Sot júıesin jetildirý, bul baǵyttaǵy sharalardy sapaly júzege asyrý – zań ústemdigin qamtamasyz etýdegi basty basymdyqtyń biri. Sebebi qarapaıym halyqtyń sot pen sýdıaǵa degen senimi bılik pen memleketke degen senimmen birdeı. Memleket basshysy jarııalaǵan sot reformasynyń júzege asyrylý barysy qalaı? Sot tóreliginiń sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan sharalardyń nátıjesin halyq sezine aldy ma? Sot júıesin damytý baǵytynda qolǵa alynǵan zańnamalyq bastamalar men uzaqmerzimdi mindetter qalaı oryndalyp keledi? Biz salaǵa qatysty qoǵamda talqylanyp júrgen osy jáne ózge de suraqtardy Joǵarǵy sot tóraǵasy laýazymyna taǵaıyndalǵanyna bir jyl bolǵan Aslambek Merǵalıevke qoıǵan edik.
– Aslambek Amangeldiuly, Memleket basshysy jarııalaǵan reformada sot júıesin jańǵyrtýǵa erekshe basymdyq berilgen. Naqty mindetter júkteldi, tapsyrmalar qoıyldy. Sot júıesin damytý baǵytynda qazirgi tańda qandaı jumys istelip jatyr?
– Sot júıesin jańǵyrtý reformasy dál qazir belsendi kezeńde dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta Prezıdenttiń baǵdarlamalyq qujattarynda aıtylǵan tapsyrmalar turaqty oryndalyp keledi. Sýdıa retinde de, qarapaıym adam retinde qoǵamǵa reforma ǵana emes, sot tóreligin atqarý sapasynyń da joǵary bolǵany mańyzdy ekenin jaqsy túsinemin. Halyqtyń sot júıesine degen úmiti men suranysy kúnnen-kúnge artyp keledi. Sondyqtan alǵashqy kúnnen bastap jumystyń osy mańyzdy baǵytyna nazar aýdardym.
Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Senatta sot júıesin reformalaý jónindegi jumys toby quryldy. Top quramyndaǵy depýtattar, advokattar, zańger-praktıkter, ǵalymdar, memlekettik organdardyń ókilderi ózderiniń jáne bizdiń bastamalarymyzdy talqylaıdy. Bul – nátıjeli qadam. Sebebi mundaı alań tek shaǵymdardy emes, sot qyzmetterin tikeleı paıdalanýshylardyń naqty usynystaryn tyńdaýǵa múmkindik beredi. Platforma bizge syndarly dıalog quryp, kóptegen mańyzdy sheshim boıynsha ymyraǵa kelýge múmkindik týǵyzdy. Birinshi kezeńniń nátıjesi – bıyl naýryzda qabyldanǵan zańnamalyq aktiler. Bul – óte aýqymdy jańalyqtar blogi. Kóp shaǵym sot úderisteriniń sozylyp ketýine baılanysty aıtylatyn. О́ıtkeni birinshi saty isterdi pysyqtamaıdy, apellıasııa isterdi keri qaıtarǵannan keıin bárin qaıtadan bastaýǵa týra keletin. Saldary – joǵalǵan esil ýaqyt pen qarajat. Sol sebepti apellıasııalyq sottar shildeden bastap isterdi qaıtarýdy toqtatty. Eger apellıasııa birinshi satydaǵy sheshimniń kúshin joısa, sol satydaǵy sot qaǵıdalaryna sáıkes istiń núktesin qoıady, ıaǵnı istiń barlyq mán-jaıyn anyqtap, sheshim qabyldaıdy.
