Ádebı Baıan-О́lgeı

Alaman aıtysqa Baıan-О́lgeıdiń turǵyndary men qonaqtary erekshe yqylas bildirip, eki kún boıy teatrdyń túndigi jelpildep tur­dy. Adam óte kóp jınaldy. Bul aıtysty ótkizýge Murattyń zaıy­by­ Shaızada men uldary Ámir men Ǵalymbek tikeleı atsalys­ty. Is-sharanyń barlyq shyǵy­nyn ózderi kóterip aldy. Sóz saıy­synyń tizginin belgili aıtysker aqyn Jarqyn Juparǵan ustady. Aımaqtyq huraldyń tóraǵasy Qabyl Shárip aıtys­kerlerge sáttilik tiledi. Aımaq ákimi Kámılıat Aqmedıulynyń qut­tyq­taýy oqyldy. Aıtys arda­­geri Qabdyjálel aqyndarǵa ar­naý óleńimen shashý shashty. Qa­zy­­lar alqasynyń quramynda Dáýlet­kereı Kápuly (tóraǵa), men, Máshúr Qudysuly, Shynaı Rahmetuly, Zarqum Baımergenuly, Sezd Abaıqyzy, Baqythan Qańtar­baı­uly, Qurmanaı Baıjumauly, Táý­keı Táıip boldy.

Sahna shymyldyǵy «El kósh­­kende» ánimen (sózi Murat Pu­sha­taıulyniki, áni Berjan Faı­zýl­laniki) ashyldy. Bul án sonaý 90-jyldary shyǵyp, álemdi sharlap ketti. Atajurtqa betburǵan, týǵan jerimen qımaı qoshtasqan, aq tileý men saǵy­nyshqa, ańsaý men muńǵa toly, alaburtqan kóńil kúıdiń názik pernelerin basatyn taǵdyrly án. «Kereı, ýaq, naımanym, // Sút betinde qaımaǵym, // Kimge tastap barasyń // Baıan-О́lgeı aımaǵyn?!.» dep bir tolqytsa, «Kóshýge bel baılaǵan, // Kólikterin saılaǵan, // Aǵaıynǵa aq sapar // Urpaq qamyn oılaǵan!» dep eki jubatady. «Qııa almaısyń, qımaısyń súıikti eldi, // Móldir bulaq, qarly taý, bıikterdi. //Nege ǵana men ylǵı kóshe beremin //, Kóshe berý enshime tıip pe edi?!» dep jáne sher qozǵaıdy. Budan basqa Murat aqynnyń óleńine jazylǵan «Aq sapar», «Tolǵaý», «Jańa aýylym» t.b. ánder bar.

Murat osy Baıan-О́lgeı aıma­ǵy­nyń týmasy edi. Osydan týra 50 jyl buryn (1973) QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetine Mońǵolııadan bir jigit (Murat) jáne bes qyz (Botagóz, Ǵıbadet, Kúnishaı, Aralhan, Dámetken) kelip oqýǵa tústi. Muratpen bes jyl birge júrdik. Syrlas dos boldyq. Sııasy keppegen óleńderimizdi jarysa oqydyq, tusaýyn kestik. Ol oqýyn bitirip, eline qaıtarda Torǵaıdyń arýy Shaızadaǵa úılenetin boldy. Shekara jabyq kez. Týystarynan eshkim kele almady. Qyzdyń áke-sheshesinen ruqsat alý úshin bas quda ári kúıeý joldas bolyp men, qyz joldasy bolyp Botagóz Arqalyqqa barǵan edik. Týystary úsh kún boıy kelissózge kelgen meni qabyldamaı, sóılespeı qoıdy. Qyz shekara asyp ketpekshi... «Budan soń kóremiz be, kórmeımiz be?» dep qatty tolqydy. Zaman ol kezde basqa edi ǵoı. Ázer degende kelisimderin berdi. Zymyraǵan ýaqyt-aı deseńshi! Bári kúni keshe bolǵan sııaqty... Tuńǵyshymnyń atyn Murat dep qoıdym, ol Ádil dep atady... Odan soń olardyń otbasynda Ámir, Ǵalymbek jáne Aqbota atty qyz dúnıege kelgen.

