Beınettiń zeıneti

Halqymyz qashannan beri «Qarty bar úı – qazyna» dep sanaıdy. Bul maqaldy týra maǵynasynda qabyldasaq ta, qatelese qoımaımyz. О́ıtkeni qarııasy bar úıde shyǵynynyń bir bóligin jabatyndaı múm­kin­dik te bolady. Al qos qarııa­sy bar shańyraqtyń otba­sy­lyq bıýdjeti aı saıyn ájep­táýir qampaıyp qalady.

Osy oraıda ótkenge shamaly sheginis jasap, zeınetaqy kóleminiń kórsetkishterine kóz júgirte ketkenimiz jón shyǵar. Ulttyq statıstıka bıýrosy 2000 jyldan beri qaraı zeı­­net­aqyǵa qatysty ahýaldyń qalaı ózgergenin kórsetetin derekterdi keltiripti. Mysaly, 2000 jyly zeınetaqynyń ortasha aılyq mólsheri 4 298 teńge bolsa, 2007 jyly bul kólem 10 654 teńgege jetken. Úsh jyl­dan soń, ıaǵnı 2010 jyly ortasha zeınetaqy eki ese ul­ǵaıyp, 21 238 teńge bolǵan. Taǵy úsh jyl ótkende, 2013 jyly osy kórsetkish 31 918 teńgege jetken. Sodan keıin 2017 jyly – 50 850 teńge, 2020 jyly – 63 937 teńge, 2022 jyly 73 902 teńge bolǵan. Al bıylǵy 1 jeltoqsandaǵy jaǵ­daı bo­ıynsha jıyntyq zeınet­aqynyń ortasha mólsheri 120 838 teń­geni qurady. Baı­qasaq, ótken jylmen salys­tyr­ǵanda osy jyly zeınetaqy kólemi edáýir ulǵaıǵan. Buǵan, árıne, jańa­dan Áleýmettik kodekstiń qabyl­dan­ýy da oń áserin tıgizdi.

Búginde elimizde 2 mln 328 myń zeınetker bar. Olarǵa jyl basynan beri respýblıkalyq bıýdjetten 3 trln 33,7 mlrd teńge somasynda zeınetaqy tó­len­di. Sonyń ishinde bazalyq zeınetaqy tóleýge – 930,6 mlrd teńge, yntymaqty zeı­net­aqy tóleýge 2 trln 103,1 mlrd teńge qaras­tyryldy. Joǵaryda aıt­qa­nymyzdaı, jıyntyq zeı­netaqynyń ortasha mólsheri 120 838 teńgeni qurasa, sonyń ishinde ynty­maqty zeınetaqy mólsheri – 82 950 teńge, bazalyq zeınetaqy – 37 888 teńge.

Bul rette 2018 jyldyń 1 shil­desinen bastap mem­le­ket­tik baza­­lyq zeınetaqy tólemi zeı­netaqy júıesindegi ótilin es­ke­­­re otyryp, ár alýshyǵa jeke taǵaıyn­dalatynyn aıta ket­­ken jón. 1998 jyldyń 1 qań­taryndaǵy jaǵdaı boıynsha yntymaqty júıede jumys istegen ýaqyty, sondaı-aq min­detti zeınetaqy jarnalary (MZJ) tólengen kezeńder zeınetaqy júıesindegi eńbek ótiline qosylady. Eger azamat­tyń zeınetaqy júıesin­degi ótili 10 jyl nemese odan az bolsa, sondaı-aq múlde joq bolsa, bazalyq zeınetaqy eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 60%-yna teń bolsa, sodan keıin 10 jyldan asqan ár jyl úshin onyń mólsheri 2%-ǵa artady. Al eger ótil 20 jyl bolsa, bazalyq zeı­netaqy tómengi kúnkóris deń­geıiniń 80%-yn quraıdy. Eńbek ótili 30 jyl nemese odan kóp bolsa, kúnkóris deńgeıiniń eń joǵarǵy mólsherinde, ıaǵnı 100% belgilenedi.

Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenova táýel­­sizdik jyldarynda jı­naq­­­taýshy zeınetaqy júıe­si birneshe damý kezeńinen ótkenin atap ótti.

