dańqy álemge tarady. AQSh burynǵy prezıdenti Djon Kennedıdiń inisi, senator Edvard Kennedı 1973 jyly Almatyǵa kelgen saparynda «Men búkil álemdi araladym, biraq mundaı ádemi, hosh ıisti jáne tátti almany eshqashan tatyp kórgen emespin», degen sózi gazet betterinde qattalyp qalǵan. Kónekóz qarttardyń aıtýyna qaraǵanda, senator sol saparynda birneshe qorap aport almasyn ózimen birge alyp ketken kórinedi. Biraq munyń bárin qazir ótken shaqpen aıtyp otyrǵanymyz ókinishti. Aportymyz da usaqtalyp, bastapqy dáminen aıyrylyp barady.
1908 jyly Germanııadaǵy Mangeım jemis ósirý kórmesinde qazaq aportyna joǵary baǵa berilgen. Bul jańalyq onyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna ár bergenge uqsaıdy. Aport almasynyń Reseıdi aınalyp, Sibirge jáne ońtústikke – temirjol vokzaldaryna jetkizilgeni, sondaı-aq poshta sálemdemelerimen jóneltilgeni týraly málimetter bar. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda-aq aport Qazaqstannyń brendine aınalyp úlgergenge uqsaıdy.
Sarapshylar aport qana emes, shubat, jal-jaıanyń bizdiń ónimder ekenine eshkim kúmán keltirmeý úshin olardyń qujatty bolýy kerektigin aıtady. Biraq zańdastyrýǵa múmkindik beretin hattama bizde joq. Sondyqtan bul ónim bizdiki dep álem aldynda menshiktep alýǵa zańdyq tetik te joq. Quqyqtyq qorǵaý tek menshikke ǵana emes, zııatkerlik menshikke de qajet ekeni osyǵan deıin jıi aıtyldy.
Bizdiń elde «Taýar tańbalary, qyzmet kórsetý tańbalary, geografııalyq belgiler jáne taýarlardyń shyǵarylǵan jeriniń ataýlary týraly» zań sonaý 1999 jyly qabyldanǵan edi. Degenmen bul jerde áıgili taýarlardyń halyqaralyq saýdasy týraly aıtyp otyrmyz. Bizdiń eldiń DSU sheńberindegi kópjaqty saýda kelisimderine, sonyń ishinde Zııatkerlik menshik quqyǵynyń saýda aspektileri týraly kelisimge qosylýy mańyzdy. Menshik quqyn zańdastyrý týraly erejelerdiń bári sol kelisimge laıyqtalyp jazylý kerek. Úkimet aportty menshiktep alyp, eksport máselesine kirisýge daıyndalyp jatsa, otandyq ǵalymdar sol aportty qaıdan alamyz degen máseleni taǵy da jańǵyrtyp otyr.
Bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaq baý-baqsha sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty baý-baqsha daqyldarynyń bıotehnologııasy zerthanasynyń meńgerýshisi Svetlana Dolgıh jýrnalıstermen kezdesken kezde taý bókterinde, teńiz deńgeıinen 900-1200 bıiktegi qurylys Almaty aporty úshin qolaıly aımaqty joıyp jibergenin aıtypty. Tııanaqty áreket etý arqyly sapaly nátıjelerge qol jetkizýge bolady. Al qosymsha qoldaýsyz ulttyq murany jańǵyrtý, ony sapaly jańa deńgeıge shyǵarý tym qıyn bolady. Munyń birqatar sebebi bar.
Ǵalymnyń aıtýynsha, sol bıikte ósip, kún jegen almany ǵana aport dep aıtýǵa bolady eken. 900 metrden tómen bıikte óskender aport emes, jaı «Sýsleper» jáne «Stolovka» degen jazǵy sortqa aınalady. Aport sapasynyń nasharlap ketýiniń birinshi sebebi sorttyń tamyrlarynda vırýsty ınfeksııa jınaqtalyp qaldy. Al ekinshi sebep, almany sabaǵynan tamyrlap kóbeıtý máselesi baqylaýdan shyǵyp ketti. Júıe buzylyp, sapaǵa emes, sanǵa basymdyq berildi.
«Biz aportty brend degende 1970-1980 jyldardaǵy bir danasy 0,5 nemese 1 kılo tartatyn aportty eske alamyz. Qazir aporttyń ózin toqyraýǵa ushyratyp aldyq, qazir ol aport joq. Tipti aport ósip shyǵatyn alma aǵashy da joq qazir. Shyndyqqa týra qaraıtyn kez keldi», deıdi S.Dolgıh.
Onyń aıtýynsha, jaǵdaıdy túzetýge bolady. Aport almasyn tek bizdiń ǵana brend dep aıtýǵa ońaı. Eger Sıverstiń bastapqy qalpyn jańǵyrtsaq, árbir alma aǵashyn 10 eýrodan baǵalasaq, jan-jaǵymyz almasyn da, óskinin de satyp alýǵa daıyn. Aport aǵashyn qalpyna keltirýge múddeli top ta jetedi.
