Máselesi kóp mańyzdy sala

Ǵylymı jańalyqtardy engizý jaǵynan elimiz álemdik kóshten qalyp kele jatyr. Elimizde 3 arna­ıy agrarlyq ýnıversıtet, 34 ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýty men orta­l­yq, tájirıbelik stansa bar. Bul salada 2,5 myńdaı ǵalym ju­mys isteıdi. Biraq osynyń bar­lyǵy kóp paıda berip otyr dep aıtý qıyn. Sharýalarǵa kerek­tiniń kóbin shetelden alamyz. Bı­daı tuqymyn, mıneraldy tyńaıt­qyshtardy, tehnıkany syrttan tasımyz. Jerdiń qunarlylyǵyn jaqsartatyn ǵylymı negizderdi de engize almaı júrmiz.

Mal sharýashylyǵynda da dál osyndaı máselelermen betpe-bet kelip otyrmyz. Innovasııalyq teh­no­logııanyń bári shetelden ákelinedi. «Sonda otandyq agrar­lyq ǵylym nemen aınalysyp otyr?» degen oryndy suraq týyndaıdy. Keıingi 20 jyldan beri bitpeı kele jatqan reformalar ǵana bar.

Toǵyz jyl buryn barlyq ǵylymı ınstıtýt pen oqý ornyn biriktiretin Ulttyq agrarlyq ǵylymı ortalyq quryldy. Biraq bul ortalyqqa basshy da shaq kelmedi, zertteý ınstıtýttary da anda-mynda kóshýmen júr. Bul reforma emes, bul – ımıtasııa.

Árıne, agrarlyq ǵylym quldy­­raý ústinde dep aıtýdan aýlaq­­­pyz. Izdenip, jańalyq ashyp jat­­qan ǵalymdar bar. Biraq sol ǵy­lymı jetistikter tek qaǵaz júzinde qa­lyp, óndiriske engizil­meı jatyr. Keıbir tehnıka men teh­no­lo­gııa­ny basqa elden alyp kelý­ge qarsy emespiz. Múmkin, bul tıim­di de bolar. Biraq jerdiń qunar­lylyǵyn arttyrý, tuqym men orga­nı­kalyq tyńaıtqyshtardy ón­dirý, óz jaǵdaıymyzǵa beıim­del­­gen sharýashylyqty damytý, onyń ónim­diligin kóbeıtý, álemge ult­tyq ónimderdi shyǵarý – tek óz mindeti­miz, otandyq ǵylymnyń mindeti.

Nege osy kúrdeli máselelerdi sheshe almaı kelemiz? Memleket bas­shysynyń Agrotehno­logııa­lyq hab ashý týraly tapsyrmasy qalaı oryndalyp jatyr?

Birinshiden, aýyl sharýashy­ly­ǵy­nyń damýy tek ǵylym­ǵa baıla­nysty emes, bul sala bilikti kadrlarǵa da táýeldi. Sta­tıs­tıkaǵa súıensek, agrar­lyq ýnıversıtetterdi bitirgen túlek­terdiń 80 paıyzy maman­dyǵy boıynsha jumysqa ornalasqan. Eger bul derek shyn bolsa, onda nege aýyldyq jerde agronomdar, zootehnıkter, tehnologter jetispeıdi? Al veterınarlardyń orta jasy 60 jas eken. Sonda óńirlerge baryp jatqan jas mamandar qaıda? Jyl saıyn 192 arnaýly kolledjdi 7,5 myń maman bitirip shyǵady. Biraq nege aýyldarda mehanızator, malshy, baý-baqsha mamandary, tehnıkter tapshy? Zań shyǵarýshy bılik retinde qaı jaǵynan úles qosa alamyz? Qandaı zań­dardy qabyldaı alamyz? Osy máse­leler tóńireginde naq­ty áńgime júr­gizilip, naqty ister qolǵa aly­nýy qajet. 

Ǵylym – qaı salada bolsyn úlken qozǵaýshy kúsh. Memleket basshysynyń Ǵylym akademııasyna memlekettik mártebe berip otyrǵany da jaıdan-jaı emes. Negizi agroóndiristi damytýǵa áleýetimiz zor. Atqaratyn sharýa da kóp, ashatyn jańalyq ta az emes.

