Eli men jeriniń qaıǵy-qasiretin jan-júregimen tereń sezingen aqyn Maǵjan Jumabaı HH ǵasyr basynda Alash arystarymen birge qalaı da ultyn oıatýdy kóksegeni málim. Sondaǵy asa bir qamyryqty óleńi «Qazaq tili» edi. «Kúsh kemidi, aıbyndy tý qulady, Keshe batyr – búgin qorqaq, buǵady» dep bastalatyn shaǵyn ǵana jyrda bárinen kúder úzgen aqyn eń sońynda úmitti ulttyń ana tilinen tabady. «...Tarap ketken balalaryńdy baýyryńa, Aq qolyńmen tarta alarsyń sen, tilim!» dep aıaqtaıdy. Álkeı Marǵulansha aıtqanda, «Qazaq halqy úshin Maǵjan Jumabaıdyń mańyzy aǵylshyndar úshin Shekspırdiń, orystar úshin Pýshkınniń mańyzynan kem emes». Demek, osynshama uly aqynnyń bulaı deýinde úlken mán bar.
Ol zamanda halyqtyń kókirek kózin ashýmen qatar sana-sezimine sáýle seýip, rýhyn oıatý tek qazaq tiliniń qudiretine baılanysty ekenin aqyn tereń túısindi. Bul áli de solaı. О́ıtkeni ana tilimizdiń qýat kózinde sol zamanǵa deıin jasap kelgen ulttyń aqyl-oıy men rýhynyń qaınar bastaýy burqyldap aǵyp jatyr edi. Maǵjan poezııasynyń artyqshylyǵy da sol, ana tildiń qýaty men túrkiden tamyr tartatyn Alashtyń asqaq rýhynyń qabysýy. Eshteńeni moıyndamaı óziniń azattyǵy men erkindigin áıgilep qana turatyn osy bula kúshtiń bastaýy buǵan deıin túzilgen ulttyq ádebıetimizdiń negizi jyraýlar poezııasy men ejelgi jyr-dastandarymyzda-tuǵyn. Neshe myń jyldyq tarıh qana emes, ol shyǵarmalarda qanshama ýaqyttyń rýhy, halyqtyń tanymy men eń uly murattary jatqany anyq. Ulttyń uly murattarynan jan tartatyn túrikshil saryndaǵy Maǵjan óleńderiniń qýatyna qarańyz. О́zine deıin Asan qaıǵy, Dospambet pen Qaztýǵan jyraýlar bolmasa, Alash poezııasynyń altyn tamyryna aınalǵan Maǵjannyń da shyǵýy ekitalaı emes pe?
«Bes ǵasyr jyrlaıdy» atty eki tomdyq dúnıege kelgen 80-jyldardyń basynda bodandyqtyń muz qursaýyn sógerdeı sana men rýh dúr silkingeni anyq. Beınelep aıtqanda jaıaýdy atqa mingizý, ash-jalańashty aýqattandyryp, kıimdi etý – atqa mingen sanany qarýlandyrýmen para-par qubylys. Qýraýǵa aınalǵan sana dińgeginiń tamyryna qan júgirtip, jan bitirý ǵana emes, ultty ózine tanytý jatyr túbinde. Bul tolǵaýlardyń qaı-qaısysynan bolsyn ertedegi eldiktiń tólqujatyn kórsetetin ustyndar qylań beredi. Boıynda qazaq qany, tipti ertedegi túrik qany bar sanaly jan ár jolynan oıyna qýat alarlyq, túpsanasyn oıatarlyq bir dúnıeni sezinbese, onda biz búginge jetpes edik.
