Saıası básekede synalǵan saılaý júıesi

Halyqaralyq normalarmen sáıkestik

Is-sharaǵa 16 shet memlekettiń ortalyq saılaý organynyń jáne 6 bedeldi halyq­ara­lyq uıymyń ókilderi qatysty. Atap aıtqanda, Dúnıejúzilik saılaý organ­dary­nyń qaýymdastyǵy, EQYU, TMD Atqarý komıteti, Parlamentaralyq odaq, Túrki memleketteriniń uıymy, TMD Parlamentaralyq Assambleıasy Keńesi delegattary keldi.

Konferensııaǵa sondaı-aq respýblı­ka­nyń birqatar memlekettik organynyń basshylary, Parlament depýtattary, OSK janyndaǵy Sarapshylyq keńes­tiń, Múgedektigi bar adamdardyń saı­laý quqyqtaryn qamtamasyz etý jó­nin­degi jumys tobynyń, Jas saılaý­shylar klýbynyń, aýmaqtyq saılaý ko­mıs­sııa­larynyń músheleri, saıası par­tııa­lardyń, ǵylym, bilim, qoǵamdyq uıym­dardyń, mass-medıanyń ókilderi qatysty.

Is-sharanyń birinshi kúni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń konferensııaǵa qatysýshylarǵa arnalǵan quttyqtaý hatyn Prezıdenttiń keńesshisi Ernar Baspaev oqyp berdi.

Memleket basshysy táýelsizdik jyldarynda elimizdiń saılaý organdary dáıekti damý jolynan ótip, memlekettik bıliktiń asa mańyzdy ınstıtýttaryn qalyptastyrý isine eleýli úles qosqanyn atap ótti. Bul organdar saılaý quqyǵyna qatysty álemdik deńgeıdegi joǵary talap­tardy árdaıym saqtaı bildi. Son­daı-aq halyqaralyq seriktestermen ynty­maqtastyqty nyǵaıtyp, qoǵammen ashyq dıalog ornatty. Mysaly, shetel­diń ozyq tájirıbesin eskere otyryp, aýmaqtyq komıssııalardyń kásibı deń­geıin kóterý, jumysyn jaqsartý jáne onyń árbir múshesiniń mártebesin aı­qyndaý úshin naqty sharalar qabyldandy.

«Qazaqstanda jan-jaqty ózgerister kezeńinde saılaý zańnamasyn únemi jetildirip otyrýǵa basa mán beriledi. Osy kúrdeli ári jaýapty mindetti oryndaý úshin sarapshylar qaýymymen tyǵyz qarym-qatynas ornatýdyń mańyzy zor. Búgingi basqosýda bul salany damytýǵa qatysty salmaqty oı-pikirler aıtylyp, tyń tásilder usynylady dep senemin», dedi Memleket basshysy quttyqtaý sózinde jáne konferensııa qatysýshylaryna jemisti jumys tiledi.

Sondaı-aq Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev pen Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov quttyqtaý hattaryn joldady. Konferensııa qatysýshylaryna arna­ǵan sózinde TMD Atqarý komıteti dele­gasııasynyń basshysy – TMD Bas hatshysynyń birinshi orynbasary Leonıd Anfımov Qazaqstanda halyqaralyq normalarǵa saı keletin saılaý júıesi quryl­ǵanyn, ol eldiń árbir azamatyna óz erkin bildirýge, saılaýǵa jáne saılanýǵa, osylaısha memleketti basqarýǵa qatysýǵa quqyq beretinin atap ótti.

«Qazaqstannyń Ortalyq saılaý komıssııasy TMD keńistigindegi saılaý qyz­metinde shyn máninde flagmandardyń birine aınaldy», dedi L.Anfımov.

Parlamentaralyq odaqtyń qurmetti Prezıdenti Dýarte Pasheko 2022 jyl­ǵy re­ferendýmda halyq qoldaǵan konstı­týsııalyq reforma Qazaqstannyń demo­kra­tııalyq qaǵıdattarǵa qyzy­ǵý­shy­ly­ǵymyzdy arttyryp, saılaý júıe­mizdi je­til­dirip jatqanymyzdyń dáleli ekenin atap ótti.