Bul qadam isti tez ári tıimdi sheshýge, buzylǵan quqyqtardy tezirek qalpyna keltirýge múmkindik beredi. Sonymen qatar bul shara eki satydaǵy sýdıalardyń ózderi qabyldaǵan sheshim úshin jaýapkershiligin kúsheıtip, sot praktıkasynyń birizdiligin qamtamasyz etedi. Jıi kóteriletin taǵy bir másele – quqyq qorǵaý organdary men sot tóraǵalary tarapynan sýdıalarǵa jasalatyn qysym. Qýdalaý organdary tarapynan qysymdy joıyp, sýdıalarǵa qatysty jasyryn arnaıy jedel is-sharalardy júrgizý maqsatynda burynǵydaı oblys prokýrorynyń emes, endi tek Bas prokýrordyń sanksııasy qajet. Bul shara da zańnamalyq turǵydan belgilendi.
Sondaı-aq Joǵarǵy sot sýdıalyǵyna kandıdattar retinde Senatqa balamaly negizde keminde eki kandıdat usynyla bastady. Jańa jyldan bastap aýdandyq sottardyń tóraǵalaryna qatysty saılaý elementterin engizemiz. Bul laýazymdarǵa kandıdattardy sýdıalar jasyryn daýys berý arqyly ózderi saılaıdy. Bul reforma aýdandyq deńgeıdegi 376 sotqa qatysty. Ýaqyt óte kele, saılaýdyń osy tásilin oblystyq sottarǵa qoldanýǵa bolady. Mundaı qadamdar sýdıalardy taǵaıyndaý úderisiniń ashyqtyǵyn arttyryp qana qoımaı, mansaptyq ósý júıesin anyq ári túsinikti etedi.
Taǵy bir mańyzdy jańashyldyq – «Otbasylyq sottardyń» qurylýy. Másele ıývenaldy sottardyń sottylyǵyn keńeıtýge qatysty bolyp otyr. Biz bala múddesin aldyńǵy qatarǵa shyǵardyq. Sondyqtan bıyl 1 qyrkúıekten bastap, ıývenaldy sottar kámeletke tolmaǵandardyń zańdy quqyqtary men múddeleri qozǵalatyn ister men daýlardyń barlyǵyn qaraı bastady.
Reformalardyń ekinshi paketi jeke jáne zańdy tulǵalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin sot arqyly qorǵaý tıimdiligin, sýdıalardyń jaýapkershiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Sýdıalardy jaýapqa tartý máselesine qatysty synnyń kóp aıtylatyny belgili. Sýdıanyń zańdy óreskel buzýǵa jol bergeni tikeleı kórsetilgen apellıasııalyq nemese kassasııalyq satydaǵy qaýlylary az da bolsa kezdesedi. Biraq eshqandaı sanksııa qoldanylmaıdy.
– Osy tusta «nelikten?» degen zańdy suraq týyndaıdy.
– Statıstıkaǵa mán bersek, keıingi 4 jylda zańdylyqty óreskel buzý týraly 1,5 myńǵa jýyq qaýlynyń tek tórtten biri ǵana Joǵary Sot Keńesiniń janyndaǵy Sot jıýrıine jetken. Túıtkil tártiptik is júrgizýdiń qoldanystaǵy tetiginen týyndap otyr. Qazirgi tańda zań buǵan sýdıaǵa qatysty materıaldardy Sot jıýrıine berý-bermeýdi oblystyq sottyń jalpy otyrysy sheshedi.
Jańa tetik sýdıanyń zańdylyqty óreskel buzǵany týraly kórsetilgen ár kúshi joıylǵan sot aktisin Sot jıýrıiniń tekserýin kózdeıdi. Sottyń jalpy otyrysy endi sýdıalar qaýymdastyǵynyń anyqtalǵan buzýshylyq týraly pikirin usynym retinde bildire alady.
Sot tóreligin júzege asyrý sapasy jónindegi komıssııa jumysyn jetildirý – basty máseleniń biri. О́kinishke qaraı, komıssııany áli kúnge jazalaýshy organ retinde qabyldaıdy, óıtkeni buryn onyń fýnksııalaryn Sot jıýrıi janyndaǵy biliktilik komıssııasy atqarǵan. Biraq is júzinde olaı emes.