Tek organıkalyq taza ónim­di eksporttaýdyń ózi bizdiń kásipker­lerge biraz paıda ákeler edi. Keń-baıtaq jerimiz mal ósirý­ge óte yńǵaıly. Ásirese jylqy, túıe ónimderin tereń óńdep, olardyń eti, qymyzy, shubatynan kóp nárse, tipti medısınalyq preparattar shyǵarýǵa bolady.

Máselen, bir tonna astyq 100 myń teńge dep eseptesek, sol bir tonnany jaı óńdesek, 150 myń turatyn un alamyz. Al 1 tonna astyqty tereńirek óńdesek, odan sırop, lızın, krahmal shyǵady eken. Quny – 600 myń teńge. Biz osy 600 myńnyń ornyna 100 myń, ári ketse 150 myń alyp júr­miz. Búkil paıdany mańdaı ter­men ósirgen dıqandar emes, egistik jeri joq, dalada jumys istemegen elder kórip otyr.

Taǵy bir másele. Elimizde byltyr 50 myń tonnadaı jún men teri shyqqan. Biraq sonyń tek 15 pa­ıyzy ǵana óńdeýge ketken. Qalǵany ıtterge jem bolǵan, ne qoqysqa tastalǵan. Bul jerde eń birinshi syn – bizdiń ǵylymymyzǵa aıtylatyn syn. Japondyqtar HIH ǵasyrda ár daqyldyń myqty mamandaryn jınap, olarǵa el aralatyp, búkil halyqty baý-baqsha, mal men qusty ósirýdi úıretken. Sóı­tip, kásipkerlik te damyǵan, azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselesi de sheshilgen.

Búginde agrarlyq ǵylymnyń máselesi kóp. Ǵylymı-tehnıka­lyq jetistikterdiń tek 8 pa­ıy­zy óndiriske engizilip jatyr. Tabıǵaty uqsas Kanadada ósimdik ósirýdiń ónimdiligi bizden 14 ese kóp. Tipti kórshilerden de qalyp kelemiz. Osyndaı jaǵdaıdy kórgennen keıin ınvestorlar da óz aqshalaryn aýylǵa salýǵa asa múddeli emes.

Budan basty 3 máseleni bó­lip kórsetýge bolady. Birin­shi­­den, agrar­lyq ǵylymdy bas­qarý júıe­­si­niń kemshilikteri. Ekin­shi­den, qarjynyń jetispeýi. Úshin­shi­den, bıýrokratııanyń kesirinen bıýd­jetten bólingen qarjy men granttyń der kezinde berilmeýi.

Agrarlyq ǵylymdy bas­qarý júıesi qanshalyqty tıimdi qu­­ryl­ǵan? Elimizdiń aýmaǵy úlken, sondaı-aq ár óńirdiń jaǵ­da­ıy ártúrli. Al olarǵa qarjy bólý­di ortalyqqa baılap qoıdyq. Jetisý­da qyzylsha, Túrkistanda maqta, Mań­ǵystaýda túıe ósirý­diń qyr-syryn astanalyq nemese al­ma­tylyq mamandar qaıdan bilsin? Sondyqtan naqty problemalardy ár óńirdiń ózinde talqylaǵan durys. Mysaly, túıe ósirýdi – Mańǵystaýda, kúrish, qaýyn-qarbyz egýdi – Qyzyl­orda­da, iri qara mal, kartop pen bıdaıdy – Qosta­naıda, jyl­qy ósirýdi, qant qyzyl­shasyn egýdi – Jetisýda, kún­baǵys egýdi – Soltústik Qazaq­standa, qoı ósirý­di, baý-baqsha egýdi Túrkis­tan­da jan-jaq­ty qarastyrý mańyz­dy. Mun­daǵy basty maqsat – sol kásip kóz­derin tereńirek bilip, qajet­ti kómek kórsetý.

