Handyqtyń qasqa joly

Kezinde akademık V.V.Bar­told óziniń «Túrkistannyń má­denı ómiriniń tarıhy» atty eń­beginde «...XVIII ǵasyr búkil mu­sylman álemi úshin syndarly, óte qıyn boldy» degen tu­jyrym aıtyp, oǵan Irandaǵy, Hıýa­daǵy, Buharadaǵy saıası, áleý­met­tik, ekonomıkalyq, mádenı ómirden birneshe mysal keltiredi de, kerisinshe, «bul ǵasyr – eýro­palyqtardyń damý men progress ǵasyry, eýropalyqtardyń búkil jer betine ústemdigin ornatýdyń basy», dep jazdy. Musylman ále­miniń quramdas bir bólshegi sanalatyn qazaq qoǵamyna da, onyń memlekettiliginiń damýyna da bul tujyrymnyń tikeleı qatysy bar. XIX ǵasyrda ǵylym men jańa tehnologııa jetistikterin meńgergen eýropalyqtar, onyń ishinde damyǵan Eýropa elderi búkil dúnıejúzin jaýlap alýdy aıaqtady da, ári qaraı otarlaý saıasatyn júrgizgeni barshaǵa aıan. Eýropalyq gýmanıtarlyq jáne qoǵamdyq ǵylym ókilderi óz úkimetteriniń otar aýmaqtardaǵy jaý­lap alý saıasatyn aqtap, bodan bolǵan halyqtarǵa progress jet­kiziledi dep dáleldeýge tyrysty.

Jaýlap alynǵan elderdiń ta­rı­hyna, memlekettiligine ús­tir­tin kózqaras qalyptasty. Kósh­pe­li halyqtardyń tarıhyna múl­­­de teris kózqaras bolǵany bel­­­gili. Tarıhshy Zardyhan Qı­naıat­­uly eýropalyqtardyń kóz­qa­rasyn bylaısha ashyp bergen edi: «Memleket jáne onyń sıpaty týraly teorııalyq ilimder» kapıtaldyń ústemdik qurǵan dáýi­rinde qalyptasty. Memleket týraly ilimniń negizin kórnekti nemis fılosoftary Immanýıl Kant pen Frıdrıh Gegel qalady. Kant kóshpelilerdegi memlekettiliktiń bastaýyn kóshpeliler men oty­ryq­shylar arasyndaǵy qaıshy­lyq­tan izdese, al Gegel kóshpeliler­di tarıhqa deıingi damýdyń satysyna jatqyzyp, kóshpeliler memlekettilik qurý deńgeıine pisip jetilgen joq dep eseptedi. Sóıtip, nemis fılosoftary eýro­palyqtardyń memleket qurý táji­rıbesin «etalon» dep alyp, «jabaıy azıattar memlekettiligin tek órkenıetti eýropalyqtardyń kúsh­ti bıligimen ǵana qalyptastyra alady degen tujyrymǵa keldi» dep túsindiredi.

Degenmen XIX ǵasyrdyń ekin­shi jartysy men XX ǵasyr basynda shyǵystaný ǵylymy damyp, kóptegen kóne qytaı, arab, parsy, shaǵataı, túrik tilderindegi ejelgi dáýir men ortaǵasyrlyq qol­jazbalar eýropalyq tilderge aýdaryldy. Olardyń mátinderin­de azııalyq kóshpelilerdiń tarı­hy­na, onyń ishinde memleketti­lik tarı­hyna qatysty «Shanıýı», «Gýn­mo», «Qaǵan», «Han», «Te­gin», «Jabǵý», «Shad», taǵy bas­qa memlekettik bıliktiń joǵa­ry deńgeıdegi tıtýldaryn kórse­te­tin laýazymdarmen birge, ákim­­shilik-basqarý, quqyqtyq, el­shilik, áskerı ınstıtýttardy kór­setetin termınder aıtylady. Osyn­daı faktilerden soń, eýro­pa­lyq ǵalymdar arasynda kósh­pe­lilerdegi memlekettilikke qatysty «jaýlap alý» teorııasy degen paıda boldy. Ol boıynsha «kóshpeliler otyryqshy halyqtardy jaýlap alǵannan keıin ǵana memleketti­lik qalyptastyrady» degen tujy­rym edi. Odan keıin «kósemdik», «myqty kósemdik» degen teorııalar shyǵa bastady. Olar boıynsha «kóshpelilerdegi memlekettilikti myqty kósemder, tulǵalar qalyp­tastyrady, olardyń qaıtys bolýy­men memleketteri de ydyraı­dy» degen pikirler dúnıege keldi.