Sýdıalar korpýsynyń sapalyq quramyn jaqsartý, kásibı biliktiliginiń artýyn yntalandyrý, sot isterin qaraý kezinde jaýapkershilikti arttyrý, sýdıanyń kásibı ózin-ózi jetildiretin salalaryn aıqyndaý úshin onyń kásibı qyzmetin baǵalaý qajet. Mundaı baǵalaý sharasy eń aldymen, ár sýdıanyń álsiz ári kúshti jaqtaryn anyqtaý maqsatynda júrgiziledi. Sol sebepti komıssııa otyrysy – eń aldymen, sýdıalarǵa kómek kórsetý jáne keri baılanys ornatýǵa baǵyttalǵan ózara is-qımyldyń dıalogtik nysany. Zań jobasynda baǵalaý kórsetkishiniń sany ońtaılandyrylyp, sýdıalarǵa túsinikti bolatyndaı jeńildetildi. Kez kelgen sýdıaǵa qyzmet kórsetkishterin onlaın rejimde kórýge múmkindik beretin sıfrlyq modýl qurý komıssııa jumysynyń ashyqtyǵyn arttyrady.
Zań jobasy sheshetin negizgi máseleniń taǵy biri – «Tutas kassasııany» engizý. Jumys toby Joǵarǵy sotta azamattyq jáne qylmystyq ister boıynsha kassasııalyq shaǵymdardy aldyn ala qaraý satysyn alyp tastaýdy usyndy. Dál osy satyny kásibı zańgerler, sondaı-aq sot úderisine qatysýshylardyń barlyǵy ótkir synǵa alady. О́tinish ıeleriniń suraqtary oryndy. Sebebi bir sýdıa qaraǵan azamattyq is kassasııalyq alqada qaıta qaralady. Osy máseleni sheshý úshin zańgerler jáne kásipkerlik qoǵamdastyqpen birlesip, kassasııalyq satynyń balamaly modelin ázirledik.
– Usynystardyń osy blogi – kóptiń kókeıinde júrgen másele-tin. Kassasııalyq sottardyń qandaı modelin engizýdi usynyp otyrsyzdar? Bul usynystyń qandaı oń jáne teris jaqtary bar?
– Sot isin satyly júrgizý máselesi – eń ótkir, kúrdeli ári ózekti másele. Sot tóreligin júzege asyrý sapasy men azamattardyń sottarǵa degen senim deńgeıi ár saty jumysynyń tıimdiligine tikeleı baılanysty. Keıingi 30 jylda sot júıesin qalyptastyrý jáne jańǵyrtý baǵytynda 3 iri reforma júrgizildi. 5, 4 jáne 3 býyndy modelder engizildi. Bul modelderdiń basty problemalyq túıini bárimizge tanys. Ol – «Joǵarǵy sot – oblystyq sot – aýdandyq sot» degen sot júıesiniń 3 deńgeıli ıerarhııasyna sáıkes kelmeýi. Bir deńgeıdegi sottarda eki saty boldy, olar ýaqyt óte kele «tutasyp», tıimdiligin joǵalta bastady. Mysaly, 2016 jylǵa deıin oblystyq sottar sot sheshimderin apellıasııada (zańdy kúshine enbegen) jáne kassasııada (zańdy kúshine engen) qaıta qarady. Joǵarǵy sotta qadaǵalaý jáne qaıtadan qadaǵalaý boldy.
2016 jyly «Ult jospary – 100 naqty qadamdy» iske asyrý aıasynda 5-ten 3 býyndy modelge kóshý, ókinishke qaraı, basty máseleni sheshken joq. Is júzinde tolyqqandy eki sot jumys isteıtin 4 býyndy model quryldy – aýdandyq sottardaǵy birinshi saty, apellıasııa – oblystyq sottarda jáne eki qysqartylǵan saty – Joǵarǵy sottaǵy kassasııa men qadaǵalaý.
