Babalarymyzdyń jahandyq órkenıetke qosqan úlesi haqynda az aıtylyp júrgen joq. San tarapqa shashylǵan shejireli muralarymyzdy zerdeleý isine tek tarıhshylar emes, barsha qoǵam ókilderi atsalysyp júr. Bul tamyry tereń tarıhymyzdyń erteńine edáýir septigin tıgizeri – talassyz aqıqat.
Ulttyq akademııalyq kitaphanada professor, tótenshe jáne ókiletti elshi Ádil Ahmettiń «Jahandanǵan álemniń geosaıası kelbeti», «Vıkıńderdiń izimen» kitaptarynyń tusaýkeseri ótti. Alqaly jıynǵa Senat depýtaty Darhan Qydyráli, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri Qýanysh Sultanov, Jaqsybek Qulekeev, Qaırat Sarybaı, ǵalymdar Baýyrjan Omaruly, Sherýbaı Qurmanbaıuly, Darıko Májıdenova, Amantaı Shárip, Kárimbek Qurmanálıev, Rahman Alshanov, t.b. zııaly qaýym ókilderi qatysty.
Keshke moderatorlyq etken depýtat Darhan Qydyráli óz sózinde eki kitaptyń tarıhı qundylyǵyna toqtaldy.
«Ádil Qurmanjanulynyń kitaptary týraly kóp aıtýǵa bolady. Aldynda qyryq myń jyl buryn Altaıdan Berıng arqyly Amerıka asqan úndisterdi qoǵamǵa súıinshilese, endi vıkıńderdiń Hazarııa jáne Kaspıımen túbirles ekendigin, uly kóshpeliler órkenıetimen sabaqtasyp jatqandyǵyn taıǵa tańba basqandaı, qazirgi ǵylymı jańalyqtar men DNQ-nyń jáne basqa da zertteýlerdiń nátıjelerimen ushtastyra otyryp, tereń tujyrymdar jasaıdy. «Jahandanǵan álemniń geosaıası kelbeti» atty eńbekke Ádil Qurmanjanulynyń álemge tanymal saıasatkerler men Nobel syılyǵy ıegerleriniń jahandanǵan álemniń geosaıası kelbetin aıshyqtaıtyn biregeı týyndylaryn saraptaıtyn maqalalar toptamasy engizilgen.
Al jańadan jaryq kórgen «Vıkıńderdiń izimen» kitabynda professor baıyrǵy skıf pen vıkıń órkenıetterine degen jańa kózqarasty kókeıge qonymdy dálelder men dáıekterge súıene otyryp, álem ǵalymdary júrgizgen ǵylymı zertteý jumystarynyń nátıjelerine taban tireıdi», dedi ol.
Is-sharanyń álqıssasy kitaptyń lentasyn qııý rásimimen bastaldy. Saltanatty rásimnen keıin sóz alǵan Qýanysh Sultanov avtor jóninde keleli oı órbitti.
«Ádil Qurmanjanuly – aspaı-saspaı, jamandyqqa baspaı júretin úlken sabyr ıesi. Ǵalym, zerdeli zertteýshiniń shyǵarmashylyq, ǵalymdyq jumysy 40-50 jyl buryn shet tilder ınstıtýtyn bitirgennen beri óristep, talanty táýelsizdikpen birge ashyldy dep aıtýǵa bolady. Sol kezde Bilim komıtetin basqarý isine kiristi, odan keıin Anglııaǵa elshi bolyp bardy, ózge de mańyzdy qyzmetterdi atqardy. Osynyń barlyǵy onyń shabyty men qalamyna jańa bir dúnıeni, keń álemdi ashty. Amerıkalyq úndisterdiń Altaılyq tegi jaıly kitaptan bastap, óte qyzyq gıpotezalar, erekshe, tym jańa qorytyndylar, usynystar jasady. Osylaısha, ǵylymda óz jolyn tapty», dedi ol.
Ekonomıst-professor, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Jaqsybek Qulekeev Ádil Ahmettiń qos kitaby mazmun, janr turǵysynan bir-birine uqsamaıtynyn atap ótti.