Konferensııa barysynda Dúnıe­júzilik saılaý organdary qaýym­dastyǵynyń Bas hatshysy dok­tor In-sık Djangtyń, Túrki mem­le­ket­teri uıymynyń Bas hatshysy Ký­banychbek Omýralıevtiń jáne TMD Par­lamentaralyq Assambleıasy Keńesiniń Bas hatshysy Dmıtrıı Kobıskııdiń beı­nequttyqtaýlary kórsetildi.

Yntymaqtastyqqa baǵyttalǵan qujattar

Saılaý tarıhy týraly jáne Qazaq­stannyń keıingi 30 jyldaǵy saılaý júıe­sin damytýdyń barlyq kezeńin qam­tıtyn kórme úlken qyzyǵýshylyq tý­dyrdy. Kórme materıaldary kons­tıtý­sııa­lyq reformanyń, saılaý zań­namasyn jańartýdyń negizgi ele­ment­terin kórsetedi, sondaı-aq mıssııa, paıym,­ qundylyqtar, qaǵıdattar, maqsat, basymdyqtar sııaqty OSK odan ári damýynyń strategııalyq negizderine nazar aýdarady.

Konferensııa aıasynda OSK tóraǵasy Nurlan Ábdirov О́zbekstan Respýblıkasy OSK tóraǵasy Z.Nızamhodjaev, Armenııa Respýblıkasy OSK tóraǵasy V.Ovakımıan, Túrkııa Respýblıkasy Joǵary saılaý keńesiniń tóraǵasy A.Ienermen ózara túsinistik týraly memorandýmdarǵa qol qoıdy. Memorandýmdarǵa qol qoıý saılaý júıeleri men saılaý úderisin damytýdaǵy elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.

Konferensııa sheńberinde «Konstıtý­sııalyq reforma mánmátinindegi saılaý zańnamasynyń evolıýsııasy» jáne «Saılaý júıelerin damytýdyń ózekti trendteri» atty eki taqyryptyq sessııa jumys istedi, is-sharalar barysynda qatysýshylar men qonaqtar baıandamalar jasap, atalǵan taqyrypta pikir almasty. Atap aıtqanda, memleketterdiń qazirgi zamanǵy saılaý júıeleriniń aldynda turǵan talaptary talqylandy, elektrondyq daýys berý jáne basqa da zamanaýı saılaý tehnologııalary máseleleri boıynsha tájirıbe almasý júzege asyryldy. Sheteldik áriptester Memleket basshysynyń bastamasymen júrgizilgen Qazaqstannyń saıası reformalaryna oń baǵa berdi.

Sessııalarda Ádilet mınıstri A.Es­qaraev, Mádenıet jáne aqparat vıse-mınıstri D.Qadyrov, Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary R.Vasılenko, Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi vıse-mınıstri Á.Tu­rysov, Grýzııa OSK tóraǵasy G.Kalan­darıshvılı, Belarýs Respýblıkasy OSK tóraǵasynyń orynbasary V.Ipatov, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Saılaý jáne re­ferendým ótkizý jónindegi ortalyq komıssııasynyń tóraǵasy N.Shaıl­dabekova, О́zbekstan Respýblıkasy OSK tóraǵasy Z.Nızamhodjaev, Mol­dova Res­pýblıkasy OSK hatshysy A.Ber­lın­skıı, Reseı Federasııasy OSK mú­shesi K.Mazýrevskıı, Iordanııa OSK múshesi doktor Raed Ál-Advan, arnaıy shaqyrylǵan EQYU sarapshysy D.Dýenas-Sıd, Estonııa Ulttyq saılaý komıtetiniń múshesi D.Nahkýr-Tammıksaar, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń Elektoraldyq oqytý ortalyǵynyń basshysy J.Býqanova baıandama jasady.

Nurlan Ábdirov óz sózinde Ortalyq saılaý komıssııasy saılaý organdarynyń biryńǵaı júıesin basqara otyryp, jal­pymemlekettik deńgeıde saılaý úderisin basqarý salasyndaǵy alǵashqy arnaıy organ bolǵanyn atap ótti. OSK qurylǵan sátten bastap memlekettik bı­liktiń zańdy ınstıtýttaryn qalyp­tastyrýǵa tikeleı qatysa otyryp, Qa­zaqstannyń qalyptasý tarıhymen tyǵyz baılanysty.

