Elimizdiń bilim salasyna bilikti kadrlar daıarlaýdyń kósh basynda Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti tur. Bıyl ustazdar ustahanasynyń qurylǵanyna 95 jyl toldy. Ǵasyrlyq mejege aıaq basqan bilim ordasynyń basqarma tóraǵasy-rektor Bolat Tileppen bolǵan suhbatta bilim berý úrdisi, álemdik bilim keńistigimen yqpaldastyq, ýnıversıtettiń qazirgi ahýaly týraly aıtyldy.
– Bolat Anapııauly, ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar oqý ornynyń bastaýynda halqymyzdyń mańdaıaldy tulǵalarynyń turǵany belgili. Osy jyldarda elimizdiń bilim salasyna kadrlar daıarlaýdyń úlken mektebi qalyptasty. Ýnıversıtette dástúrli bilim tájirıbesimen zamanaýı úrdisterdi ushtastyrý jaǵy qalaı iske asyp jatyr?
– Bıyl ýnıversıtetimizge 95 jyl tolyp otyr. Tarıhqa sheginis jasaıtyn bolsaq, oqý ornynyń tarıhy 1918 jylǵy 12 qarashadan bastaý alady. Osy kezde Tashkentte alǵashqy Qazaq muǵalimder kýrsy ashylǵan bolatyn. Al resmı túrdegi tarıhymyz 1928 jyldan bastalady. О́ıtkeni dál osy ýaqytta Qazaq AKSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń sheshimimen Almaty qalasynda fızıka-matematıka fakýltetiniń negizinde respýblıkanyń alǵashqy oqý orny ashylǵan edi. 1935 jyly Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyna uly Abaıdyń esimi berildi. Tuńǵysh oqý ornynyń qalyptasýyna atsalysqan, elimizde joǵary bilim salasynyń damýyna zor úles qosqan tulǵalar qatarynda alǵashqy rektor Sanjar Asfendııarovtan bastap Oraz Jandosov, Ahmet Baıtursynuly, Smaǵul Sádýaqasuly, Sáken Seıfýllın, Halel Dosmuhamedov, Ilııas Qabylov, Báımen Almanov, Temirbek Júrgenov sekildi myqtylar tur. Olar ınstıtýtta dáris berip qana qoımaı, ultjandy shákirtter tárbıeleý isin jolǵa qoıdy. Ýnıversıtetti uzaq jyl basqarǵan Málik Ǵabdýllın, ustazdyq etken Muhtar Áýezov, Álimhan Ermekov syndy ǵalymdardyń oqý orny tarıhyndaǵy orny bólek. Ýnıversıtettiń búgingi mereıi – el ıgiligi jolynda aıanbaı eńbek etken ǵalymdar men ustazdar eńbeginiń jemisi.
– Kez kelgen memlekettiń damýy sapaly biliminen kórinis beretini anyq. Keıingi ýaqytta orta bilim berý úrdisindegi bilim sapasyna aıtylatyn syn kóp. Osy oraıda oqytýshylar quramynyń biliktiligine qanshalyqty kóńil bólinip keledi?
– Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes el Úkimeti pedagog kadrlardy daıarlaýǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Osy jyldarda Abaı atyndaǵy QazUPÝ respýblıkaǵa 200 myńnan astam pedagog daıarlady. Jyl saıyn professor-oqytýshylar quramy men stýdentter álemniń jetekshi ýnıversıtetterinde taǵylymdamadan ótse, belgili sheteldik ǵalymdardyń dáris oqýy, tájirıbelik sabaqtar ótkizýi dástúrge aınaldy. Búginde ýnıversıtette 996 oqytýshy jumys isteıdi. Olardyń qatarynda UǴA-nyń 5 akademıgi, 6 korrespondent múshesi, 200-den astam ǵylym doktory, PhD, 226 ǵylym kandıdaty bar. Ýnıversıtet janyndaǵy 7 ınstıtýtta 16 myńnan astam stýdent bilim alyp jatyr. Búginde 12 oqý ǵımaraty, 5 jataqhana jáne 40-tan astam oqý zerthanasynda elimizdiń bilim salasynyń bolashaq bilikti mamandary daıarlanady. Osy oraıda pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynyń qyzmetin úılestirýmen qatar Akademııalyq sheberlik ortalyǵyn qurý ári damytý basty maqsatymyz ekenin aıta ketken abzal. Ýnıversıtette pedagogıkalyq baǵyttaǵy oqý oryndarymen jumysty úılestiretin úzdiksiz bilim berý men oqý-ádistemelik ortalyǵy jumys isteıdi. Oqytýshylar arnaıy kýrstarǵa, semınarlarǵa qatysyp, ınnovasııalyq oqý baǵdarlamalary men jańa tehnologııalardy meńgerý ústinde. Jetekshi sheteldik joǵary oqý oryndarynda ǵylymı taǵylymdaman ótedi. Arnaıy pedagogıka jáne defektologııa salasynda ǵylymı-zertteý jáne kadrlar daıarlaýmen belsendi túrde aınalysatyn elimizdegi birden-bir joǵary oqý orny bolǵandyqtan, ınklıýzıvti ortaǵa bilim berý máselesine basty nazar aýdaryp otyrmyz. О́kinishke qaraı, elimizdiń óńirlerinde erekshe kútimdi qajet etetin balalarǵa arnalǵan bilim berý oryndaryn ashýǵa múmkindik joq. Biraq ony sheshýdiń basqa da joldary bar. Mysaly, defektologııa jáne psıhologııa salalarynda erekshe balalarǵa bilim alýǵa jáne mektep baǵdarlamalaryna beıimdelýge kómektesetin baǵdarlamalar bar. Osy oraıda sýrdopedagogıka, tıflopedagogıka, logopedııa, dıagnostıkalyq jáne korreksııalyq damytý jáne túzetý jumystaryn qamtıtyn 4 zerthana jabdyqtalǵan. Mamandarymyz osy salalarda ǵylymı zertteýler júrgizedi. Bul – medısına men janama ǵylymı zertteýdi talap etetin baǵyt.
– Keıingi ýaqytta joǵary oqý oryndarynyń birqatary «zertteý ýnıversıteti» baǵytynda jumys isteı bastady. Onyń jańashyldyǵy ári bilim úrdisine áseri qandaı?
– Qazirgi kezde aldymyzda turǵan úlken mindet – «Zertteý ýnıversıteti» deńgeıine jetý. Ol úshin ýnıversıtetimizdiń ǵylymı áleýetin kóterý kerek. 2019 jyldan bastap postdoktorantýra jáne professor zertteýshiler úshin baǵdarlamalar engizdik. Pedagogıka ǵylymyn damytýda postdoktoranttar qataryn kóbeıtip, ǵylymmen aınalysqysy keletin oqytýshylardyń oqý júktemesin azaıtýǵa mán berip otyrmyz. Qazirgi ýaqytta oqý júktemesi 1 jylda 600 saǵattan asatyn bolsa, halyqaralyq standartqa sáıkes zertteý ýnıversıtetterinde bul kórsetkish 250-300 saǵattan aspaıdy. Qalǵan ýaqytyn oqytýshy zertteýge, ǵylymmen aınalysýǵa arnaýǵa tıis.
– Abaı ýnıversıteti elimiz ǵana emes, álemdik reıtıngterde jaqsy kórsetkishterge ıe. Sarapshylardyń pikirinshe, reıtıng sapaly bilimniń ólshemi emes. Úzdikter tobynan oryn alý úshin qandaı talaptar qajet?
– Abaı ýnıversıteti 2023 jyly QS World University reıtınginde 681-690- oryndardy ıelenip, álemdik reıtıngte TOP-700 úzdik ýnıversıtet qataryna kirdi. Bul reıtıngke álemniń 2 myńnan astam joǵary oqý orny qatysty. Abaı ýnıversıteti Ortalyq Azııanyń pedagogıkaǵa baǵdarlanǵan joǵary oqý oryndarynyń aldyńǵy shebinde keledi. Ýnıversıtetti ınternasıonaldandyrý, Bolon úderisiniń negizgi talaptaryna saı bolý úshin álemdik kóshten qalmaý óte mańyzdy. Biraq pedagogıkalyq ýnıversıtet retinde halyqaralyq jáne álemdik reıtıngten oryn alý basty maqsatymyz emes. Aldymyzda «Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda 50 myńǵa jýyq muǵalim daıarlaý mindeti tur. Pedagogıkalyq mamandardyń, onyń ishinde jańa zaman pedagog kadrlarynyń jetispeýshiligine basty nazar aýdaryp otyrmyz. Sonymen birge ǵylymı jarııalanymdar sanyn arttyrý, ınnovasııalyq bilim berý baǵdarlamalaryn kúsheıtý máselesi de ózekti.