1995 jyly Abaıdyń 150 jyl­­dyq mereıtoıyn Baı ólke qazaq­ta­ry keńinen atap ótti. Qazaq­stannan Qaldarbek Naımanbaev bastaǵan bir top aqyn-jazýshy bar­ǵanbyz. Ortamyzda Qadyr Myrzalıev, Tumanbaı Molda­ǵalıev, Ýaqap Qydyrhanov, Serik Turǵynbekuly, Baqyt Sar­ba­la­uly, Naǵashybek Qapal­bekuly, Tursynjan Shapaı, Gúlnár Salyqbaeva, Botagóz Ýat­qan bar. Sol tusta Murat Pusha­taı­uly Aımaqtyq huraldyń tór­aǵ­asy, qazirgi Halyqtyq par­tııa­nyń birinshi hatshysy edi. Eldiń qoǵamdyq-saıası ómirine bel­sene aralasqan Murat shyǵar­ma­shylyqpen aınalysýǵa ýaqytyn az bóldi. «Stýdent dápteri» atty tuńǵysh kitabynan keıin «El kóshkende» atty óleńder jınaǵy ózi ómirden ótkennen keıin (45 jyl ǵana ǵumyr keshti) 2016 jyly ǵana Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń «Atajurt» baspasynan jaryq kórdi. Kitapqa alǵy sóz jazdym. Qurastyrǵan B.Ýatqan. Murat dosym týraly «Qamal buzar qalpynda kórem» atty estelik maqalam «Túrkistan» gazetinde (2014), «Murat Pusha­taıuly» atty zertteý maqalam «Shetelderdegi qazaq ádebıeti» dep atalǵan ujymdyq monografııada (Almaty, 2014), ózimniń 10 tomdyq shyǵarmalar jınaǵymnyń 7-tomynda jarııalandy.

Sóz saıysy asa tartysty ári tartymdy, qyzyqty ótti. Aıtys Murat Pushataıulyna arnal­ǵan­dyqtan, aıtys­kerler onyń elge, jerge degen mahabbatyn, qoǵam­daǵy atqarǵan qyzmetin, óleńdegi órnekterin tilge tıek ete otyryp, qaıratker tulǵasyna taǵzym jasa­dy. Qazaq sóz óneriniń barlyq boıaýy­ ashylatyn aıtys joǵary dárejede óristep, tyńdarmandaryna rýhanı lázzat syılady. Qazylar alqasynyń sheshimimen bas júlde Móldir Aıtbaıǵa (Qazaqstan) buıyrdy. 1-oryn ekeý: Aqtileý Keń­shi­likuly (Baıan-О́lgeı) jáne Jámı­ǵa Dáýletqyzy (Qytaı Halyq Respýblıkasy), 2-oryn ekeý: Ińkárbek Ádilhanuly (Baıan-О́lgeı) jáne Shuǵaıyp Sezimhan (Qazaq­stan), 3-oryn ekeý: Nuraıym Baq­tııar­qyzy (Qyrǵyzstan) jáne Qanat­bek Záıtollauly (Qytaı Halyq Respýblıkasy) júldeger dep ta­nyldy. Barlyq aıtysqa qatys­qan aqyndar syı-sııapat aldy.

Al endi keıingi kezde aıtys ónerine qatys­ty keıbir kereǵar pikirler de esti­­lip qalady, oqyp ta júrmiz. «D­a­ıyn­dalyp kelip aıtysady», «Jat­tap alǵandaryn aıtyp, jurtty jalyq­ty­rady», «Kelisip alyp aıtysady» degen sııaqty... Halyq naǵyz sýyryp salma aıtystyń tamasha úlgilerine kýá bolyp júrse de mundaı pikirlerdiń oryn alýyna ne sebep? Aıtys shynymen arzan­dap barady ma? Aıtys aqyndary júlde úshin, báıge úshin arzan saıysty­ mashyqqa aınaldyra bastady ma? Bul úlken saýal! Biraq biz kýá bolǵan Baıan-О́lgeıdegi halyqaralyq aıtysta «Bir taýdyń qýysynda, bir Allanyń ýysynda» jatyp aıtys óneriniń tamasha úlgisin kórsetken shopan Aqtileý Keńshilikulynyń, sóz óneriniń sıqyryna asa sezim­tal Shuǵaıyp Sezimhannyń, qar­sy­­lasynyń ár qadamyn oıly shý­maq­tar­men orap otyratyn Qanatbek Záı­­­tol­­­­laulynyń, taǵy da basqa aıtys­ker­­lerdiń ónerine halyq erekshe rıza bol­­dy, tánti boldy. Biz soǵan kýá-dúr­miz. «Aıtys – sóz barymtasy» degen eken Muhtar Áýezov. Sóz barymta bol­sa, onyń sóz qarymtasy da bolady ǵoı. Aı­tys­tyń tabıǵaty sonda ashyla tús­pek.

