Ekojúıe men balalar qaýipsizdigi alańdatady

Reseı elimizge munaı jetkizedi

Otyrysta qaralyp, maquldanǵan «Bala quqyqtary týraly konvensııaǵa habarlar rásimine qatysty fakýltatıvtik hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań bala quqyqtaryn qorǵaý deńgeıin arttyrýdy kózdeıdi. Qujatta Bala quqyqtary týraly konvensııada bekitilgen quqyqtar buzylǵan jaǵdaıda balalardyń nemese olardyń ata-analarynyń jeke shaǵymdaryn qaraý tetigi belgilenedi.

«Elimizde óskeleń urpaqtyń quqyq­taryn qorǵaý jáne olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý árdaıym basty nazarda. Sondyqtan elimiz Birikken Ulttar Uıy­mynyń bul saladaǵy bastamalaryn tolyǵy­men qoldaıdy. Maquldanǵan zań aza­mat­tarymyzǵa Birikken Ulttar Uıy­my­nyń Bala quqyqtary jónindegi komı­te­tine bala quqyqtarynyń buzylýy týra­ly shaǵymdanýǵa múmkindik beredi. Al­daǵy ýaqytta bul qujat elimizde bala­lar­dyń múddelerin qorǵaý tetikterin jetild­irý úshin qosymsha quqyqtyq negiz q­al­yp­tastyrady dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.

Sonymen qatar senatorlar «2010 jylǵy 9 jeltoqsandaǵy Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Úkimeti men Reseı Fede­rasııasynyń Úkimeti arasyndaǵy Qazaq­stan Respýblıkasyna munaı jáne munaı ónimderin jetkizý salasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq týra­ly kelisimge ózgeris engizý týraly hat­tamany ratıfıkasııalaý týraly» zań­dy qarap, maquldady. Hattama Reseı Fe­de­rasııasymen munaı jáne munaı ónim­derin jetkizý kezinde týyndaı­tyn jekelegen máselelerdi retteýge baǵyt­tal­ǵan. Maquldanǵan zań eki el arasynda bul saladaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa oń septigin tıgizbek.

Balalardyń toppen ýlaný jaǵdaılary kóbeıgen

Palata otyrysynda senatorlar óz­deriniń depýtattyq saýaldaryn da joldady. Aqmaral Álnazarova mektepte oqýshylardy tamaqtandyrý máselesine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, mektep ashanalarynyń máziri qazirgi ǵylymı usynystarǵa sáıkes kelmeıdi. Tamaq pisirýge tym qunarly maı paıdalanady, qant pen tuzdyń mólsheri 2 ese jáne odan kóp bolyp ketken.

Senatordyń aıtýynsha, elimizdegi balalardyń 58%-yna anemııa taralǵan, A dárýmeniniń tapshylyǵy 23%-dy quraıdy. Balalardaǵy juqpaly emes sozylmaly aýrýdyń kóbeıýi alańdaýshylyq týǵy­zady, bul eresek jasta mezgilsiz ólim men múge­dektik qaýpin týǵyzady.

«Bilim berý mekemelerinde tamaq­tanýǵa baılanysty toptyq syrqattaný tir­kelgen jaǵdaılar kóbeıip ketti. 2020 jyl­dan beri mektep jasyndaǵy 425-ke jýyq bala tamaqtan toppen ýlaný sal­dary­nan zardap shekti. Negizgi sebepter ashana qyzmetkerleri arasynda ishek ınfeksııasynyń bolǵany, medısınalyq tek­serýden ótý týraly qujattardy qol­dan jasaý, obektiniń sanıtarlyq-epıde­mıologııalyq qorytyndysynyń bolmaýy, azyq-túlikti saqtaý jáne ótkizý shart­tarynyń buzylý jaǵdaıy bolyp otyr. Búginde elimizde 7 381 mektep jumys isteıdi. Kún saıyn bir jarym mıllıonnan astam bala tamaqtanady jáne olar­dyń sany kóbeıip keledi. Sondyqtan balalardyń qaýipsizdigi men densaýlyǵyn qamtamasyz etý sharalaryn kúsheıtý kerek», dedi A.Álnazarova.

