Keńestik totalıtarlyq júıege qarsy shyqqan Jeltoqsan kóterilisiniń bir qaharmany Shymkentte turady. Aty-jóni – Sábıt Isabek. Jeltoqsanshy óziniń basynan ótkergen qıyndyqtary týraly áńgime barysynda baıandap berdi.
Jeltoqsan kóterilisi áleýmettik, saıası teńsizdikten týyndady. Eldiń birinshi basshysy Qonaevty ornynan alyp tastaýy onsyz da pisip turǵan jaranyń jarylýyna tek túrtki boldy dep bastady áńgimesin aǵamyz.
«Atam ilgeride ujymshar tóraǵasy bolǵan. Domalaq aryzdyń kesirinen ol kisi qyzmetinen bosap, maıdanǵa alynady. Áıtpese, ujymshar tóraǵalaryn tylda qaldyratyn. Ákemniń atyn baýyrlary kishkentaı kezinde qyzylshadan shetineı bergen soń yrymdap Qaldykóz dep qoıypty. Jas ýaǵynda eńbekqor kisi bolǵan. Biraq oryssha bilmegendiginiń kesirinen oqýǵa túse almaıdy. Sodan bolar kenjesinen bólek, 6 balasynyń barlyǵyn da oryssha oqytty. Keńes odaǵynda qazaq mektebinde oqyǵan azamattardy ekinshi sort retinde qaraıtyn. 10-synypty támamdaǵan soń, mektepte laborant bolyp jumys istedim, belsendi boldym. Sóıtip, keńes áskerine alynyp, boryshymdy Batys Ýkraınada ótep qaıttym. Áskerde de Ortalyq Azııadan barǵan azamattardy ekinshi deńgeıli adam retinde qabyldaıtyn. Sol úshin áskerde talaıymen sózge kelip, tóbelestik te. Mine, sol tusta meniń oıym túbegeıli ózgerdi. Boıymdy namys bıledi. Qalaıda joǵary oqý ornyna túsý kerek dep sheshtim. Biraq oqýǵa qujattarymdy kesh tapsyryp túse almadym. Amal joq, úıdegilerge daıyndyq kýrsynda oqıtynymdy aıtyp, ózim «Alma Ata Jılstroı SMÝ-30» degen mekemege jumysqa turdym. Naýaı kóshesindegi jataqhanada óńsheń oqýǵa túse almaǵan qazaq jastary turatyn edi. Áńgimelese kele bilgenim barlyǵy da orys tilin jetkilikti bilmegen soń, oqýǵa túse almaǵan. Áskerge baryp orys tilin meńgergen azamat retinde meni mekemede komsomol uıymynyń hatshysy etip saılady.
1986 jyldyń 16 jeltoqsanynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Qonaevtyń ornynan alynǵanyn, sodan jastar kóteriliske shyqqanyn estidik. Ol kezde aýyldyń jastaryn qalaǵa turaqty tirkeýge qoımaıtyn. Qazaq azamattarynyń qyzmetke ilige almaıtyny sodan-tuǵyn. Qonaevtyń ornyna basqa jaqtan Kolbındi ákep qoıǵany ishtegi qyjyldy odan beter qozdyryp jiberdi. 17 jeltoqsan kúni jataqhanaǵa úlken aǵalar keldi. Olar alańda ne bolǵanyn aıtyp, mán-jaıdy baıandady. Sodan ertesine alańǵa baratyn bolyp kelistik. Alaıda tańerteń jataqhanamyzdy ásker qorshap turdy. Biraq artqy esikten qashyp shyqtyq. Alańda eń aldymen kózge túskeni – jastar men qoldaryndaǵy plakattar. Buryn teledıdardan ǵana tamashalaıtyn sheteldegi ereýilderdi endi kózimmen kórdim. Burynǵy Mır kóshesindegi Pýshkın kitaphanasynan joǵary kóterile bergenimizde, mılısııalar qolyndaǵy soıyldarymen ura bastady. Keıin shegine bergende soldat soqqyǵa jyǵyp jatqan qyzdy arashalaýǵa umtyldym. Qyzdyń basy jarylyp, meniń de qolym qan boldy. Soıylǵa qarsy taıaqpen qorǵandym. Sol sát sýretke túsip qalypty. Jınalǵan qaraqurym halyqtyń arasynda polkovnık qazaq kisi: «aıtar shaǵymdaryńyz bolsa, minbege kóterilińizder» dedi. «Men sóıleımin» dep shyqtym. Bir kezde general shendi bireý «Bul maskúnemderdi kim ákeldi, nemenege bularmen kelissóz júrgizýmiz kerek!», dep aıqaıdy saldy.