Qadaǵalaý kóp jaǵdaıda Joǵarǵy sot tóraǵasynyń usynýy boıynsha bolady. Bul úsh sýdıadan turatyn alqaly quramnyń kassasııalyq shaǵymdy qarap, ol boıynsha sheshim qabyldaýy. Sheshimge narazy tarap Joǵarǵy sot tóraǵasyna júginip, kassasııanyń úsh sýdıasy qabyldaǵan sheshimdi jeti sýdıanyń qaıta qaraýy úshin ótinishhat keltirýdi suraıdy. Meniń atyma osyndaı júzdegen emes, tipti myńdaǵan ótinishhat kelip túsedi. Mysaly, byltyr Joǵarǵy sotqa qylmystyq jáne azamattyq ister boıynsha 17 myń kassasııalyq ótinishhat kelip tústi. Onyń shamamen 5 paıyzy ǵana alqaly túrde qaıta qaraýǵa berildi.
Sheteldik sarapshylar Joǵarǵy sot tóraǵasynyń mundaı usyný ınstıtýtyn sýdıalardyń táýelsizdigine qaýip retinde qabyldaıdy. Bul turǵyda men halyqaralyq sarapshylardy qoldaımyn. Qazirgi kassasııa jáne qadaǵalaý modeli («jetilik») zańgerler qoǵamdastyǵy, bıznes ókilderi men azamattar tarapynan kóp synǵa ushyrap júr. Mundaı shaǵymdar ákimshilik ádilet boıynsha ǵana joq, óıtkeni munda «tutas kassasııa» qaǵıdaty jumys isteıdi. Qoǵamnyń tolyqqandy «tutas kassasııaǵa» degen suranysy joǵary ekenin eskere otyryp, biz sot isin júrgizýdiń túbegeıli jańa satylyq modelin usyndyq.
– «Tutas kassasııa» qaǵıdaty qalaı júzege asyrylady?
– Búgingi tańda apellıasııalyq saty – óńirlerde, is júzinde taraptardyń ornalasqan jerinde bolady. Aldyńǵy tájirıbeni eskere otyryp, konsýltasııalar barysynda elordada qylmystyq, azamattyq jáne ákimshilik ister boıynsha bir-birinen bólingen úsh kassasııalyq sot qurý modeli tujyrymdyq túrde qoldaý tapty. Sottardyń elordada aýmaqtyq oqshaýlanýynyń da ózindik qısyndy negizdemesi bar. Bul úsh jańa sot jáne olardyń sýdıalary jergilikti memlekettik jáne memlekettik emes qurylymdardyń yqpalyna túsip qalmaýyna múmkindik beredi.
Úsh tolyqqandy saty – birinshi, apellıasııa men kassasııa. Ár saty óziniń derbes (aýdandyq sot, oblystyq sot, kassasııalyq sot) deńgeıinde jumys isteıdi. Sot isin júrgizýdiń barlyq túri boıynsha júginý men qaıta qaraýdyń biryńǵaı qaǵıdalary engiziledi.
Birinshiden, daýdy máni boıynsha sheshetin barlyq sot aktisi apellıasııadan keıin kúshine enýge tıis. Ekinshiden, isti aldyn ala qaraýdy joıýdy usynamyz. Barlyǵy «tutas kassasııa» qaǵıdaty boıynsha jumys isteýi kerek, ıaǵnı, ister birden keminde 3 sýdıadan turatyn quramnyń qaraýyna túsýge tıis. Úshinshiden, kassasııa merzimi «aqylǵa qonymdy merzim» degen uǵymmen qamtylýǵa, biraq ol 6 aıdan aspaýǵa tıis. Kúrdeli ister boıynsha bul merzim kem degende taǵy 6 aıǵa uzartylýy múmkin. Tórtinshiden, sot úderisi taraptardyń mindetti qatysýymen aýyzsha júrgizilýi kerek. Besinshiden, birinshi kezeńde kassasııanyń qoldanystaǵy «súzgilerin» saqtaý usynylady. Keıin materıaldyq «súzgilerden» (ıaǵnı, talap qoıý somasy, qylmys túri boıynsha) prosessýaldyq «súzgilerge» (ońaılatylǵan is júrgizý, prosestik kelisim t.b.) aýysýǵa bolady.