Kóptegen bedeldi halyqaralyq uıym­nyń belsendi múshesi bola otyryp, Qazaqstan erkin jáne básekeli saılaý ótkizý boıynsha ózine qabyldaǵan barlyq mindettemeni ustanady. Elimizdegi barlyq saılaý naýqany ulttyq zańnamaǵa jáne Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasynda (1948 jyl), EQYU Kopengagen keńesiniń qujatynda (1990 jyl) qamtylǵan demokratııalyq saılaýdyń jalpyǵa birdeı tanylǵan qaǵıdattaryna sáıkes ótedi.

«2022 jylǵy 5 maýsymda ótken respýb­lıkalyq referendýmda jalpyhalyqtyq qoldaý tapqan Prezıdenttiń konstıtý­sııalyq reformasyna tikeleı baılanysty saılaý zańnamasynyń irgeli ja­ńashyldyqtary saıası júıeniń búkil konfıgýrasııasyn ózgertip, saılaý keńistigine transformasııalyq áser ete otyryp, qo­ǵamdyq qatynastardyń jańa dáýiri úshin jol ashty. Saılaý úderisteri arqyly aza­mattardyń memleketti basqarýǵa qaty­sýyn keńeıtýge basa nazar aýdaryldy», dedi OSK basshysy.

Ol sondaı-aq komıssııanyń odan ári damýynyń strategııalyq perspektıvalaryna jáne onyń kózqarasy, mıssııasy, qundylyqtary, qaǵıdattary, maqsattary, basymdyqtary sııaqty elementterin anyqtaýǵa basa nazar aýdardy. «Al bul elementterdiń barlyǵy Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańda aıqyndalǵan komıssııanyń mandatynan týyndaıdy: OSK – referendýmdar men saılaýdy da­ıyn­daý jáne ótkizý jónindegi memlekettik saılaý organy», dedi N.Ábdirov.

Ozyq tájirıbe, ortaq múdde

Túrkııa mysalynda saılaý salasyn­daǵy ozyq tájirıbeler týraly A.Iener aıtyp berdi. «2023 jylǵy 3 qarashada Qazaqstannyń tóraǵalyǵymen ótken Túrki memleketteri uıymynyń H sammı­tinde Qasym-Jomart Toqaev Túrki mem­leketteriniń saılaý salasyndaǵy ynty­maq­tastyǵyn nyǵaıtýdyń mańyzdylyǵyn atap ótip, TMU-ǵa múshe elderdiń Ortalyq saılaý organdarynyń konsýltatıvtik keńesin qurýdy usyndy. Ol bul bastama júzege asyrylatynyna jáne bizdiń demokratııalyq basqarýdy nyǵaıtýǵa degen ujymdyq mindettememizdi prak­tıka­lyq deńgeıge kóteretinine senim bildirdi», dedi A.Iener.

Al G.Kalandarıshvılı Grýzııanyń saılaý júıesin damytýdyń negizgi joldary jáne qazirgi zamanǵy syn-qaterler týraly baıandama jasady. «О́tken jyly ótkizilgen referendým jáne Konstıtýsııaǵa en­gizilgen ózgerister jaqsy tájirıbe boldy, bul eldiń demokratııalyq damýyn jańa jolǵa aýystyrdy jáne referendým nátıjesinde kóp uzamaı saılaý­shy­lar referendýmǵa qatysý jáne tıis­ti sheshimdi jaqtaý arqyly qoldaǵan jańa mandaty men quzyreti bar eldiń Pre­zıdenti men Parlamenti saılandy. Sondyqtan komıssııa tańdaǵan konferensııa taqyryby oqıǵalardyń odan ári damýyn talqylaý úshin óte ýaqtyly», dedi G.Kalandarıshvılı.