Osy is-shara aıasynda birneshe azamatqa «Baıan-О́lgeı aımaǵynyń qur­metti azamaty» ataǵy berildi. Olar­dyń qatarynda Máshúr Qudy­suly, Dáýletkereı Kápuly, Jar­qyn Juparhan jáne men barmyn.

Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı qala­­­syndaǵy Ahtan Bábıuly atyn­­daǵy kitaphanada meniń syr-suhbat keshim ótti. Keshte kýrstas dosym, aqyn, qoǵam qaırat­keri Murat Pushataıulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna toq­talyp, estelikterimmen bólis­tim. О́leńderimdi oqydym jáne qatysý­shy­lardyń kóptegen suraqtaryna jaýap berdim. Keshke Mońǵolııanyń Halyq jazýshysy Shynaı Rahmet­uly, Monǵolııa Jazýshylar odaǵy syılyǵynyń ıegeri Zar­qum Baı­mergenuly, «Baıan-О́lgeı aıma­­ǵynyń Qurmetti azamaty» Máshúr Qudysuly, jubaıy Raıa, Murattyń jary Shaızada Saqtaǵanova, Ámir Muratuly, Ǵalymbek Muratuly, Almatydaǵy «Mazmundama» baspasynyń redaktory, zaıybym Gúlnár Qudabaeva, Mońǵolııa bilim salasynyń ozat qyzmetkeri, aqyn, jazýshy Sezd Abaıqyzy, kitaphana meńgerýshisi Altynkúl Dálelqyzy, Murat Pushataıulynyń dos-jarandary, №6 balabaqshanyń tárbıeshileri, kitap­hana oqyrmandary qatysty.

Murattyń sońynda qalǵan «Tirshi­lik» bazaryna uldary Ámir men Ǵalym­bek jańa tynys berýge umtylyp otyrǵany da qýantady. Eski bazardyń ornyna qazirgi talapqa saı úlken saýda ortalyǵynyń ǵımaraty boı túzep keledi eken. Qazaq «Ornyn­da bar ońalar» degen. Jeke baılyǵyn eseleýdi ǵana mise tutpaı, halyqtyń rýhanı baıly­ǵyn damytýǵa da jumsap otyrǵan jas kásipkerlerge halyq dán rıza. Biz buǵan da kýá bolyp qaıttyq.

Osy saparda men «Úsh dos týraly elegııa (Birjan, Murat, Tileýhan)» atty balladamdy jıi oqydym. Onda: «Jastyq shaqta jolyqty Murat aqyn, // «Gúldarıǵa» – áni edi unatatyn. // Dombyraǵa qosylyp qońyrlatsa, // Tyńdaǵandy eriksiz jylatatyn. // Baı О́lkeniń qazaǵy, kereı edi, // Bedel edi ortada, mereı edi, // Bes jyl boıy jubymyz jazylmady, // Boljaıtynbyz: jolymyz keńeıedi... // ...Ony da erte taǵdyry synaǵan-dy, // Altaı taýda júregi tyna qaldy, // Kompozıtor Faızýlla ekeýinen // «El kóshkende» deıtin án – mura qaldy!» degen shýmaqtar bar. Aıtpaqshy, Murattyń bir nemeresiniń atyn «Gúldarıǵa» dep qoıypty...

Ádilǵazy QAIYRBEKOV

ALMATY – ULANBATYR – BAIаN-О́LGEI – ALMATY