Mundaı model Joǵarǵy sotqa sot praktıkasynyń birkelkiligin qadaǵalaýǵa jáne qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Eger sot sheshimderin jergilikti jáne kassasııalyq sottar sot praktıkasyna qarama-qarsy qabyldasa nemese quqyqty damytý múddesi úshin qaıta qaraýdy talap etse, qadaǵalaý óndirisi Joǵarǵy sot sýdıasynyń bastamasymen qozǵalady. Sýdıalar korpýsynda jasandy ıntellekt elementteri de qoldanylady. Máselen, «Sot praktıkasynyń sıfrlyq analıtıkasy» atty tıimdi IT quraly bar.
Qadaǵalaýdyń jańa tetigi Joǵarǵy sot tóraǵasynyń usynýdy engizý ınstıtýtyn aýyrtpalyqsyz joıýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq elordada kassasııalyq sottardy ishki rezerv esebinen qurýdy usynyp otyrmyz. Qazir 300-den astam bos jumys orny bar. Iаǵnı biz sýdıalardyń jalpy shtatyn kóbeıtýdi suramaımyz.
Reformanyń kúrdeli ári aýqymdyǵyn eskere otyryp, iske qosý merzimin 2025 jyldyń 1 qańtarynan bastap belgiledik. Júıeli reformalar belsendi túrde iske qosylyp keledi, negizgi steıkholderlermen syndarly dıalog jolǵa qoıylǵan.
Qazirgi tańda Májiliste ákimshilik ádilet aıasyn keńeıtýge, «úkimettik tórelikti» engizýge baǵyttalǵan zań jobalary qarastyrylyp jatyr. Ákimshilik ádilet – jańa ınstıtýt. Keıingi 2,5 jylda bul ınstıtýt azamattar men kásipkerlerdiń quqyqtary men zańdy múddelerin memlekettik organdardyń zańsyz is-áreketterinen qorǵaýda tıimdi ekenin kórsetti. Buryn azamattar men bıznestiń memleketten utyp alýy 15 paıyz bolsa, búginde bul san 60 paıyzdan asady. Bul derek bir jaǵynan jańa ákimshilik sot praktıkasyn kórsetse, ekinshi jaǵynan, eń mańyzdysy – memlekettik organdar jumysyndaǵy máseleni baıqatady. Ákimshilik ádilet sottar úshin emes, memlekettik apparat jumysynyń sapasyn arttyrý úshin engizildi. Sondyqtan qazir memlekettik organdardyń jumysyn baǵalaýǵa – árbir memlekettik organǵa qarsy qansha talap qoıylǵanyn jáne onyń qansha iste jeńilgenin kórsetetin jańa ındıkatordy engizý máselesi pysyqtalyp jatyr. Shara ádisterdi qaıta qarastyrýǵa, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń jumysyn jaqsartýǵa sep bolady degen úmit bar.
– Áńgimemizdiń basynda siz sot tóreligin atqarý sapasyn arttyrý maqsatynda qoldanylatyn sharalar týraly aıttyńyz. Bul qandaı sharalar?
– Sot jumysyndaǵy eń bastysy – sot tóreligin atqarý, onyń sapasyn arttyrý. Osy salada kóp jyl jumys istegen sýdıa retinde men bul máseleden attap kete almas edim. Bul baǵytta biz sot praktıkasyna monıtorıng júrgizý, ony taldaý jáne qorytý, Joǵarǵy sottyń normatıvtik qaýlylaryn ózektendirý jumysyn jandandyrdyq. Jergilikti sottardy qosyp, bul rette olardyń naqty erekshe salalardaǵy mamandanýyn eskerdik. Nátıjesinde, bir jyl ishinde óńirlik deńgeıde taldaý men jalpylaý sany – 2 ese, al elimiz boıynsha 3 esege ulǵaıdy.
