Ortaq sheshim men tıimdi tásil

Talqylaýǵa Qazaqstan jáne О́zbekstan parlamentteriniń spı­kerleri, Prezıdent janyn­daǵy Áıelder isteri jáne ot­basy­lyq-demografııalyq saıa­sat jó­nindegi ulttyq komıs­sııa­nyń músheleri, Qyrǵyz­stan, Tájikstan, Túrikmen­stan parlamentshileri, memle­ket­tik organdardyń basshylary, úki­mettik emes jáne halyqaralyq uıymdardyń, dıplomatııalyq korpýstyń ókilderi qatysty.

Májilis spıkeri Erlan Qo­shanov elimizdiń Ortalyq Azııa elderi áıelderiniń dıalo­gine 2023 jylǵy tóraǵalyǵyn qorytyndylaı kele, osy ýaqyt ishind­e ınnovasııalar men tehno­lo­gııa­lardy, jahandyq as­pek­ti­degi beıbitshilik pen qaýip­sizdikti damytý, klımattyń óz­gerýi, terrorızm men ekstremızmge qarsy kúreste áıelder men jastardyń róli sııaqty ózekti máseleler kóterilgenin atap ótti.

– Qazaqstan adam quqyq­tary, áıelder quqyǵy, genderlik teń­dik jáne basqa da kóptegen halyq­aralyq konvensııany ratı­fıkasııalady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastama­symen bıyl turmystyq zor­lyq-zombylyq úshin jaýap­ker­shilik kúsheıtildi. Biz óti­nish berý tártibinen anyqtaý tár­tibine kóshtik. Búginde zań shyǵa­rýshy retinde jumysty tereńdete tústik. Depýtattar osy saladaǵy zańnamalyq túzetý­lerdiń jańa paketin ázir­leýge kiristi. Eń áýeli biz tur­mystyq zorlyq-zombylyq úshin qylmystyq jaýapkershilikti belgileýdi josparlap otyrmyz. Bul máselede ıdeologııalyq jumysty durys júrgizý qajet. Otbasyndaǵy erlerdiń tolyq ústemdigi týraly burmalanǵan ıdeıa ótkenniń enshisinde qalýy kerek. Mektep qabyrǵasynan bastap jas urpaqtyń sanasyna durys qundylyqtardy sińi­rý qajet. Halyq arasynda qu­qyqtyq mádenıet qalyp­tas­tyryp, turmystyq vanda­lızm­niń kez kelgen túrine tózbeý­shilik tanytqan jón. Memleket basshysy aıtqandaı, ádildikti jáne zań ústemdigin qatań usta­ný­ǵa tıispiz, – dedi spıker.

Májilis tóraǵasynyń orynbasary Danııa Espaeva bıylǵy konferensııanyń «Genderlik zorlyq-zombylyqqa qarsy bel­sen­diliktiń 16 kúni» aıasynda ótip jatqanyn, bul Ortalyq Azııa­da zorlyq-zombylyqtyń kez kel­gen túrinen azat aýmaq qurýǵ­a degen umtylysty aıqyn kórse­tetinin aıtty. Izinshe О́zbek­stan Respýblıkasy Olıı Máji­lisi Senatynyń tór­aǵasy Tan­zıla Nar­baevaǵa sóz berdi. Ol óz ke­ze­ginde gender­lik zor­lyq-zom­by­lyq­pen kúres­tegi ózbek­standyq táji­rıbe­men bólis­ti. Bıyl onda ákimshi­lik jáne qyl­­mystyq jaýap­ker­shilik kúsheı­tilip, tur­mys­tyq zorlyq-zombylyq sala­syndaǵy zańnama qaıta qaralǵan.

– Biz Ortalyq Azııa kóshbas­shylary áıelderi dıalogin 2020 jyly qurǵan bolatynbyz. Osy ýaqyttan beri dıalog barysynda tájirıbe almasyp kelemiz. Birinshi kezekte zań shyǵarý aıasynda. Shynynda da, qazirgi kezde eń mańyzdysy – genderlik teńdik aıasynda quqyqtyq negiz qurý. Biz normatıvtik-qu­qyq­tyq negizdi jaqsartyp, áıel­derimizdiń damýyna jaǵdaı jasap jatyrmyz. О́zbekstan­da genderlik teńdik boıynsha qu­ry­lym jumys isteıdi. Onyń jumysyna dıalogte qarastyrylatyn máseleler engi­ziledi. Biz ózimizdiń ult­tyq О́zbekstan kóshbasshy áıel­deriniń dıalogin qurdyq. Onyń aıasynda ózekti máselelerdi qaras­ty­ramyz. Áıelderdiń zańdy múddelerin kúsheıtý, olar­dyń qoǵamdaǵy jáne memle­ket­tik turǵydaǵy rólin kúsheı­tý boıynsha jumys isteımiz. Birqatar normatıvtik-quqyq­tyq akti qabyldandy. Olar áıel­derdiń múddelerin qorǵaý­ǵa baǵyttalǵan. Qazaqstan gen­derlik teńdik baǵytynda Orta­lyq Azııa memleketteriniń kúsh-jigerin biriktire aldy. Áıelder máselesine qatysty zań jobalaryna, úkimettik sheshimder­ge Parlament tarapynan baqy­­­laý boldy. Osy rette úkimettik emes uıymdardyń da yqpalyn arttyrý qajet, – dedi Tanzıla Narbaeva.