– Álemdik standartqa sáıkes pedagogıkalyq baǵyttaǵy oqý oryndaryna qandaı talaptar qoıylady?
– Tájirıbede pedagogterdi ǵana daıarlaýǵa mamandanǵan oqý oryndary óte az. Damyǵan elderde pedagog mártebesi óte joǵary. Pedagogıkalyq joǵary oqý oryndaryn bitirgen mamandar mektepke baryp, oqý oryndaryna jumysqa turýǵa nıet bildirse, mindetti túrde joǵary oqý ornynan keıin arnaıy biliktilik kýrstarynan ótedi. Máselen, fın júıesinde qalaýyna qaraı mektepte birden muǵalim bolyp kete almaıdy. Osy oraıda dástúrli bilim berý men álemdik tájirıbedegi ozyq úlgilerdi qatar alyp kelemiz. Bilim salasynda qajetti materıaldardy jyldam ıgerý ózekti bolyp otyr. Ol úshin, eń aldymen, oqýshynyń logıkasyn, analıtıkalyq, synı oılaý qabiletin damytý qajet. Alǵan aqparatty óz betinshe taldaýǵa úıretý, onyń durystyǵyn anyqtaýǵa daǵdylandyrý – muǵalimniń basty maqsaty. Al mektepterde «Logıka» pánin engizý óte mańyzdy.
– Fınlıandııa ýnıversıtetterimen birlesip, pedagogıkalyq bilim berýdiń jańa modelderi jáne 30 jańa bilim berý baǵdarlamasy ázirlengeni belgili. Osy baǵdarlamanyń ereksheligine toqtalyp ótseńiz?
– Orta bilim berýdiń jańartylǵan mazmunynyń kásibı standarttaryna sáıkes bilim berý baǵdarlamalarymyz tolyǵymen jańartyldy. Sondaı-aq stýdentterge negizgi mamandyqtarymen birge beriletin Minor baǵdarlamalary engizilip jatyr. Bilim ordasy bıylǵy oqý jylynda Fınlıandııa ozyq ýnıversıtetteri jáne Nazarbaev ýnıversıteti sarapshylarynyń qatysýymen «Pedagogıkalyq áleýetti kúsheıtý» jobasy aıasynda muǵalimderdi daıarlaý boıynsha 12 ınnovasııalyq bilim berý baǵdarlamasyn qanatqaqty rejimde iske qosty. Atalǵan baǵdarlamalar geografııa, fızıka, matematıka, ınformatıka, arnaıy pedagogıka, kórkemdik bilim, mýzykalyq bilim, deneshynyqtyrý jáne tarıh-áleýmettik zertteýler pánderi boıynsha jańa formattaǵy mektepterdiń bolashaq muǵalimderin daıarlaýǵa baǵyttalǵan. Jańa baǵdarlamalarǵa barlyǵy 718 talapker qabyldansa, olardyń 63-i magıstratýra baǵdarlamalaryn tańdady. Osy joba aıasynda ýnıversıtet oqytýshylary bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý jáne geımıfıkasııa, flipped classroom ádisi, case study sııaqty ınnovasııalyq oqytý ádisterin qoldaný boıynsha biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótti. Bolashaq pedagogterdi daıarlaýda muǵalimderdiń sıfrlyq quzyrettiligin, ınklıýzıvti bilim berýdi, STEM jáne CLIL tujyrymdamasyn damytýǵa erekshe nazar aýdarylyp keledi.
– Elimizde «Jaıly mektep» ulttyq jobasynyń qolǵa alynǵany belgili. Zamanaýı mektepterde sapaly bilim berýdi maqsat etetin jobaǵa saı mamandar daıarlaý isi qandaı basymdyqtarǵa ıek artady?