Bıyl Joǵarǵy sottyń 111 normatıvtik qaýlysynyń 42-sin, ıaǵnı, búkil normatıvtik qaýlylardyń keminde úshten birin qaıta qarap, túzettik. О́zgerister sot isin júrgizýdiń barlyq túrine derlik qatysty boldy. Basty maqsat – sot praktıkasynyń birkelkiligin, zańdardyń durys qoldanylýyn qamtamasyz etý.
Mysaly, qylmystyq jáne qylmystyq-prosestik zańnama boıynsha sot praktıkasynda týyndaıtyn máselelerge tek sýdıalar emes, advokattar, prokýrorlar, quqyq qorǵaý organdarynyń, bıznes-qoǵamdastyq ókilderi men basqa da quqyq qoldaný sýbektileri de túsindirme berdi. Sýdıalardyń, sottardyń qyzmetine sot tóreligin atqarý kezinde zańsyz aralasý jaǵdaılaryna baılanysty sýdıalardyń táýelsizdigin qamtamasyz etetin zańdardy durys qoldaný jóninde túsiniktemeler berildi.
Sot isterdi qaraý kezinde taraptardyń jaryspalylyǵy men teń quqyqtylyǵy qaǵıdatyn qamtamasyz etýge mindettiligi týraly tolyqtyrýlar engizildi. Sýdıa sot isterine qandaı da bolsyn túsinikteme berýge jáne óz pikirin bildirýge mindetti emes. Joǵarǵy sottyń zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdi ońaltý jáne bankrottyq týraly normatıvtik qaýlysy tolyǵymen derlik qaıta qaralyp, jańa redaksııada bekitildi.
«Tórelik týraly» zań – Joǵarǵy sot tarıhynda alǵash ret paıda bolǵan normatıvtik qujat. Zań 2016 jyly qabyldanǵanymen, osy ýaqytqa deıin otandyq jáne sheteldik tórelikter shyǵarǵan sheshimderdi taný jáne májbúrlep oryndaý týraly aryzdardy sottardyń qaraýy boıynsha sot praktıkasyn túsindiretin normatıvtik qaýly bolǵan joq. Oblystyq sottar tóraǵalarynyń apellıasııalyq qaıta qaraýǵa jeke qatysýy – sot praktıkasyn qalyptastyrýǵa yqpal etetin mańyzdy faktor. Bul úshin olar tóraǵalyq etýge mindetti bolatyn ister sanattary belgilendi. Olar – áleýmettik mańyzy bar, rezonanstyq ister, alqabıler soty qaraǵan, ınvestorlardyń múddelerin qozǵaıtyn jáne basqa da ister.
– Sot júıesindegi IT-servısterdiń tıimdiligi jóninde oń pikirler jıi aıtylyp júr. Paıdalanýshylar úshin óte yńǵaıly Sot kabıneti jumys isteıdi. Osy baǵytta taǵy qandaı jańashyldyq kútýimizge bolady?
– Jasandy ıntellekt elementteri qoldanylatyn «Sot praktıkasynyń sıfrlyq analıtıkasy» IT ónimi júıege júkteletin talap qoıýlardyń negizinde istiń nátıjesin boljaýǵa múmkindik beredi. Qazir ony tek sýdıalar qoldana alady, biraq júıeni úderistegi taraptardyń sotqa júgingen kezde qoldaný múmkindigin qarastyryp jatyrmyz. Sotqa júgingen kezde adamdarǵa talap qoıýdy berý ne kontragentpen ymyraǵa kelý týraly sheshim qabyldaý úshin tabysqa jetý múmkindigin baǵalaýǵa kómektesetin robottyq júıeni engizýimiz múmkin.