Keshegi keńestik tarıhna­ma­da Qazaqstan aýmaǵyndaǵy mem­leketter tarıhy birshama zert­teldi. L.N.Gýmılevtiń túrik­ter, B.A.Ahmedovtiń «kóshpeli óz­bekter», B.E.Kómekovtiń qı­maq­tar, S.M.Aqynjanovtyń qyp­shaqtar týraly zertteýlerinde olar­dyń derbes, jeke memle­ket­teri bolǵandyǵy, olar óz mem­lekettiligin qalyptastyr­ǵandyǵy jóninde aıtylady. Kórshiles respýblıkalardaǵy tarıhshylar bolsa oǵyzdar, qarahandyqtar memleketi týraly eńbekter jarııalady.

Jazba derekter arqyly Qazaq­stan aýmaǵynda belgili bolǵan eń alǵashqy taıpalarǵa nemese taıpalar odaǵyna – skıfter, saqtar, sarmattar jatady. Gerodot zamanynda skıf taıpalarynyń Qy­rym túbegi men Qara teńizdiń soltús­tik jaǵynda ómir súrgeni belgili. Al oǵan deıin olar Azııa aýmaǵyn­da ómir súrgen. Saq taıpalary­nyń biri – massaget taıpalary­nan jeńilis tapqan skıfter batys­qa qaraı qonys aýdarady da, sha­mamen bizdiń zamanymyzǵa deıin­gi 700-jyldar shamasynda, ıaǵ­nı b.z.d. VIII ǵasyrdyń sońyna taman Kımmerııa patshalyǵynyń je­rine kelip, qonystanady. B.z.d. VI-IV ǵasyrlarda massagetterdiń ómir súrgen aýmaǵy Kaspıı men Aral teńizderiniń aralyǵy bolsa, onda tarıhtyń atasy jazyp otyrǵandaı, b.e.d. 700-jyldarǵa deıin bul aýmaqtarda skıfter ómir súrgen.

Skıfterdiń aıtýyna qaraǵan­da, olardyń jerinde alǵashqy me­kendegen adam, ol – Tarǵytaı degen kisi jáne ol patsha bolǵan eken. Onyń úsh uly bolypty. Bir kúni olardyń jerine Aspannan al­tyn zattar túsedi. Ony birinshi kór­gen úlken ul alýǵa barsa, ol ja­nyp jatyr eken. Jalyny ony jaqyn­datpaıdy. Ekinshi ulǵa da solaı bolady. Tek úshinshi ul barǵanda ǵana ot sónedi. Kenje ul sol altyn zattardy úıine alyp keledi. Sol se­bepti de úlken aǵalary inisiniń patshalyqty basqarýyna kelisedi.