Depýtat sonymen qatar mektepterdiń 20 pa­ıyzynda ǵana biryńǵaı tamaqtan­dyrýdy uıymdastyrýdyń qoldanystaǵy standarttary júzege asqanyn atap ótti. Bul kezeńde ártúrli jastaǵy oqýshylardy tamaqtandyrýǵa arnalǵan mázirdi qalyp­tastyrýda birkelki ádisnama joq.

«Ashana salasyndaǵy qyzmetker­leriniń biliktiligi máselesi erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. Árbir úshinshi mek­tep ashanasynda kásibı bilimi joq aspaz­dar jumys isteıdi, 21,8 paıyzynda ar­naıy biliktiligi joq. Bilim berý uıym­daryn­da taza aýyz sýǵa qol jetkizý áli de prob­lema bolyp qalyp otyr. Mek­tep oqý­shylarynyń 68%-y úıden sý áke­ledi, sha­mamen 30%-y mektepten sý satyp alady. Mektep qabyrǵasynda aýyz sýǵa qol jetkizý balalardyń qantty sýsyndardy ishýin azaıtady. Sondaı-aq mekteptegi ta­maq­taný quny týraly biraýyz sóz aıtaıyn. Mekteptegi tamaqtaný qunyn esepteý barysynda shıkizattyq emes shyǵyndar esepke alynbaıdy, ónimdi satyp alýǵa tikeleı shyǵyndar ǵana eskeriledi. Bul tolyqqandy jáne teńdestirilgen mázirdi qamtamasyz etýge múmkindik bermeıdi», dedi depýtat.

Aımaqtardyń ekojúıesine zııan kelip jatyr

Senator Darhan Qydyráli geologııa­lyq barlaý­shylardyń nemquraıdy qarym-qaty­nasyn jáne paıdaly qazba­lardy izdeý men óndirý salasynda «qara qazýshy­lar­dyń» kóbeıýin synǵa aldy. Olardyń hımııa­lyq reagentterdi ba­qy­­laýsyz paıdala­nýy saldarynan ózen­der men jaǵalaý aımaq­tarynyń ekojúıelerine zııan kelip jatyr.

Depýtat Túrkistan oblysynyń Abaı aýylynyń 127 turǵyny qol qoıǵan ótinish problemany kóterýge sebep bol­­ǵa­nyn atap ótti. Azamattar­dyń óti­ni­shinde 2019-2023 jyldar ara­ly­ǵyn­da Kókbulaq kentindegi Qaıyr­shaqty ózeninde kompanııalardyń biri al­tyn óndirý úshin geologııalyq barlaý­men aınalysqany jazylǵan. Olar­dyń ju­mysynan keıin ózen qazir ekolo­gııa­lyq apat jaǵdaıyna ushyraǵan. Sena­tor­dyń aqparaty boıynsha dál osy kom­pa­nııa qazir Úlken jáne Kishi Kók­bulaq ózen­derinde geologııalyq barlaý ju­mystaryn júrgizýge nıettenip otyr­ǵan kórinedi. Aımaq turǵyndary osy­dan keıin dabyl qaǵyp, ekologııalyq apatqa qatysty jaǵdaı qaıtalanady dep qaýiptenip otyr.

«Shyǵys Qazaqstan, Aqmola, Almaty, Jetisý, Jambyl oblystarynda osyn­daı jaǵdaılardyń bolǵanyn baspa­sóz­den jaqsy bilemiz. Máselen, Shyǵys Qazaq­stan oblysynda altyn izdeýshiler Qulyn­jon ózeniniń arnasyn ózgertken. «Qara qazýshylar» qatary kóbeıip keledi. Lısen­zııalarynda kórsetilgen shekteýler­den asyp ketken nemese tipti arnaıy ruq­saty, bilikti mamany joq ońaı olja izdeý­shiler ekologııalyq talaptardy esker­meıdi. Qazba baılyqtaryn barlaýda jańa tehnologııalar qoldanylmaıdy. Esesi­ne zańsyz jer qoınaýyn óndirý­shi­ler jabaıy jolmen taý-tasty talqandap, býldozer, greıderlermen ózenderdiń astan-kestenin shyǵarady. Halyq sý iship otyrǵan ózenderge túrli hımııalyq reagentter qoldanady», dedi senator.