«Qazaqstan jeke jınaq qaǵı­­­dat­taryna negizdelgen jınaq­taýshy zeınetaqy júıe­sine kó­shýdi TMD elderiniń ishinde birin­shi bolyp bastady. Birinshi kezeńde júıeniń qatysýshylary tek tabysynyń 10% aýdaratyn jumysshylar boldy. Búginde olardyń jı­naqtarynyń jalpy somasy 16 trln teńgeden asty. Eki­n­shi kezeńde 2005 jyldan bas­tap bıýdjetten bazalyq zeı­netaqy tólemderi engizildi. Mine, solaı memleket júıeniń ekin­shi qatysýshysy boldy. Bıyl Áleýmettik kodekstiń qabyl­danýymen júıeniń úshin­shi sýbektisi – jumys berý­shi paıda boldy. Kelesi jyl­dyń basynan bastap olar óz qyzmetkerleriniń paıdasyna aýdarymdar jasaı bastaıdy. Osylaısha, biz kópdeńgeıli ulttyq zeınetaqy júıesin qur­dyq», dedi T.Dúısenova.

Vıse-premerdiń sózin dáıek­teı tússek, 2024 jyl­dyń 1 qańtarynan bastap jumys berýshiden mindet­ti zeı­netaqy jarnalar (JMZJ) aly­nady. Jarnalar agenttiń (jumys berýshiniń) óz qarajaty esebinen 1975 jylǵy 1 qańtardan keıin týǵan qyzmetkerler úshin ǵana júze­ge asy­rylady. Jańa jyl­dyń qań­­tarynan bastap JMZJ mól­­sherlemesi qyzmetkerdiń ja­la­qysynyń 1,5% quraıdy jáne 2028 jylǵa deıin 1%-dan 5%-ǵa ósedi. JMZJ kezeń-kezeńmen engizý jumys berý­shiniń júktemesin jeńil­de­týge múmkindik beredi. JMZJ ese­binen zeınetaqy tólemderi ómir boıyna taǵaıyndalady, aǵym­daǵy aı úshin tólenedi jáne qaıtys bolǵan nemese Qa­zaq­stannan tysqary jerge tu­­raqty turýǵa ketken aımen qosa al­ǵanda esepteledi.

Jalpy, Áleýmettik kodeks boıynsha 2023-2027 jyldary eń tómengi bazalyq zeınetaqy mólsherin kezeń-kezeńimen 54-ten 70 paıyzǵa deıin, eń joǵary-eń tómengi kúnkóris deńgeıin 100-den 120 paıyzǵa deıin jet­kizý kózdelgen. Osy kezeńde bazalyq zeınetaqy mól­sheri orta eseppen 51 pa­ıyzǵa deıin artady. Osy­laı­sha, bazalyq zeıneta­qy­­­­nyń ortasha mólsheriniń jyl sa­­­­ıynǵy ósimi shamamen 13 pa­ıyz­­­dy quramaq.

Sonymen qatar 2023 jyl­dyń 1 qańtarynan bastap zeı­net­ke shyǵatyn azamattar úshin yn­ty­maqty zeınetaqyny esepteý úshin paıdalanylatyn eń jo­ǵa­ry tabys mólsheri 46-dan 55 aılyq eseptik kórset­kishke deıin ulǵaıtyldy. Osy shara­lar­dy iske asyrý 2025 jylǵa qa­raı úsh jyl ishinde jıyn­­tyq zeınetaqyny orta esep­pen 27 paıyzǵa – 109-dan 138 myń teń­ge­ge deıin art­tyrýǵa múm­kin­dik beredi.

Sarapshylardyń boljamyna súıensek, 2030 jylǵa qaraı Qazaq­standa zeınetkerler sany 30%-ǵa artyp, 3 mln adam­ǵa jetedi eken.

Jalpy, zeınetkerler qa­ta­rynyń artýyna demogra­fııa­­­­lyq ósim men ortasha ómir súrý ja­sy­nyń ulǵaıǵany áser etip otyr­ǵany belgili. Qalaı degenmen ha­lyqtyń kóbeıýimen soǵan saı ómir sapasynyń da kó­terilgeni mańyzdy. Sol qa­tar­dan qarttarymyz da tabylyp, urpaǵynan raqat kórip, jetistigine súıinip, elge es bolyp, aramyzda aman-esen uzaq júrgeni jaqsy.