Sol zamandaǵy túsinik boıyn­sha aspannan túsken altyn zat­tar­­dyń Tarǵytaı patshanyń kishi ulyna berilýi jaıdan-jaı emes, Aspannyń, Kóktiń qala­ýy­men kenje ulǵa berilip tur. So­ǵan saı bılik etý quqyǵy da kishi ulǵa ótedi. Bul degenimiz – Aspannyń, Kóktiń buıryǵymen memleketti basqarý quqyǵy kishi ulǵa jáne onyń urpaqtaryna ótti degendi bildiredi. Batys túsi­nigine sáıkes, memlekettilikti qa­lyptastyrý úshin menshiktený túri qatty damyp, áleýmettik jik­telis tereńdese, Shyǵys dúnıe­ta­nymynda materıaldyq faktorlar ekinshi orynǵa shyǵyp, aldyńǵy qatarda rýhanı faktor turady. Qarapaıym tilmen aıtqanda, mem­lekettiń joǵary bıleýshisi Aspan men Kóktiń qalaýymen nemese buı­ryǵymen tańdap alynady.

Al odan keıin jańa áýlettiń negizin qalaýshy tulǵa tiri kezinde óziniń ataq-laýazymdaryna nemese qaıtys bolǵannan keıin onyń tikeleı muragerleri ózderiniń ataq-laýazymdaryna Aspannyń Uly, Kóktiń Uly ekendigin jáne taǵy basqa osyndaı sıpattaǵy qasıetterin qosyp jazyp otyr­ǵan. Mundaı dástúr ǵun bıleýshilerin­de bolsa, olardyń jolyn jal­ǵas­tyrǵan túrikterde odan ári damı túsedi. Mundaı memlekettik rámizdik dástúrlerdi mońǵoldar saqtap qana qoımaı, jetildire­di. Mysaly, ejelgi ǵundardyń jo­ǵary bıleýshilerinde – «Kóktiń qalaýymen taǵaıyndalǵan Uly shanıýı», «Aspan men Jerden ja­ratylyp, Kún men Aıdyń qala­ýymen taǵaıyndalǵan ǵunnyń Uly Shanıýıi» degen ataq-laýa­zym ­bolsa, kóne túrikterdiń qaǵan­da­rynda – «Kókten jaralǵan uly Túriktiń, aqyldy ári qasıetti Kóktiń uly» nemese «Kókten ja­ralǵan kemeńger Kóktiń uly, túrik qaǵany» degen ataq-laýazymdar birge aıtylatyn bolǵan. Al Shyń­ǵys­hannyń ataq-laýazymyna – «Máńgi Kóktiń kúshimen, Kók pen Jerdiń qoldaýymen dańqymdy asyryp, kóprýly eldi óz bıligime baǵyndyrdym» degen sóz tirkesteri qosylyp aıtylǵan.

Qazaqstan aýmaǵyndaǵy tarı­hı úderisterdiń basty erek­she­lik­terine olardyń úzdiksizdik, sabaqtastyq qaǵıdattaryna saı damýyn aıtar edik. Sonaý qola dáýiriniń orta kezeńinde, ıaǵnı b.z.d. II myńjyldyqtar ortasynda elimiz aýmaǵynda paıda bol­ǵan kóshpeli mal sharýashylyǵy sharýashylyq túrin ózgertip qana qoıǵan joq, sonymen birge búkil qoǵamdyq ómirdi, etnostyq úde­risterdi, mádenı damý barysyn, sondaı-aq memlekettiliktiń damýyna da tikeleı áserin tıgizedi. О́ıtkeni sharýashylyqtyń bir tú­riniń negizgi, basty sharýashylyq túrine aınalýy – qoǵam damýy­nyń qozǵaýshy kúshine aınalady. Kóshpeli mal sharýashylyǵy paıda bolǵan kezinen bastap úzdik­siz damýy arqasynda el tarı­hynyń Jańa zaman dáýirine deıin Uly dala men oǵan irgeles aýmaqtarda birneshe ımperııalardy, ondaǵan memleketterdiń qurylyp, ómir súrýine ákeldi. Al sabaqtastyq qaǵıdaty negizin­de jańadan qurylǵan memleketter ózine deıingi saıası júıeniń murageri, onyń jańa ǵasyrlardaǵy jalǵasy sanaldy. Osylaısha, atalǵan eki qaǵıdat Qazaqstan aýma­ǵyndaǵy saıası, etnıkalyq, mádenı, ekonomıkalyq damýlarmen birge memlekettik damýlardy da alǵa súırep otyrdy.