«3-5 jyldyń ishinde alma alqabyn qalpyna keltire alamyz. 2024 jáne 2025 jyldary aporttyń tańdalǵan túrlerine genetıkalyq taldaý júrgizýdi josparlap otyrmyz. Aporttyń «qanqyzyl» nemese «Almaty aporty» ekenin dáleldeıtin eń jaqsy suryptaryn ósirip shyǵarýǵa daıynbyz», deıdi maman.
Aportty qalpyna keltirý múmkindigi ýystan shyǵyp bara jatqany – bárimizge belgili jaıt. Aport beldeýindegi salynǵan quny 1,5 mln dollar turatyn záýlim úı ıesine baryp «úıińdi súremiz, onyń ornyna alma egemiz» dep aıtýǵa ǵana ońaı. Sarapshy aıtyp ótkendeı, taý beldeýindegi záýlim úı ıelerine ótemaqy tóleý máselesi memlekettik baǵdarlama arqyly sheshý kerek. Tym bolmasa 5-10 gektar jerdi memleket ıeligine qaıtara alsaq, qalǵan máseleler ret-retimen sheshiledi. Mundaı pikirdi Otyrǵyzý materıaldaryn óndirýshiler qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy Serik Sadyqov ta qoldaıdy eken. Onyń aıtýynsha, qosymsha qoldaýsyz ulttyq murany jańǵyrtý, ony sapaly jańa deńgeıge shyǵarý tym qıyn. Sonyń ishindegi eń ózektisi – máseleniń ekonomıkalyq qyry. Kásipkerler birinshi kezekte paıdaǵa basymdyq beredi. Almanyń ózge túrleri alǵashqy 2-3 jylda ónim berse, aport 7-8 jylda ónim beredi. Turaqty túrde jyl saıyn ónim bermeıdi, jyl aralap demalyp turatyny kásipkerler úshin tıimsiz.
«Almanyń, onyń ishinde Almaty aportynyń taǵdyry qyl ústinde tur. Aporttyń kólemi kishireıip, dámi men ıis sapasy da tómendep ketken. Biraq úmit úzilgen joq. Aporttyń Aleksandr jáne qanqyzyl sorttary áli syryn bergen joq. Onyń 19 túri bar. Eshteńe jasamasaq, aport brendin joǵaltyp, ózge elderge táýeldi bolyp qalamyz», deıdi S.Sadyqov.
Sarapshynyń aıtýynsha, aport ósiretin beldeýdegi baqtardy qalpyna keltirý úshin kúsh kerek, qarjy kerek. Birinshi kezekte otyrǵyzý materıalyn daıyndap alý mańyzdy. Bul jumysty aport alqaptaryn qalypqa keltirý jumystarymen qatar júrgizý kerek. Jońǵar Alataýyna ǵylymı ekspedısııa jiberip, sol jerden eń qundy kóshetterdi taýyp, eń jaqsy sorttaryn sonda otyrǵyzý kerek.
«Almaty oblysy Talǵar aýdanyndaǵy mamandandyrylǵan baqta aporttyń 120 túri bar. Biz solardyń ishinen eń qajettilerin iriktep alyp, kóshet otyǵyzý kerek. Qazir elde jemis-jıdek daqyldarynyń 20 shaqty tálimbaǵy jumys isteıdi, onyń 3-4 ǵana aportpen aınalysady», deıdi sarapshy.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, aport aǵashy ózine qolaıly ortada ǵana kókteıdi, tabıǵı qalpyn buzbaıdy. Aport bolashaq urpaqqa jetý úshin Jońǵar Alatýyndaǵy aport beldeýlerin qalypqa keltirip, ulttyq germoplazma ortalyǵyn ashý kerek. Bul mindet zańnamalyq bazany qalyptastyrýdan bastalady.
Ulttyq ǵylym akademııasynyń Bıologııa jáne medısına ǵylymdary bóliminiń akademık-hatshysy Vladımır Berezın ótken jyly Orman kodeksine, Sort týraly erejege ózgerister men tolyqtyrýlar, qorshaǵan ortany basqarýdy retteıtin normatıvtik-quqyqtyq aktilerge keıbir tolyqtyrýlar qajet bolýy múmkin ekenin aıtypty. Mundaı talaptar qoldanystaǵy zańdarda da aıtylǵan. Naqtylasaq, zań jabaıy jemis baqtarynyń genofondynyń saqtalýyn, qalpyna keltirýin qup kóredi. Sarapshy osy rette bizdiń aımaqta agrobıoártúrlilikti saqtaý boıynsha ulttyq saıasatty qalyptastyrý qajettiligin kún tártibine shyǵaratyn kez kelgenin de aıtyp ótti.
«Jer betinde turatyn halyq jylyna 40 mln tonna alma jeıdi eken. Olar birinshi kezekte býdandastyrylǵan nemese hımııalyq qospalar arqyly bastapqy qalpynan aıyrylyp qalǵan klon alma emes, taý bókterinde kún súıip tolysqan tabıǵı almany qalaıdy. «Qazaqstan – almanyń otany» degen ıdeıany memlekettik ıdeologııaǵa aınaldyrý kerek. Osy ıdeıany júzege asyrsaq, alma el bıýdjetiniń negizgi donorlarynyń birine aınalar edi», deıdi V.Berezın.
ALMATY