El ishin aralap, eginshimen de, malshymen de kezdeser sátimiz kóp. Sondaıda baıqalatyny – aýyl sharýashylyǵy salasynda jastardyń azdyǵy. Jerge dán sepken dıqan men túlik túletkenderdiń deni – zeınet jasyna jaqyn qalǵandar. Bul saladaǵy agronom, veterınar, zootehnık syndy mamandar arasynda da egde tartqandardy kóbirek kóremiz.
Jalpy, aýylda mamanǵa degen zárýlik – burynnan bar másele. «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy arqyly eldi mekenderdegi bıýdjetten qarjylandyrylatyn mekemeler qyzmetkerleri arasynda jastar kóbeıdi. Biraq aýyl sharýashylyǵyn tańdaǵandar sanaýly ǵana. Solardyń biri – Jańaqorǵan aýdanyndaǵy Qosúıeńki aýylynyń mal dárigeri О́tkir Ábsadyqov. Qyzylordadaǵy agrokolledjden keıin kórshi oblystarda oqyǵan jas maman 2016 jyldan beri baǵdarlama arqyly aýylda eńbek etip keledi.
«Qatarlarymnyń kóbi «neshe jyl oqyǵanda bireýdiń qorasynda qı sasyp júrem be?» dep qalada qalyp qoıdy. Biraq bárine jaıly jumys pen jumsaq kreslo qaıdan tabyla bersin. Mamandyǵyna degen súıispenshiligi bolsa, adam qaıdan da ornyn tabady. О́zim aýylǵa kelgenime esh ókingen emespin. Osy kúni qalaǵa tán turmystyq jaǵdaı aýylda da bar. Qudaıǵa shúkir, qazir jalaqymyz kóbeıdi. Osy salada jumys isteýge talaptanyp, kásipkerlikpen aınalysamyn degen jastarǵa memleket qoldaý tanytyp otyr. Aýylda jumys ta, yrys ta bar», deıdi О́tkir.
Aýdandardan jınalǵan derekterdi saralap kórdik. Olardyń qataryna «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasyna eń kóp úmitker qatysqan óńir Jańaqorǵan eken. Bıýdjettik nesıe túrinde turǵyn úı satyp alýǵa áleýmettik qoldaý sharalarymen qamtylǵandardyń 73-i – bilim, 38-i – densaýlyq saqtaý salasy mamandary. Agroónerkásip kesheni boıynsha 9 mamanǵa turǵyn úı satyp alý úshin nesıe berilgen.
Qarmaqshy aýdany boıynsha byltyr 75 mamanǵa 22 mln 972,5 myń teńge kóterme járdemaqy, 50 jasqa turǵyn úıge 229 mln 725 myń teńge jeńildetilgen nesıe qarjysy bólinipti. Kóterme járdemaqy men turǵyn úı alǵan mamandar qatarynda agrosala ókilderiniń tym azdyǵy baıqalady.
Qazaly aýdanynda da 2009-2022 jyldar aralyǵynda «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha kóterme járdemaqy túrindegi áleýmettik kómek alǵan 1 216 mamannyń tórteýi ǵana agroónerkásiptik keshende eńbek etedi.
Bıyl jazda Qazalyǵa barǵan saparymyzda respýblıkaǵa tanymal «RZA» AQ negizin qalaǵan kásipker Samurat Imandosov basty máseleniń biri retinde maman tapshylyǵyn aıtqan edi. Dúrkin-dúrkin uıymdastyrylatyn bos jumys oryndary jármeńkesinen de qur qol qaıtatyn kezderi kóp. О́ıtkeni jumyssyz jastyń kópshiligi 8 saǵat kabınette otyryp, kesimdi aılyǵyn alatyn keńse tirligin qolaı kórip otyr.
Shıelidegi «Halyq» fermerlik qojalyǵy jetekshisi Halyqberdi Myhanov ta osy máseleni basa aıtady. Sharýashylyqtar aqshasyn tólep, bolashaq mamandardy ózderi oqytýǵa da ázir. Biraq soǵan talaptylar az bolyp tur.