Almatyda bir-aq qazaq mektebi men balabaqshasy bar ekenin buǵan deıin bilmeppin. Ereýilde bári málim boldy ǵoı. Onyń ózin Qazaqstanǵa issaparmen keletin túrli el basshylaryna «ulttyq mektepteriń káne» degende, «mine» dep kórsetetin jaı úlgi retinde ǵana ustap otyrǵan. Minbede turyp: «aıdaladan bireýdi ákelgenshe, nege Qazaqstanǵa óz ishinen bir adamdy basshy etip qoımaıdy» degenimde, sol kezdegi Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy: «Bul joǵary jaqtan sheshilip qoıǵan másele, ony eshkim ózgerte almaıdy», dedi.
Al «Qazaqtyń uldary men qyzdaryn bostan-bosqa nege uryp-soǵasyzdar, sonda biz qarap turýymyz kerek pe?» degen suraǵyma eshkim de jaýap bere almady. Keıin bizdi qaıtadan ornymyzǵa alyp bardy. Osy arada soldattar topyrlaı kelip, saperlik kúrekterimen jıylyp turǵan jastardy soqqyǵa alyp, yǵystyra bastady. Kúrektiń bir ushy meniń basyma tıdi. Kózimnen ot jarq etip, es-tússiz jerge quladym. Sál ýaqyttan soń kózimdi ashsam, eki kýrsant aıaǵymnan súırelep áketip bara jatyr eken. Basym bolsa tasqa soǵyldy. Bir ýaqytta turǵyzyp aldy. Bir ofıser kelip, «on eshe jıvoı» dep taǵy da sol jerde soqqyǵa aldy. Tergeý ızolıatoryndaǵy kishkentaı ǵana kamerada óńsheń basy jarylǵan, qol-aıaǵy synǵan qazaq jigitteri boldyq. Sonda jıren shashty leıtenant shenindegi qyzdyń: «Nemene ózderińdi batyr sezinip kettińder me? Senderge báribir emes pe, birinshi basshylyqqa kimdi qoısa da? Sender naǵyz halyq jaýysyńdar!» degen kekesin-mazaǵy áli kúnge deıin esimnen ketpeıdi», dedi aǵamyz.
...Jeltoqsanshy qaharman tergeý abaqtysynda marqum Qaırat Rysqulbekovpen kórshi kamerada jatyp, tipti bir-birimen tildesken de eken. Sábıtti Savıskııdi jabylyp óltirdińder degen jalamen sottamaqshy da bolǵan. Ony minbede shyǵyp sóz sóılegeni qutqaryp qalǵan. Degenmen ol jaladan qutyla almaı, tórt jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Túrmede de biraz azap kórgen. Abaqtydaǵy aýyr jumys pen qıyn tirshiliktiń saldarynan ókpe aýrýyna shaldyǵyp, densaýlyǵynan aıyrylǵan. Merziminen erte bosap shyqqan soń Sábıt Isabek qazaqtyń aqıyq aqyny, qoǵam qaıratkeri Muhtar Shahanov basqaratyn arnaıy komıssııa quramynda jumys istegen. Elimiz táýelsizdik alyp, keńes odaǵy kelmeske ketken shaqta jeltoqsanshylar ózderin aqtaý jóninde zańnyń kúshine enýin talap etedi. Bul joly qoıǵan talaptary oryndalyp, aqyr sońynda ádildik saltanat qurdy.
Qazir keıipkerimiz ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyryp, ózderi ańsaǵan egemen elde baqytty da baıandy ǵumyr keship jatyr. Osyǵan da táýbe deıdi.
«Biraq keıde qazaqtyń balalary bir-birimen oryssha shúldirlep jatqanyn kórip: «qaraqtarym, qazaqsha sóılesińder» desem, «ózimiz bilemiz» degendeı jaqtyrmaǵan keıip tanytqanda, shirkin rýhanı azattyqtyń dámin sender áli bilmeısińder ǵoı deımin ishimnen», dep aǵynan jaryldy aǵamyz.
ShYMKENT