Qyrǵyzstannyń Jogorký Kenesh tóraǵasynyń orynbasary Jámılıa Isaeva Ortalyq Azııadaǵy genderlik zorlyq-zombylyqty zańnamalyq deń­geıde qylmys dep tanyǵan birinshi el Qyrǵyzstan ekenin atap ótti. Al jıynǵa qatysýshy depý­tattar Qazaqstanda zor­lyq-zomblyqpen kúres júrgizý barysynda qandaı bastamalar kóterip jatqanyn baıandady.

– Qyrkúıek aıynda Memle­ket basshysy otbasylyq zor­lyq-zombylyqqa qatysty jazany kúsheıtýge tapsyrma bergen bolatyn. Men «Amanat» frak­sııasynyń depýtatymyn. Bizder osy baǵytta zań joba­syn ázirlep, Úkimetke jolda­dyq. Bul qujattan oń qory­tyn­dy kútip otyrmyz, – dedi Máji­lis depýtaty Juldyz Súleımenova.

Forým sońynda delegattar Ortalyq Azııa elderiniń áıelder dıalogi konferensııasyna qatysýshylardyń «О́ńirdegi genderlik zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl: tıimdi jáne ornyqty birlesken sheshimder izdeý» málimdemesin qabyldady. Dıalog músheleri óz málimdemesinde áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq­tyń kez kelgen túrin aıyptaıdy jáne áıelderdi qorǵaý men qoldaýdyń tıimdi zańnamalyq jáne quqyqtyq tetikterin qurý­dy qoldaıdy.

Elimizdiń 2023 jylǵy Orta­lyq Azııa elderiniń áıelder dıa­­lo­gindegi tóraǵalyǵy tu­syn­da birqatar is-shara ótti. Danııa Espaeva osy óńirlik alań­dy ınstıtýsıonaldyq tur­ǵy­­dan nyǵaıtý boıynsha aýqym­­dy jumys atqarylǵanyn atap ótti. Máselen, bıyl maý­sym aıyn­da Astanada ótken «In­no­va­­sııalar men tehnologııa­lar­dy da­my­týdaǵy áıelder­diń róli» kon­fe­rensııasyn­da áıel­­der­diń ınnovasııalyq jo­ba­­la­ry men jańa tehno­lo­gııa­­lary tanystyrylǵan. «TechnoWomen Ortalyq Azııa» áıel­der qaýymdastyǵyn qurý bas­tama­sy qoldaý taýyp, nátı­jesinde Teńdik urpaǵy forýmy aıasynda Qazaqstan «Genderlik teńdikke arnalǵan tehnologııa­lar men ınnovasııalar» is-áreket koalısııasyna qosyldy.

Buǵan qosa qazan aıynda Alma­tyda azamattyq qoǵam­nyń, bel­sendilerdiń jáne ha­lyq­aralyq sarapshylardyń qaty­sýymen ótken «Áıelder, beıbit­shilik jáne qaýipsizdik» halyq­aralyq konferensııasyn­da BUU Qaýipsizdik Keńesi qarar­larynyń qaǵıdattaryn iske asyrý máseleleri talqy­lan­dy. Dıalog músheleri men Ortalyq Azııa elderiniń azamattyq qoǵam ókilderiniń Eýroparlament qurylymdarynyń jumysymen tanysý úshin 2023 jylǵy qarashadaǵy Brıýsselge sapary joǵary baǵalandy.

Aıta keteıik, Ortalyq Azııa el­deriniń áıelder dıalogi aı­maq­taǵy áıelder arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý men nyǵaıtýdyń ózekti máselelerin talqylaýǵa arnalǵan beıresmı alań bolyp sanalady. Bul «BUU-áıelder» uıymynyń, BUU Ortalyq Azııadaǵy pre­ven­tıvti dıplomatııa jónin­degi óńirlik ortalyǵynyń (UNRCCA) jáne BUU Damý baǵ­dar­lamasynyń (BUUDB) qol­daýy­men quryldy. Dıalog 2020 jyldyń jeltoqsanynda ba­sta­lǵan. Dıalogke 2021 jyly О́z­bek­stan jáne 2022 jyly Túrik­menstan tóraǵalyq etti. Al bıyl Ortalyq Azııa áıelderi dıalogyna Qyrǵyzstan tóraǵa­lyq etedi.