«Muhtar Maǵaýın jyraýlar tarıhyn úsh ǵasyr aryǵa jyljytty» degen áńgimeden bastaldy. Jyraýlar tarıhy odan soń bes ǵasyrǵa, odan keıin arǵy-bergisin qosqanda tipti jeti ǵasyrǵa, odan da ári este joq eski zamanǵa qaraı kerýen tartty. Biraq osy jyraýlar tarıhynyń báriniń temirqazyǵy Muhtar Maǵaýınniń 1968 jyly baspa júzin kórgen «Qobyz saryny» atty kitaby bolyp qaldy. Moıyndaǵysy kelmegenderge jazýshynyń ózi kesimdi sózin aıtqan: «Shalkıizdi, Qaztýǵan, Dospambetti, Qazaq handyǵy kezeńindegi uly jyraýlar poezııasyn men ashtym, endi meniń atymmen áıgi bolýy kerek» dep jazýshy Júsipbek Qorǵasbek jazǵany esimizde. Buǵan eshkim talasa almaıdy, árıne. Jyraýlar poezııasy toptastyrylǵan «Bes ǵasyr jyrlaıdy» atty qos tomdyq shyqqanǵa deıin kózi ashyq jurt «Qobyz sarynymen» sanasyn bir silkip alǵanyn umytpaǵan jón. Atalǵan jyrlardy jınaýdyń, ony ǵylymı jumys retinde qorǵaýdyń qanshalyqty kúrespen kelgenin Muhtar Maǵaýın «Men» atty memýarlyq romanynda jaqsylap kórsetedi.
Shoqan Ýálıhanov «kóshpeliler fılosofy» ataǵan Asan qaıǵynyń tórt-bes tolǵaýynyń ózi sanaǵa tóńkeris jasamaı ma? «Bul zamanda ne ǵarip?» deıdi abyz áýelgi sózinde. Sonan soń kóshpeli qoǵamdy sıpattap kele jatady da ol:
«Atajurty buqara
О́z qolynda bolmasa,
Qansha jaqsy bolsa da,
Qaıratty týǵan er ǵarip» dep «qoıyp» qalady. Bul jerdegi atajurt pen buqara – jalǵyz Otan. Onyń da bıligi óz qolyńda bolmasa, qansha qaıratty bolsań da ǵaripsiń.
«Edil bol da, Jaıyq bol,
Eshkimmenen uryspa» dep osy eki jerdi qosa jaılap, saltanatty ǵumyr keshken aqyl ıesi ǵana sóıleı alady. Al osy joldardy tolyǵymen keltirip, áleýmettik astary men mánin túsindirip jatarǵa úlken eldik sananyń narqy qajet.
«Alań da alań, alań jurt,
Aqala ordam qonǵan jurt.
Atamyz bizdiń bu Súıinish
Kúıeý bolyp barǵan jurt.
Anamyz bizdiń Boztýǵan
Kelin bolyp túsken jurt.
Qarǵadaı mynaý Qaztýǵan batyr týǵan jurt,
Kindigimdi kesken jurt,
Kir-qońymdy jýǵan jurt,
Qaraǵaıdan sadaq býdyryp,
Qylshanymdy sary jún oqqa toltyryp,
Janǵa saqtaý bolǵan jurt»,
deıdi Qaztýǵan jyraý. Bul tolǵaý altyn dińgekti eldiktiń qadirinen syr shertedi. Bul jerde bási eń bıik sóz – jurt, ıaǵnı el men jer, Otan degen sóz. Odan soń ata men ana, elge qorǵan bolyp týǵan Qaztýǵan batyr (bala). «Otan otbasynan bastalady» degen maqaldyń tórkini osy jerden kórinbeı me? Eń birinshi jeri men sýyn aıtady. Sonan soń oshaqtyń úsh butyndaı osy ata-ana, balalarǵa, Qaztýǵansha aıtqanda, «janǵa saqtaý bolǵan jurt» eken. Aqyl-oıy men sana-sezimi osylaı ólsheýsiz keń pishilgen halyqtyń kisi syılaý, adamnyń qadirine jetýi men ómirdi paryqtaýy ózgeshe, anaǵurlym joǵary.
«Qoǵaly kólder, qom sýlar – qonystar qonǵan ókinbes.
Arystandaı eki butyn alshaıtyp, arǵymaq mingen ókinbes» deıtin Dospambet jyraýdyń kóksegeni de Otan úshin, eldik úshin ómir súrý degendi aıtady.