Uly dalada ejelgi dáýirde ómir súrgen iri taıpalar men taıpa­lyq odaqtar – skıfter, saqtar, sarmattar ózderiniń qoǵamdyq qatynasyna saı memlekettilik júıe qalyptastyryp, birneshe ǵasyr boıy Uly dalanyń saıası sánin keltirip, onyń tarıhyn ja­saýǵa atsalysty. Olardyń zań­dy muragerleri retinde qań­lylar, úısinder jáne ǵundar da óz­deriniń deńgeılerine saı mem­lekettilik qurylymyn damytty. Ǵundar óz zamanynda ımperııa qalyptastyryp, olardyń tarıhy kóne qytaı jazbalary arqyly ­tarıhta qaldy. Ǵun bıleýshisi Múde Shanıýı ońtústiktegi kór­shi­si Qytaıdy «týystyq jáne beı­bit» shartqa kóndirip, jarty ǵa­syrdaı alym-salyq alyp otyrǵan.

Ǵundardan keıin Uly dalada qurylǵan ekinshi ımperııa, ol – Túrik qaǵanaty. Joǵary bı­leý­shiniń tıtýly – «qaǵan» ata­ýy «handardyń hany» degen ma­ǵy­na beredi. Ár taıpanyń, ár mem­le­kettiń bıleýshisi «han» bol­sa, «qaǵan» solardyń báriniń bıleý­shisi nemese olardyń bári soǵan baǵynady. Qaǵan óz bıligin Kóktiń ne Táńirdiń jarylqaýymen nemese qoldaýymen júzege asqanyn bylaısha túsindiredi: «Táńir Aspan men Jerdi jaratty, Jerde adam­dardy jaratty. Adamdardy basqarý úshin qaǵan áýletin jaratty». Bılikte tek ashına áýleti­niń ókilderi bolyp, tarıhshylar Túrik qaǵanatynda «ashınızm» ıdeologııasy atty memlekettik ıdeologııanyń bol­ǵan­dyǵyn aıtyp júr. B.z. 552 jyly qurylǵan Túrik qaǵanaty jarty ǵasyrdaı ǵana ómir súrse de, búgingi kúnderi jer betindegi túrik halyqtarynyń bári ózderiniń túp tarıhyn osy kezeńdegi túrik dáýirimen baılanystyrady. Túrik qaǵanatynan Altyn Ordaǵa deıingi memleketter – Batys Túrik qaǵanaty, Túr­gesh memleketi, Qarluq mem­leketi, Qımaq, Qypshaq, Oǵyz han­dyqtary, Qarahandar, Qıdandar mem­leketi, Naıman, Kereı han­dyq­tary b.z. VI ǵ. ortasy men XIII ǵ. basy aralyǵyndaǵy negi­zi­nen Qazaqstan aýmaǵy men Orta­lyq Azııanyń taǵy da saıası sah­na­synyń sánin keltirgen, tarı­hynyń tórinde at oınatqan mem­le­ketter boldy. Qorqyt Ata sekildi dala danyshpany men aqyl-oıdyń kemeńgerleri Júsip Bala­saǵunı, Mahmud Qashqarıler, óz za­manynda Islamnyń jaryq juldyzy bolyp, búgingi kúnderge deıin túrik halyqtaryna rýhanı ómirinde temirqazyq rólin atqaryp otyrǵan Qoja Ahmet Iаsaýı, taǵy basqa ataqtary álemge tanylǵan tulǵalar osy túrik dáýirinde ómir súrdi.