Darhan Qydyráli Úkimet pen Bas pro­kýratýra basshylaryn Joldaýda kór­setilgen geologııalyq barlaý jumysyn júr­gizý jónindegi tapsyrmanyń sapaly oryndalýyna baqylaýdy kúsheıtýge shaqyrdy. Jer serigi arqyly monı­torıng júrgizý, mıneraldyq resýrs­tardyń sıfrlyq kartasyn daıyndaý sııaqty jańa tehnologııalardy paıdalanýdy, sala mamandaryn sapaly daıarlaý men jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń qyzmetine baqylaýdy kúsheıtýdi jáne zańdy buzǵandardy jazalaýdy usyndy.

Aqparattyq qaýipsizdik aqsap tur

Senator Bıbigúl Jeksenbaı aqparat­tyq qaýip­sizdikti nyǵaıtý úshin shekara ma­ńyn­daǵy óńirlerde habar taratatyn otandyq telearnalardyń tizimin keńeıtý qajet­tigin atap ótti.

Depýtat sıfrlyq habar taratý teledıdaryn engizý máselelerine nazar aýdardy. Elimizde tirkelgen 83 telera­dıo­kompanııanyń 21-i respýblıkalyq deńgeıde habar taratady. Onyń tek 15-i mýltıplekske tegin enip, habar taratady. Al qazaq kórermenderine usynylǵan sheteldik telearnalar sany 300-ge jýyqtady. Jospar boıynsha 2015 jyly búkil elimiz aýmaǵy «sıfr­men» qamty­lýy kerek edi, biraq joba 10 jylǵa uzar­tyl­dy. Senatordyń aıtýynsha, sıfrlyq tehno­logııalardyń arqasynda oblys ortalyqtarynda 30-ǵa deıin, shalǵaıdaǵy eldi mekenderde 15 arnaǵa deıin habar taratýǵa bolady.

«Alaıda ázirge memlekettik arnalardan basqalary úshin mýltıpleks­te habar taratý arman bolyp otyr. О́ńirlik, ásirese shekaralyq aýmaqtaǵy jekemenshik telearnalar odan oryn ala almaıdy. Sebebi baǵasy ýdaı qymbat. Iаǵnı jekemenshik arnalardyń damýyna ózimiz kedergi jasap otyrmyz», dedi senator.

Depýtattyń pikirinshe, osy arada aýqymdy másele týyndaıdy. Bul – aq­parat­tyq qaýipsizdik máselesi. She­karalas eldi mekenderde sheteldik aqparat kózi úırenshikti bolǵan. Memle­ket­tik telearnalardy kórmeıtin kórer­mender Qazaqstanmen shekaralas memleketterdiń telearnalaryn kúndiz-túni kórip, jat eldiń ıdeologııasyn sanasyna sińirip jatyr. Senator kórshi elderdiń ıdeologııasy «sur» tabaqshalar arqyly jas urpaqtyń sanasyna erkin áser etetinin atap ótti.

«Aqparattyq qaýipsizdik máselesine durystap nazar aýdaratyn kez keldi. Qazir sıfrlyq efırlik teledıdar Qazaqstan halqynyń 92,66 paıyzyna qoljetimdi eken. Alaıda elimiz sıfrlyq habar taratýǵa kóshkenimen, óńirlerdegi jekemenshik telearnalar burynǵy beıshara kúıinde qalyp otyr. Aqparat taratatyn telearna damymasa, ıdeologııa da bolmaıdy. Ideologııa degenimiz tek Astana, Almatyda ǵana emes, kúlli óńirlerde júrgizilýge tıis», dep atap ótti senator.

Bıbigúl Jeksenbaı jeke arnalarǵa mýltıplekstiń baǵasyn tómendetýdi jáne shekara mańyndaǵy eldi meken­der­degi otandyq telearnalardyń tizimin keńeıtýdi usyndy.