Syrdarııa aýdanyndaǵy iri qurylym «Shaǵan jer» JShS óz jumysshylary arasynan bolashaq mamandardy oqytyp jatyr. Olardyń deni – jastar. Jýyrda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Syr óńirine jasaǵan saparyndaǵy kezdesýde osy seriktestiktiń jas mehanızatory Aıbek Ýálıev aýylda eńbek etýdiń artyqshylyqtaryn aıtty.
Aýyl máselesin kóterip júrgen kásipker Erulan О́mirserikovtiń bul baǵytta birqatar usynysy bar.
«Aýyl sharýashylyǵy men aýyl egiz uǵym bolǵandyqtan, aýylǵa qajetti mamandar máselesin de ekige bólip qaraǵan jón sııaqty. Birinshi topqa bıýdjetten qarjylandyrylatyn bilim, medısına, mádenıet, sport salasy mamandaryn kirgizeıik. Jalpy, «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasyna birshama ózgeris engizgen durys. Baǵdarlama boıynsha bólinetin qarjyny 15-18 mln teńgege deıin kótergen jón. Onyń ishinde shamamen 12 mln-dy jańa tıptegi turǵyn úı salýǵa, 5 mln-dy mal alýǵa nemese kásip ashýǵa, 3 mln-dy qalaǵan maqsatyna jumsaýǵa bólgen durys. Berilgen nesıe qaıtarymyn otbasynda dúnıege keletin balalardyń sanymen baılanystyrý kerek. Mysaly, úsh balańyz bolsa, nesıeniń 40 paıyzyn shegerip, 4 balaǵa 70%, al otbasynda bala sany beseýge jetkende nesıeden múlde qutylatyndaı jaǵdaı jasasa, aýyldyń demografııalyq jaǵdaıyna da oń áser eter edi», deıdi kásipker.
Kóp jyldan beri salany zerttep júrgen kásipkerdiń pikirinshe, memleket tarapynan aýylǵa maman daıarlaýǵa bólinetin qarjyny jumys berýshi sharýashylyqtarǵa tikeleı bólgen tıimdi. Jumys berýshi ózine qajetti mamandy qaıda oqytatynyn, qaı oqý ornyn tańdaıtynyn ózi sheshkeni jón. Bul óz kezeginde oqý oryndarynyń búginginiń talabyna sáıkestigin de aıqyndap beredi. Berilgen qarajattyń qaıtarymyn birinshi toptaǵy júıemen sáıkestendirý kerek. Memleket qarajatymen daıarlanǵan maman jumysqa ornalaspasa, jumys berýshiden de jaýapkershilik suralýy qajet.
«Osy arqyly qoǵamda qalyptasqan kóptegen máseleni qosa sheshýge bolady. Elimizdiń soltústigindegi mıgrasııa máselesi óte kúrdeli bolyp tur ǵoı. Soltústiktegi oqý oryndaryna bólinetin qarjynyń 70 paıyzyn ońtústikten baratyn jastarǵa bólse deımin. Mysaly, ońtústikten jylyna 15 myńdaı jas soltústikke oqýǵa barar bolsa, sonyń kem degende 2 myńy sol jaqta turaqtaıtyny anyq. Úkimet osyndaı sheshim qabyldasa, halyqty soltústikke qonystandyrý baǵdarlamasynyń tıimdiligi eki-úsh ese artar edi. Osy baǵdarlamaǵa ózgerister engizý arqyly maman daıarlaý, demografııa, ishki mıgrasııa máseleleri sheshimin tabar edi. Eń bastysy, saıası turaqtylyqty saqtaýǵa negiz bolady dep sanaımyn. Halyq sanynyń ósýi men saıası turaqtylyq el ekonomıkasyn damytatyn faktorlardyń negizi ekenin bárimiz bilemiz», deıdi Erulan О́mirserikov.
Osyndaıda Muqaǵalı aqynnyń: «Sen de kettiń, men de kettim, ol da ketti aýyldan, osynymyz uıat boldy-aý, uıat boldy-aý, qaýymnan...» dep bastalatyn óleńi eske túse ketedi. Baqytyn shýly shahardan emes, buıyǵy aýyldan izdegender qatary kóbeıse eken.
Qyzylorda