Biz sııaqty terrıtorııasy úlken AQSh, Kanada, Brazılııa agrar­lyq ǵylym ortalyqtaryn geo­grafııalyq qaǵıdatpen orna­lastyrǵan. Qazir Brazılııa tek ózin emes, biraz eldi azyq­­­pen qam­tamasyz etedi. Bul je­tis­tikke olar «Embrapa» degen mem­lekettik ǵylymı kompa­nııa­­nyń arqasynda jetken. My­saly, Qyzylordada kúrishpen aınalysatyn biraz qurylym bar – zertteý ınstıtýty, Qorqyt Ata ýnıversıteti, kolledjder, tájirıbeli sharýashylyqtar. Olardyń baǵynatyn organdary ártúrli, bıýdjetteri de bólek. Árbiri óz betinshe, óz maqsatymen. Ká­sip­kerlerdi aıtpaǵanda, bári­niń ba­syn biriktiretin bir organ joq. Sol sebepti bolar, Syr óńi­rinde keıingi 10 jylda ó­ndi­riske tolyqqandy engen birde-bir jańa kúrish sorty shyqpaǵan. Kásipkerler tuqymdy Krasnodarǵa baryp, sol jaqtan qymbatqa satyp alyp kelýge májbúr.

Al óz ereksheligi bar Brazılııa­da konsorsıým qurylǵan. Oǵan sol óńirdiń jaǵdaıyn jaqsy bile­tin zańdy tulǵalar kiredi. Kon­sorsıýmǵa bıýdjet bólinedi. Osylaısha, konsorsıým músheleri óńirdiń naqty problemasyn sheshýge, klaster qurýǵa bar kúsh-jigerin jumsaıdy. Elimizde de ǵylym­dy basqarý júıesin durys jolǵa qoıý kerek. Árıne, menedjerlerge de kóp nárse baılanysty. Olar qyzmetterine qanshalyqty saı? Osy suraqqa tıisti mınıstrlik jiti qarasa degen tilek bar.

Ekinshi másele qarjyǵa qatys­ty týyndap otyr. Kórshi elder­de respýblıka bıýdjetiniń keminde 3 paıyzy agrarlyq ǵylym­ǵa jum­­salady. Ras, qara­jatsyz esh­teńe sheshilmeıdi. Aýyl sharýa­shylyǵyna qansha aqsha bólsek te, kóp ónimdi shetelden alyp jatyrmyz. 

Erekshe toqtala ketetin taǵy bir másele – qarjy men ǵyly­mı grant­tardy ýaqtyly, der kezinde bólý­degi bıýrokratııa máse­lesi. Bul – tike­leı memlekettik organ­dar­dyń kem­shiligi. Bul máseleni mınıstrlik ózi ret­tep, bir júıege keltirýi kerek.

Kadrlardy daıarlaý isine kelsek. Birinshiden, agrarlyq oqý oryndaryna aqsha az bóline­di. Qural-jabdyqtar men ınfra­qurylym jańartylmaıdy. Oqytý­shylar men ǵylymı qyzmetker­ler jetispeıdi. Ekinshiden, oqý baǵ­darlamalary qazirgi zamanǵa saı dep aıtý qıyn. Jyl saıyn agrooqý oryndaryn myńdaǵan túlek bitiredi. Biraq olardyń kóbi básekege qabiletti emes. Eńbek naryǵynda olarǵa suranys az. Úshinshiden, agromamandyqtar jastar úshin tartymdy emes. Oqý ornyn bitirgender aýylǵa barmaıdy. Barsa da tek ýaqytsha tirkelip, dıplom alý úshin ǵana barady. Myqty kadrlar, ásirese ǵalymdardyń elden ketýi de úlken problema. Jalpy, kadrlardyń azdyǵynan agrarlyq júıedegi kóptegen jaqsy pozısııamyzdy joǵalta bastadyq.

Keıbir kórshiles elder: «Siz­der­de kreatıv kóp. Ne isteý kere­gin jaqsy bilesizder. Biraq sony aıaǵyna deıin jetkize almaı­syz­dar. Biz sizderden daıyn ıdeıa­lar­dy alyp, ózimizge jarata­myz», dep aıtyp jatady. Bizdiń osal jerimizdiń biri – osy. Son­dyqtan Parlament, Úkimet, ǵy­lymı o­r­ta­lyqtar kúsh birik­tirip, birge qı­myl­daýy qajet.

Jaqyp ASANOV,

Senat tóraǵasynyń orynbasary