– Eń aldymen, bilim berý salasyndaǵy mamandardy daıarlaýdyń álemdik tájirıbesine, onyń ishinde tıisti tehnologııalardy paıdalana otyryp, jalpy bilim berý úderisin qoljetimdi jáne ınteraktıvti etetin jańa ádisterdi engizýge mán berýge tıispiz. Degenmen pedagogterdi daıarlaıtyn ýnıversıtet retinde óz ereksheligimiz bar. Bul, eń aldymen, elimizdegi qazirgi mektep jaǵdaıyna baılanysty. Osyǵan oraı ınklıýzııa baǵytynda jaqsy nátıjelerge qol jetkize alamyz. Al jaratylystaný naqty ǵylymdar boıynsha pándik muǵalimderdi, shet tilinde sabaq bere alatyn pedagogterdi daıarlaý máselesin sheshýde qaperge alatyn dúnıe bar. Bolashaqta sıfrlyq ýnıversıtet jasyl ekojúıege jetý mindeti tur. Qazirgi ýaqytta sıfrlyq ýnıversıtet jobasy Ońtústik Koreıada ǵana tıimdi jumys istep keledi. Osy oraıda bilim berý úrdisin sıfrlandyrýdy akademııalyq máseleler jónindegi prorektordyń quzyretine berip otyrmyz. Qazir ýnıversıtettiń mańyzdy baǵyttarynyń biri – úzdiksiz bilim alýǵa jaǵdaı jasaý. Mamandyǵyn aýystyryp, muǵalim bolǵysy keletin talapkerge múmkindik jasaýǵa tıispiz.
– Keıingi jyldarda eńbek naryǵynda suranysqa ıe birqatar mamandyq boıynsha qos dıplomdy bilim berý júıesi iske asyp keledi. Osy baǵytta oqý ornynyń túlekterin jumysqa ornalastyrý máselesi qalaı sheshilip jatyr?
– Ýnıversıtettiń qos dıplomdyq baǵdarlamalar baǵytyndaǵy jetistigi az emes. Bul – eń aldymen, Abaı ýnıversıtetiniń 25 eldiń 138 joǵary oqý ornymen belsendi yntymaqtastyǵynyń nátıjesi. Qazirgi kezde qos dıplomdy 16 baǵdarlama bar bolsa, onyń tórteýi Sorbonna-Qazaqstan ınstıtýtynda oqytylady. Fınlıandııa, Sıngapýr, Shveısarııa, Lıtva sııaqty pedagogıka salasy boıynsha ozyq elderdiń jumys tájirıbesi basty nazarda tur. Qos dıplomdy baǵdarlamalar boıynsha bilim alǵan stýdentterdiń jetistikteri de bar ári olardyń arasynda jumyssyz júrgenderi joq. Osy tusta pedagogıkalyq joǵary oqý ornyn bitirgen mamandarǵa mektep, kolledjderge barǵannan keıingi suranystyń tómendeıtinin aıta ketken jón. О́ıtkeni, ýnıversıtet baǵdarlamasy men mektepterdegi oqý baǵdarlamalarynda alshaqtyq bar. Mektepke barǵan mamanǵa basqa standart boıynsha jumys isteýge týra keledi. Keı jaǵdaıda jumystan shyǵýǵa nemese qaıtadan oqýǵa, biliktiligin arttyrýǵa májbúr. Pedagog mártebesiniń artýy men ýnıversıtet tarapynan qabyldanyp jatqan sharalardyń nátıjesinde keıingi kezde mundaı faktiler azaıdy. Qazirgi tańda 90-ǵa jýyq sońǵy kýrs stýdenti dýaldy ádis boıynsha bilim alady. Ádiskerler de, oqytýshylarymyz da mektepterge jıi baryp, stýdentteriniń ashyq sabaqtaryna qatysady. Mektep baǵdarlamalary men jalpy oqýlyqtarǵa jaýapty mekeme – Y.Altynsarın atyndaǵy akademııamen uzaqmerzimdi kelisim jasaldy. Ýnıversıtet men mektep baǵdarlamasy arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtýda «Pedagogıkalyq synyp» jobasynyń yqpaly zor. Qalalyq, oblystyq bilim basqarmalarymen kelisimshart jasaldy. Bıyldyń ózinde Almatydaǵy 13 mekteppen kelisimge qol qoıyldy. Bul joba oqýshylardyń muǵalimdik mamandyqqa qyzyǵýshylyǵyn arttyrýdy kózdeıdi. Aımaqtyq ákimdikter, bilim basqarmalarymen de baılanysty nyǵaıtyp kelemiz. Keıingi jyldary bizdiń túlekterdiń júz paıyzǵa jýyǵy jumyspen qamtylǵan.