«Qazaqstannyń ulttyq saılaý júıesi 30 jyl ishinde úlken joldy ótti jáne bul úderis Qazaqstannyń damýymen, memlekettilikti jáne demokratııalyq negizderdi nyǵaıtýmen, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qamtama­syz etýmen tyǵyz baılanysty. Demo­kra­tııalyq saılaý ótkizý, mańyzdy mem­lekettik mindetterdi sheshý, sizdiń eli­ńizdiń bolashaǵy OSK músheleriniń quzyrettiligine, kásibıligine jáne jaýap­kershiligine baılanysty», dedi О́zbekstan OSK tóraǵasy Z.Nızamhodjaev.

Sessııa barysynda Qyrǵyz Respýb­lıka­synyń saılaý jáne referen­dým ótkizý jónindegi ortalyq komıssııasynyń tóraǵasy N.Shaıldabekova saılaý júıe­sin damytý týraly óz kózqarasymen bólisti.

«Osy kezeńde OSK úlken joldy ótti jáne búginde biz organnyń óz mıssııasyn, azamattardyń saılaý quqyqtaryn laıyqty júzege asyratyn, qolaıly orta quryp, quqyqty da, tájirıbeni de únemi jetildirip otyratyn turaqty memlekettik ınstıtýt ekendigine kýá boldyq. QR OSK quqyqtyq turǵyda barlyq ózgeristerdiń belsendi qatysýshysy. Biz Qyrǵyzstanda Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna engizilgen tıimdi sheshimderge nazar aýdaramyz», dedi sheteldik spıker.

Reseı Federasııasy OSK tóraǵasy E.Pamfılova, Majarstan Ulttyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy A.Nad, Serbııa Respýblıkasy Respýblıkalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy V.Dımıtrıevıch, Úndistan OSK tóraǵasy R.Kýmar, Túrik­menstanda saılaý jáne referendým ótkizý jónindegi ortalyq komıssııanyń tóraǵasy G.Mýradov beınesózderin joldady, TMD PAA Demokratııany damýynyń monıtorıngi halyqaralyq ınstıtýtynyń dırektory I.Mýshket onlaın rejimde sóz sóıledi.

Saılaý júıesiniń transformasııasy

Ekinshi kún aıasynda sıfrlyq úkimet ofısinde Sıfrlyq damý jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrliginiń qyzmetkerleri sheteldik qonaqtar úshin Qazaqstan sıfrlyq úkimetiniń tujyrymdamasy men fýnksıonalymen tanystyryp, jumysyn kórsetip, eldegi sıfrlyq ekojúıeniń transformasııasy týraly aıtyp berdi. OSK bastamasymen jarııalanǵan saılaý taqyrybyndaǵy ǵylymı basylymdar sheteldik qonaqtardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp joǵary baǵaǵa ıe boldy.

ǴJBM ǴK Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas dırektory, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi S.Seıdýmanov ınstıtýt ǵalymdarynyń aýqymdy ǵylymı eńbegi – memlekettiń saılaý júıesin damytý týraly «Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasyna – 30 jyl. Qazaqstan Respýblıkasynyń saılaý júıesin transformasııalaý» monografııasymen qonaqtardy tanystyrdy. Jumysta Ortalyq saılaý komıssııasynyń qurylýy men jumys isteýine, eldiń saılaý júıesin jańǵyrtýǵa jáne qazaqstandyq qoǵamdy demokratııalandyrý úderisine saılaýdyń yqpaly taldanǵan.

S.Seıdýmanov monografııa saıası úderisterdiń jekelegen aspektilerin ǵana emes, sonymen qatar keıingi úsh onjyldyqtaǵy saılaý júıesiniń evolıýsııasyna tujyrymdamalyq kóz­qarasty usynatynyn túsindirdi. Onyń ǵylymı mańyzdylyǵy – elimizdegi demo­kratııalyq saılaý úderisterin qalyp­tastyrýda ma­ńyz­dy ról atqaratyn OSK basynan ót­kergen transformasııalardy taldaý men túsindirýde. Bul  zertteý jumysy ǵana emes. Ol saıası qarqyn týraly túsinigimizdi keńeıtýge jáne bolashaqqa tıimdi strategııalardy qalyptastyrýǵa úles qosýǵa arnalǵan.