Taǵy da Uly dala aýmaǵynda XIII ǵasyr basynda qurylǵan Joshy ulysy, odan keıin sol ǵa­syrdyń 40-jyldary qurylǵan jańa memleket – Altyn Orda qatardaǵy kóp memlekettiń biri emes, Ǵundar ımperııasy men Tú­rik qaǵanatynan keıingi Eýrazııa­lyq aýqymdaǵy alyp úshinshi ım­perııa. Altyn Orda tarıhyna qa­tysty tarıh ǵylymynda qyp­shaqtaný úderisi degen uǵym bar. 1219-1223 jyldardaǵy Shyńǵys han­nyń Qazaq jeri men Orta Azııa aýmaǵyn jaýlap alý, odan ke­ıin ulystarǵa bólý, 1236-1242 jyl­dary ótken Batyıdyń «Batys elderine jeti jyldyq joryǵy» nátı­jesinde Ulys aýmaǵy eki-úsh esedeı keńeıedi, jańa aýmaq­qa túrki tildes, mońǵol tildes taı­palar qonystanady da, jergi­lik­ti túrki tildes qypshaq taı­pa­la­rymen aralasa bastaıdy. Ara­da bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótkende, syrttan kelgenderdiń bári qypshaqtanyp ketedi. Ol týraly ál-Omarı (1301-1349) degen arab tarıhshysy: «...Ertede bul memleket qypshaqtardyń eli boldy, al ol eldi mońǵoldar jaý­lap alǵan kezde qypshaqtar olar­ǵa baǵynyshty boldy. Ýaqyt óte olar bir-birimen aralasyp, ózara týystaı bolyp ketti. Sóıtip, qyp­shaq topyraǵy olardyń tabıǵı násildik qasıetinen joǵary ústem­dik qurdy, osylaısha, bári bir rýdyń adamyndaı dálme-dál qyp­shaqtarǵa aınalyp ketti...», dep jazdy.

Qypshaqtaný úderisi tek etnos­tyq jaqty ǵana emes, qoǵamdyq ómirdiń barlyq jaqtary men qyrlaryn qamtıdy. XIII ǵasyr basynda Deshti Qypshaq aýmaǵyn­da ornyqqan burynǵy mońǵol­dyq memlekettik júıe, mońǵoldyq ákimshilik-basqarý qurylymy, mońǵoldyq bılikti muralaný dás­túri, osylardyń bári bir ǵasyr ishinde qypshaqtanady. Sol se­bepti de Altyn Orda ataýynyń kóp­tegen sınonımderi ishinde Qyp­shaq handyǵy ataýy jıi ushy­rasady. Bılikti muraǵa berý dás­túrinde mońǵoldyq nemese shyń­ǵystyq jol boıynsha bılik áke­den balaǵa, odan nemerege be­rilip otyrsa, túriktik nemese qypshaqtyq dástúrge saı bılik «úlkendik» qaǵıdatyna saı hannan keıin onyń baýyrlaryna beriletin bolǵan. Bul qarama-qarsy eki dástúrdiń kórinisteri 20 jylǵa sozylǵan 1360-1380 jyldardaǵy «dúrbeleńde» anyq baıqaldy.

Sonymen birge qypshaqtaný úde­risi jergilikti rý-taıpa basshylary – bekterdiń, ámirlerdiń, bılerdiń rólin arttyrdy. Olar­dyń saıası ómirdegi, ásirese han­dyq basqarý men bılikti muraǵa qaldyrýdaǵy yqpaly anyq kórin­di. Olardy dáleldeıtin tarıhı de­rekter kóp kezdesedi.