– Birqatar jekemenshik oqý orny aǵylshyn tilinde bilim beretin mamandar daıarlaý isine basymdyq bere bastady. Bul pedagog kadrlardy daıarlaıtyn memlekettik ýnıversıtetter básekelestigine qanshalyqty yqpal etedi?
– Básekelestik alǵa umtyldyrady. Qazir elimizde jekemenshik mektepter kóp. Olardyń daıyndyq deńgeıi de joǵary. Ásirese úlken qalalarda shoǵyrlanǵan bilim berý mekemeleri bar. Damyǵan sheteldermen birlese jumys isteıtin mektepter de joq emes. Máselen, Nazarbaev zııatkerlik mektepteri, bilim jáne ınnovasııa lıseıleriniń deńgeıi joǵary. Muǵalimderge qoıatyn talaptary da bólek. Bul mektepterde 7-synyptan bastap jaratylystaný, matematıka, fızıka, hımııa sııaqty pánder aǵylshyn tilinde oqytylady. Osy turǵyda jekemenshik oqý oryndarymen básekelese almaımyz. Bul jerdegi eń úlken máseleniń biri – tildik baǵytty damytý. Ýnıversıtettiń Fılologııa ınstıtýtynda shet tilderi kafedrasy bar. Sorbonna-Qazaqstan ınstıtýtynyń tildik baǵdarlamalary da tıimdiligin kórsetti. Mınıstrliktiń qoldaýymen jańa formasııadaǵy pedagogterdi daıarlaý úshin ınnovasııalyq oqý baǵdarlamalaryn ázirleý mindetin qoıyp otyrmyz. Bıyl 30 ınnovasııalyq oqý baǵdarlamasynyń 12-si ýnıversıtet mamandarynyń kúshimen ázirlendi.
– Sapaly bilim berý oqý ornynyń materıaldyq bazasyna da tikeleı baılanysty ekeni anyq. Ýnıversıtet zamanaýı quraldarmen jabdyqtalǵan, stýdentterge qolaıly jaǵdaı jasalǵan degen údege saı kele me?
– Búginde ýnıversıtette 12 oqý ǵımaraty bar. Aldaǵy ýaqytta zamanaýı kitaphana ashý josparda tur. Búginde kitaphana qorynda 1 mln 700 myńnan astam kitap bar. Oqý ǵımarattary, olardyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn únemi jaqsartyp otyrý – basty mindetimiz. Qazirgi ýaqytta 27 kompıýterlik synyp, 15 lıngafondyq zerthana, 45 oqý jáne ǵylymı zerthana, 44 sheberhana, 38 ınteraktıvti synyp jabdyqtalǵan. Oqý ornynyń qazirgi ınfraqurylymdyq jaǵdaıy 5000-6000 stýdentke eseptelgen. Munda 5 jataqhana jáne birneshe oqý ǵımaraty ornalasqan. Bul nysandardyń barlyǵy qalanyń mádenı-tarıhı tizimine kiredi. Stýdentterdiń basym kópshiligi respýblıka óńirlerinen kelip oqıtyndyqtan, jataqhana máselesi áli kúnge ózekti bolyp otyr. Qazirgi kezde osy máseleni sheshý joldaryn izdestirip jatyrmyz.
– Oqý ornyn bitirgen túlektermen baılanys qanshalyqty jolǵa qoıylǵan?
– Búginde qara shańyraqtan bilim alǵan túlekterdi tek maqtanyshpen ǵana aıta alamyz ári aradaǵy tyǵyz baılanys eshqashan da úzilmegen. Olardyń qatarynda Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev, Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva, «Kaspi.kz» AQ dırektorlar keńesiniń tóraǵasy V.Kım, taǵy basqalar bar. Sonymen birge M.Amantaeva, B.Igenbaeva, K.Orazbekova syndy pedagogıka salasy úzdikteriniń eńbegi orasan. Jastar arasynda Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti, «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qorynyń dırektory R.Kenjehanuly, «Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵynyń basqarma tóraǵasy Q.Jumaǵalı jáne Azııa, álem chempıonattarynyń júldegerleri osy oqý ordasynan túlep ushqan.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»