Budan ári zań ǵylymdarynyń doktory, professor M.Qoǵamovtyń basshylyǵymen quqyqtanýshy ǵalymdar toby daıyndaǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa tolyq, árbir bap boıynsha túsinikteme tanystyryldy. Basylym alǵash ret qazaq, sondaı-aq orys tilderinde jaryq kórdi.

Avtorlyq ujymnyń quramynda qazaqstandyq kórnekti zańger ǵalymdar, zań ǵylymdarynyń doktorlary, professorlar I.Áýbákirova, I.Borchashvılı, L.Jaqaeva, L.Januzaqova, E.Qalıeva, E.Muhamedjanov, N.Túrik, zań ǵylym­dary­nyń kandıdattary, professorlar A.Karaev, J.Qalısheva bar.

Professor M.Qoǵamov óz sózinde bul múldem jańa ǵylymı-tájirıbelik basylym ekenin atap ótti. Eńbekte Konstıtýsııalyq zańnyń barlyq 15 taraýynyń 133 babynyń normalary egjeı-tegjeı túsindirildi, olar Prezıdent bastamashylyq etken jáne júrgizilgen konstıtýsııalyq reforma aıasynda jańa quqyqtyq ıdeıalarmen tolyqtyryldy. Oǵan ajyramas qosymsha retinde Konstı­týsııalyq zańda qoldanylatyn 60 negizgi uǵymǵa anyqtama beretin glossarııdi qarastyrý kerek.

OSK apparaty Saılaý úderisin uıym­dastyrý bóliminiń meńgerýshisi S.Qo­zybaeva 2012-2023 jyldar aralyǵynda ótkizilgen saılaý jáne referendýmdar týraly jańa aqparattyq jınaqty tanystyrdy. Bul basylymǵa sondaı-aq 2018 jáne 2022 jyldardaǵy saılaý zańnamasyna engizilgen jańalyqtar, máslıhattardyń shyǵyp qalǵan depýt­attarynyń ornyna, aýyl ákimderiniń, aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalar ákimderiniń tikeleı pılottyq saılaý týraly aqparat endi.

Konferensııanyń taǵy bir mańyzdy oqıǵasy saılaý termınderiniń onlaın-sózdiginiń tusaýkeseri boldy. Ol qazir OSK election.gov.kz saıtynda qoljetimdi. Sózdiktiń tusaýkeserine túsinikteme bere otyryp, professor I.Áýbákirova bul jaı termınder sózdigi emes ekenin atap ótti. Sózdik jańa termınder men uǵymdardy eskere otyryp, únemi jańartylyp, tolyqtyrylyp otyrady.

«О́ıtkeni bizdiń oıymyz termınder men uǵymdardan turady, sondyqtan termınderdi neǵurlym durys túsinsek, soǵurlym durys oılaımyz. Elimizdegi saılaýdyń qandaı ról atqaratynyn eskersek, bul óte mańyzdy. Ol onlaın-sózdik azamattardyń, ásirese jastardyń, mádenıeti men habardarlyǵyn damytýdyń taǵy bir kózi bolady», dedi baıandamashy.

Eki kúndik ǵylymı-praktıkalyq konferensııany qorytyndylaı kele, OSK tóraǵasy Nurlan Ábdirov is-sharanyń aqparattyq baı negizderine kóz júgirte otyryp, álemde qoldanylatyn saılaý tájirıbeleriniń, tehnologııalar men júıelerdiń alýan túri bar ekenin atap ótti. Saılaý quqyǵy ınstıtýtynyń negizinde ámbebap qaǵıdattar bolsa da, olar egemendi memleketterge ózderiniń konstıtýsııalyq sáıkestigi men qoǵamdyq damýdyń qazirgi kezeńderine súıene otyryp, ózderiniń saılaý modelin qurýǵa jetkilikti dáliz beredi.

Bolashaqta Qazaqstannyń jáne bas­qa elderdiń saılaý júıeleri qandaı bolady degen suraqqa jaýap izdeý úshin pi­kirlestermen kásibı dıalog, halyqaralyq yn­tymaqtastyqty keńeıtý arqyly árip­testermen jáne sarapshylarmen syndarly pikir almasý asa mańyzdy. Bul trend mindetti túrde odan ári damıdy.