XIV ǵasyrdyń ortasy men XV ǵasyrdyń ortasy tarıhnama­myz­da qazaq halqy qalyptasýynyń aıaq­talýy kezeńi dep atalady. Bul kezeńniń sońy XV ǵasyrdyń ortasynda Uly dala aýmaǵyndaǵy ulttyq sıpattaǵy memleket – Qazaq handyǵynyń qurylýymen aıaq­talady. Qazaq handyǵynyń qurylýy – el aýmaǵynda ejelgi zamandardan beri úzdiksizdik jáne sabaqtastyq qaǵıdattary negizinde damyp otyrǵan etnostyq, rýhanı, mádenı, ekonomıkalyq, son­daı-aq memlekettik damýdyń zań­dy qorytyndysy. Ásirese Altyn Orda ımperııasynyń ydy­raýy barysyndaǵy saıası úde­rister men etnostyq damý óz zańdy­lyqtarymen damyǵanymen, bir tarıhı arnada júrdi, bir-birine ózara áser etip, ǵasyr ortasynda Qazaq handyǵyn dúnıege ákeldi.

Altyn Ordadaǵy bir ǵasyrǵa so­zylǵan qypshaqtaný úderisi XIV ǵasyrdyń birinshi jartysynda máresine jetip, jańa etno­qaýymdastyqtyń paıda bol­ǵandyǵyn kórsetti. Onyń ataýy «ózbek» dep atala bastady. Altyn Ordadaǵy «dúrbeleń» jyldar ımperııany sol qanat, oń qanat etip bólip jiberdi. Sol qanatta Aq Orda atty memleketti Kereı men Jánibek handardyń arǵy atasy Orys han (Arys, О́ris, Yrys, Urys) quryp, jeke, derbes memleket etedi. Sol qanat pen oń qanattyń etnostyq quramy birdeı bolyp, eki qanattaǵy rý-taıpalar bir-birimen mıdaı aralasty. Ortaq til, ortaq mádenı, dinı, saıası keńistik olardy óte jaqyndastyryp jiberdi. Degen­mende sol qanattaǵy tabıǵı-geo­grafııalyq jáne klımattyq fak­torlar men kóshpeli mal sha­rýa­shylyǵynyń erekshelikteri tur­ǵyndardy da ereksheleı bastaıdy. Imperııadaǵy ydyraýshylyq úderisterdiń kúsheıe túsýi olardy eki saıası keńistik sheńberine bólip jiberedi. Jazba derekter men keıbir ǵylymı-zertteý materıal­darynda sol qanat turǵyndary XV ǵasyrdyń birinshi jartysynda «ózbekter», «kóshpeli ózbekter» ataýymen atala bas­taıdy.

Fazlallah ıbn Rýzbıhan Isfa­hanıdyń eńbeginde «kóshpeli óz­bekterdiń» mańǵyttar, shıbandar jáne qazaqtar bolyp úshke bó­linetindigin aıtqany belgili. Rýz­bıhannyń bul málimetti qaǵazǵa túsirgen ýaqyty – 1509 jyl, ıaǵnı bul ýaqytta Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótip ketken. Al olaı bolsa, Ábilqaıyr hannyń bıligi tusynda, ıaǵnı 1428-1469 jyldary «kóshpeli ózbekterdiń» qura­myndaǵy bólikter qalaı atalǵan degen zańdy suraqtyń týyndaýy ábden múmkin.

Bizdiń oıymyzsha, ony bilýdiń esh qıyndyǵy joq. «Kóshpeli óz­bekter» quramyndaǵy alǵashqy bóliktiń mańǵyttar dep atalýy – olardyń mańǵyt ulysynda bolýy­nan, shıbandar delinýi – Shıban ulysy aýmaǵynda ómir súrýi, al qazaqtar dep jarty ǵasyrdan keıin atalǵan rý-taıpalar buryn qalaı dep atalǵanyn bilý úshin, olardyń ulysynyń ataýyn bilse boldy. Bizdiń oıymyzsha, ol ulystyń ataýy – Orda Ejen ulysy bolyp, onda ómir súrgenderdi ordaejendik rý-taıpalar dep ataǵan. Biz olardy shartty túrde ordaejendik taıpalar dep atadyq. Ordaejendik taıpalardyń Ábilqaıyr hannan bólinýi olardy qazaq atandyrady.