«Eki arystap jaý shapsa,
Oq qylqandaı shanshylsa,
Qan jýsandaı egilse,
Aqqan sýdaı tógilse,
Betegeli Saryarqanyń boıynda
Soǵysyp ólgen ókinbes!»
dep qorytady.
Asan qaıǵy, Qaztýǵan, Dospambetter jyrlaǵan erkindik, alp-alp basqan azat rýh Shalkıiz, Aqtamberdi, Mahambetterge ulasady. Buqar jyraýǵa kóshkende tipti kemeldenedi.
Osy Dospambettiń bir-birine jalǵas, múmkin kóp jerleri eldiń esinde qalmaı umytylyp ketse de, qurastyrýshy Muhtar Maǵaýınniń arqasynda jetken úlgilerdiń ózi ulttyq tanym men zerdeniń teńdessiz qazynasy.
«Toǵaı, toǵaı, toǵaı sý, toǵaı qondym, ókinben.
Tolǵamaly ala balta qolǵa alyp, top bastadym, ókinben.
Týǵan aıdaı nurlanyp, dýlyǵa kıdim, ókinben.
Tobyrshyǵy bıik jaı salyp, dushpan attym, ókinben.
Toǵyndy sarty nar jegip, kósh túzedim, ókinben.
Tý quıryǵy bir tutam tulpar mindim, ókinben.
Buryn sońdy ókinben, ókinbesteı bolǵanmyn.
Er Mamaıdyń aldynda shahıd keshtim, ókinben!».
Kóne zamandardan jetken osy murada ǵajaıyp syrlar men uly emeýrinder bar. Iаǵnı Dospambet burynnan beri ókinbesteı dáýren súrip kele jatqanyn aıtady. Jyraý munda qaraqan basyn ǵana aıtyp turmaǵanyn eskersek. «Erteden beri el men jerdiń egesi men» degen keýdeli sóz zerdeni oıatady. «Arǵymaq mindim, ókinben» degende, at ústinde serilik dáýren súrip, emin-erkin júrgenin qaperlegeni óz aldyna. Anyǵynda, jyraý kúıki tirlikke qamalmaǵan azattyqty aıtyp tur: «Alǵash atqa qonyp, adamzatqa úlgi boldym. Keńistikke jol ashtym» degen uly emeýrin turǵany seziledi osy eki jolda. О́ıtkeni Dospambet, Shalkıiz qatarly basqa da jyraýlardyń joryq jyrlaryn, dúnıelik paıymdaryn taǵy bir zerdelep kórseńiz, álgindeı pikirde: «Dúnıeniń egesi biz, adamzatqa úlgi kórsetip, keńistikke jol ashtyq» degendi batyl aıtady. Eldiń, jurttyń azattyq jolyndaǵy kúresin keńinen tolǵaıdy. Eldik ornamaǵan jerde, erlik jasamaǵan kezde azattyq bolmaıtynynan habar beredi. Basqasy basqa, halqynyń azattyǵy úshin shybyn jan qurban, shahıd keshýge bolady eken.
Bizdiń ulttyq tanym men rýhtyń, azattyq týraly paıymymyzdyń kúretamyry sonaý Kúltegin eskertkishindegi jazýlardan bastaý alatyn, kerek bolsa Shyńǵys han zańdar jınaǵynan tamyr tartatyn «Bes ǵasyr jyrlaıdy» kitabyndaǵy jyraýlar poezııasynda. Sana men rýhtyń alyp beınesi, erlik pen eldik jolyndaǵy batyldyq, janyńdy qııý, malyńdy shashý tek urpaq úshin, bolashaq úshin, el men jerdiń bútindigi men tutastyǵy úshin eken. Ulttyń daralyq sıpaty men julyn-júıesinde búlkildep qaınap jatqan osyndaı negizder búgingi azattyqqa ákeldi. Aspannan túse salǵan joq eshteńe. Munyń bári – jaı tarıh emes, táýelsizdikti saqtaý, baıandy etý jolynda áli de kádege asa beretin tozbas qundylyqtar.