Árıne, bir suhbatta bárin qamtý múmkin emes. Degenmen oqyrman esine salǵym keletin mańyzdy tustar bar. Bıyl sot júıesi táýelsizdigine qatysty tarıhı jetistikke qol jetkizdik. Áńgime sot júıesiniń bıýdjetin qalyptastyrýǵa qatysty. Endi jańa qarjylandyrý modeliniń arqasynda bıýdjet derbes bolady. Buryn sottardyń bıýdjeti qandaı bolatynyn Úkimet pen Parlament sheshetin. Bıyldan bastap bári basqasha bolady. Respýblıkalyq bıýdjette sot júıesin qarjylandyrýǵa bólinetin paıyz naqty bekitildi. Jańa tetik bizdi jyl saıyn, tipti, jylyna eki ret Qarjy mınıstrliginen bıýdjet suraýǵa májbúr etpeıdi. Bul – óte mańyzdy.
Bir jyl ishinde taǵy bir eleýli tarıhı oqıǵa – Sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý departamentiniń ornyna Sot ákimshiliginiń qurylýy. Bul – reformanyń mańyzdy bóliginiń biri. Mártebesi boıynsha Sot ákimshiligi Úkimet pen Parlament apparattarynyń deńgeıine jatqyzyldy. Mundaı buryn-sońdy bolmaǵan. Bul – mańdaıshadaǵy ataýdy kezekti ózgerýi emes, túbegeıli ózgeris.
Birinshiden, ol sot tóraǵalaryna tán emes mindetter men fýnksııalardy Sot ákimshiligine aýystyrýǵa jáne sot tóreligin atqarý mindetterin sottardy basqarýdan naqty ajyratýǵa baǵyttalǵan. Ekinshiden, sottardaǵy sot qyzmetteriniń sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan strategııalyq jáne operasııalyq menedjmenttiń jańa modeli.
Sonymen qatar Joǵarǵy sot alańynda azamattardy jeke qabyldaýdy bastadyq. Osy baǵytta barlyq oblystyq jáne aýdandyq sot tóraǵalarynyń jumysyn jandandyrdyq.
– Sot reformasy, jalpy Joǵarǵy sot júrgizip jatqan aýqymdy jumys týraly nelikten BAQ-ta keńinen jarııalanbaıdy?
– Sot júıesi – tiri organızm jáne ol árdaıym jaqsy jaqqa ózgerýdi qajet etedi. Áıtpese, ol ómir shyndyǵyna jáne qoǵamnyń suranystaryna jaýap berýin toqtatady. Mundaı áreketsizdiktiń nege ákep soǵatynyn biz tipti, keıbir eýropalyq elderden de kóre alamyz. Joǵarǵy sottyń basshylyǵynda bolǵan azamattar da muny jaqsy túsinip, óz ýaqytynda sot júıesin jańǵyrtý kezeńderin júrgizdi. Memlekettiń damýymen qatar sot júıesine qoıylatyn jańa talaptar da ósedi. Tarıhı turǵydan sot bıligi konservatıvti bolyp keledi. Bul – bizge ǵana emes, búkil álemge tán.
Qoǵam sot júıesin jetildirýdi talap etýin ádil túrde jalǵastyrady. Biraq kez kelgen júıege jańa ınstıtýttardy engizip, nátıjesin kórý úshin ýaqyt jáne kóp eńbek qajet. Jumysymyzdy keńinen jarııalaý jaıyna keletin bolsaq, óz basym muny qoldaı qoımaımyn. Qoǵam men azamattar óz obektıvti baǵasyn beredi. Atqarylǵan jumystar jaıynda aqparattandyrý bizdiń emes, kóbine sizderdiń, ıaǵnı, BAQ-tyń mindeti. Bizdiń mindetimiz – sottarǵa degen senimge qol jetkizý. Sot zalynan shyqqan ár azamat sýdıanyń sot aktisinen zańdylyq pen ádildik taba alatyndaı bolýy kerek.
Áńgimelesken –
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»