«Eńbekterdiń basym bóligin qyzyǵa oqyp shyqtym. «Jahandanǵan álemniń geosaıası kelbeti» degen kitapty oqyǵan oqyrman, birinshiden, avtordyń shyǵarmashylyq adam ekenin túsinedi. Ekinshiden, bul avtordyń talaby, izdenisi bir ǵana tarıhpen shektelmeıtinin, jan-jaqty ekenin ańǵarady. Ádil Qurmanjanulynyń erekshe qyry – qaı kitapty oqysa da, sol kitaptan kishkentaı bolsyn qorytyndy shyǵarýǵa tyrysatyndyǵy. Árbir jazylǵan úlken eńbektiń ishinde oıdan ketpeıtin túıini, nári bolady, sonyń barlyǵyn avtor esselerine, maqalalaryna syıǵyzyp otyrǵan. Bul jerdegi maqalalardyń kóbi jańa tehnologııalarǵa arnalǵan. Bir jylda eki kitaptyń tusaýyn kesip otyrǵany – úlken eńbektiń nátıjesi», dedi ol.
Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń Bas hatshysy Qaırat Sarybaı kitaptan bizdiń babalarymyzdyń jahandyq órkenıetke qanshalyq keń qanat jaıǵanyn bilýge bolatynyn alǵa tartty.
«Ekinshiden, irgeli jınaqtar – búgingi dıplomatııa qazanynyń qaınap turǵan kezinde bolyp jatqan qubylystarǵa baǵa beretin, oǵan ózindik túsinigin qalyptastyrýǵa kómektesetin mańyzdy týyndy. «Jahandanǵan álemniń geosaıası kelbeti» kitabynyń ishinde neshe túrli taqyrypqa arnalǵan esseler bar. Bul eńbekter aınaladaǵy jańa úrdisterdi túsinýge kómektesedi. Qos jınaq ta ózimizdiń tól tarıhymyzǵa erekshe nazar aýdarady. Qordaly eńbekter úlken ǵylymı saraptamalyq jumystyń basy ǵana dep sanaımyn», dedi Qaırat Sarybaı.
Is-sharada akademık Sherýbaı Qurmanbaıuly da jınaqtardy bir demmen oqyp shyqqanyn aıtty.
«Kitaptaǵy «shetland» nemese «ortıdjar» degen Skandınav sózderiniń bizdiń tilmen uqsastyǵy oqyrman qyzyǵýshylyǵyn týdyrady. Shved tilinen alynǵan «ake» sóziniń bizdegi «áke» sózimen birdeı maǵyna beretindigi, skandınav tilindegi «trana» sóziniń bizdiń tildegi «tyrna» sózimen sáıkesýi, aǵylshyn tilindegi «býtsı» degendegi «být» sózi qyrǵyzdarda aıaq maǵynasyn beretini – úlken taqyrypqa júk. Osyndaı salystyrýdyń arqasynda jınaqtan lıngvıstıkalyq derekterdi óte mol tabýǵa bolady», dedi ol.
Kitap avtory Ádil Ahmet Norvegııadaǵy vıkıń qorǵandary men elimizdegi saq qorǵandarynyń arasynda týystyq baılanys bar ekenin aıtady. «Sondaı-aq Soltústik Eýropada saq qorǵandarynyń bar ekendigi ǵylymı dáleldermen baıandalǵan. Sebebi Norvegııa qorǵandarynan tabylǵan artefaktiler men Altaıdaǵy Berel qorǵandarynan tabylǵan artefaktilerdiń ǵajap uqsastyǵy skandınavtyq vıkıńder men saqtardyń túpki teginiń bir ekenin dáleldeıdi», deıdi ǵalymnyń ózi.
Jıyndy qorytyndylaǵan moderator Darhan Qydyráli ana tilimen birge shet tilin de jetik meńgergen ıntellektýal avtordyń qos kitaby da oqyrmanǵa olja salatyn, orta toltyratyn zerdeli zertteýler ekenin atap ótti.