Sol kezdegi tarıhı úderister­ge tereń zerdelep qarasaq, Ábil­­qaıyr handyǵynyń eń sharyq­taǵan kezi – XV ǵasyrdyń 40-jyl­darynyń ekinshi jartysy. Búkil Uly dala shıbanılyq bıleýshi Ábilqaıyrdyń qol astynda boldy. Ábilqaıyr hannyń jeke-dara bıligi ósken saıyn oǵan degen jergilikti rý-taıpa bas­shylarynyń narazylyqtary arta túsedi. Kezinde 17 jastaǵy Ábil­qaıyrdy 1428 jyly han etip Deshti Qypshaqtyń 71 taıpasynyń basshylary saılasa, 1457 jyly ásker jııý týraly jarlyǵyna bar bolǵany Deshti Qypshaqtyń 17 taıpasynan ǵana jasaq jınalady. Bul memleketti mońǵoldyq dástúrge saı bıleýdi qaıta ornatpaq bolǵan Ábilqaıyr hanǵa qarsy halyq narazylyǵynyń kórinisi edi.

Rý-taıpa jetekshileriniń nara­zylyqtary Ábilqaıyr hanǵa qar­sy bolǵan joshylyq sultandar – Kereı men Jánibek sultandardyń túpki maqsattaryna saı keledi. Olardyń maqsaty – Uly dala­da­ǵy joshylyq áýlettiń bıligin qalpyna keltirý boldy. Basqasha aıtqanda, Aq Orda handarynyń bıligin qaıta ornatý edi.

Ábilqaıyr hannan aldymen 1449-1450 jyldary mańǵyttar bólinip, Saraıshyqqa qaraı ke­tedi. Keıin sol bólingender No­ǵaı Ordasy atty memleketti dú­nıege ákeledi. Ekinshi bolyp 1457 jyldyń kúz aılarynyń basynda shıbanılyq Búreke sultan áke­si Jádigerdi han kóterip, shıban ulysynyń jartysyn bólip áketedi. Keıinnen osy áýletten Hıýa hany Ábilǵazy tanymal bolady. Al úshinshi bólinisti 1457 jyldyń kúz aılarynyń sońynda Kereı men Jánibek sultandar bas­tap, ordaejendik taıpalardy Ábilqaıyr hannan bólip áketedi. Olar Shý ózeni men Qozybasy taýy aralyǵyndaǵy jerge qonys teýip, óz handyǵyn qurady. Olardy alǵashynda «ózbek-qazaqtar» dep atasa, memleketin Qazaq handyǵy dep ataıdy. Alǵashqy qazaq hany bolyp Kereı han saılanady.

1469 jyly Ábilqaıyr han 57 jasynda qaıtys bolady. Bir-eki jyldan keıin murageri Shaıh-Haıdar han qaza tabady da, shı­banılyq áýlettiń ókilderi Uly dala­dan qýylady. Jánibek han bas­taǵan qazaqtar Deshti Qypshaqta ózde­riniń bıligin tolyǵymen jáne túpkilikti ornatady. Sodan keıin búkil Deshti Qypshaqtyń rý-taı­palary «qazaqtar» dep atalady. Sol kezderden bastap Deshti Qyp­shaqtyń jańa ataýy paıda bolady. Ol – «Qazaqstan» ataýy, maǵynasy «qazaqtardyń mekeni» degendi bildiredi. Sol kezden beri jarty myń jyldan astam ýaqyt ótse de «Qazaqstan» ataýy óz mánin ózgertpeı keledi. Ol degenimiz – birinshiden, Qazaq handyǵynyń ta­myry óte tereńde jatqanyn ań­ǵartsa, ekinshiden, Qazaq handy­ǵy naǵyz qazaq halqynyń ulttyq sıpattaǵy memleketi ekendigin kórsetedi.

Bereket Káribaev,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, UǴA akademıgi