Alash renessansyn týdyrǵan alyptar tobynyń aldaspany – Halel Dosmuhamedulynyń eldik qasıetterden sýarylǵan qazynaly murasynan alar taǵylym tolastamaq emes. «Shyn azattyqty bilim beredi» («Máshıneniń kúshi»), «Mádenıettiń negizi – bilim» («Qazaq-qyrǵyz tilindegi sıngarmonızm zańy»), ekenin qadap kórsetken ensıklopedıst tulǵanyń naqyl sózderi halqymyzdyń otarshyldyqtan arylýdaǵy qıly taǵdyryn, oıaný dáýirindegi áleýmettik silkinisin, memlekettiligin qaıta jańǵyrtýymen sabaqtas ǵylym órindegi serpilisin, mádenıet bıigindegi órleý órisin tanytady.
«Alash» ne sóz?» maqalasymen tarıhı jadymyzǵa qan júgirtken ǵulama ǵasyrlar toǵysyndaǵy alasapyranda azattyqtyń adastyrmas jolynda ter tókti. «Qulaǵandy kóterý – adamshylyqtyń belgisi! Sulaǵandy kóterý – aǵaıynshylyqtyń belgisi!» («Eki dáýir») – degen baıraqty sózimen qaımana jurtyn jattyń ezgisinen aryltýdaǵy kúreskerlik ustanymynan tanbady. Qashanda aq sóılep, «Qazaq-qyrǵyz jurtynyń buryn kórgen jaýyzdyqtarynyń eń úlkeni – otarshyldyq...» (Azattyqtyń joly osy) bolǵanyn, «...Jel jaqty kúzetý qoldan ketkenin» («Eki dáýir») ashyq aıtty. «Áleýmetshiliksiz qazaqta ult tirshiligi, ult memleketi bolý múmkin emestigin» («Alaman») tereńnen ekshep, qazaq qaýymynyń qordalanǵan tolǵaqty máselelerin zaman talabyna saı sheshýdegi keleli isterge temirqazyq boldy.
Qoǵamdyq qyzmetin Qazaq konstıtýsııalyq-demokrattyq partııasynyń quramynda bastaǵan ol Oral oblystyq qazaq sezine, Búkilreseılik musylmandar sezine qatysady. «Eldiń qımylyn jolǵa salyp, uıymdastyryp otyratyn kósem kerek» («Taımanuly Isataıdyń qozǵalysy týrasynda qysqasha maǵlumat»), «Qanat, quıryq bolmaı, súıeýshi tireý bolmaı jumys kórkeımeıdi» («Qazaq-qyrǵyz bilim kámısıesinen») dep, kemel isterdiń kóshbasynan tabyldy. Ult-azattyq Alash qozǵalysyna uıytqy bolyp, «Alash» partııasyn qurýdaǵy qajyr-qaıratymen el qurmetine bólendi. Birinshi, Ekinshi Jalpy-qazaq sezderine qatysyp, Alashorda úkimetiniń quramyna saılandy.
Sankt-Peterbýrg ımperatorlyq áskerı-medısınalyq akademııasynda bilim alǵan kásibı dáriger ult saýlyǵyn saqtaýda aıanbaı ter tókti. Densaýlyq saqtaý salasynda ana tilimizde alǵashqy oqýlyqtar jazýdy qolǵa aldy. «Tamyr dári haqynda», «Sary kezik – súzek», «Juqpaly aýrý haqynda», «Shýma qandaı aýrý?», «Juqpaly aýrýlar», t.b maqalalary, «Shákirtter saýlyǵyn saqtaý», «Kak borotsıa s chýmoı sredı kırgızskogo naroda («Praktıcheskoe rýkovodstvo dlıa rabotaıýshıh na chýmnoı epıdemıı»). 2-oe ızdanıe» eńbekterimen otandyq medısınaǵa úles qosty.
Qazaq ǵylymynyń ár tarapta damýyna eren eńbek atqarǵan aǵartýshy «Tabıǵattaný. I bólim» (1922), «Janýarlar. I bólim. Súıektiler haqynda» (1922), «Janýarlar. II bólim» (1922. 1926), «Janýarlar. III bólim» (1926), «Zoologııa» (1922), «Adamnyń tán tirligi» (1927), «Oqýshylardyń saýlyǵyn saqtaý» (1925) atty ana tilimizde jaratylystaný ǵylymynan tuńǵysh oqýlyqtaryn shyǵardy. Qazaq tilinde ǵylymı termınologııa qalyptastyrýǵa ólsheýsiz úles qosty.
Atalǵan eńbekter sol kezdegi merzimdi basylymdardaǵy resenzııalarda laıyqty baǵalandy. «Aq jol» gazetiniń «Jańa kitaptar», «Tabıǵatpen tanysý kerek» redaksııalyq maqalalarynyń arqaýyn Halel oqýlyqtarynyń qundylyǵy qurady. J.Aımaýytulynyń «Oqýshynyń saýlyǵyn saqtaý», «Syr balasynyń» «Kitap jazýshylar týraly» resenzııalarynda oqýlyqtar mazmunyna, ǵylymı qurylymyna salıqaly oılar aıtyldy.
«О́z elimizdiń ótken-ketkeni týraly, basynan keshken dáýirleri týraly burynǵy, osy kúngi mekenderi týraly qoldan kelgenshe tolyq maǵlumat berý, ata-babalarymyzdyń isterimen tanysyp, etken jańylystaryna kúıinip, jaqsylyqtaryna súıinip, ǵıbrat almaq – adamǵa sana beredi» («Qazaq-qyrǵyz bilim kámısıesinen»). Mine, reformatordyń Túrkistan Respýblıkasy Halyq aǵartý komıssarıaty janyndaǵy Qazaq ǵylym, bilim komıssııasy, Memlekettik ǵylymı keńestiń tóraǵasy qyzmetterinde júrip ulttyq sanamyzdy jańǵyrtýda atqarǵan sony qadamdary súısindiredi. Halyq aýyz ádebıetiniń asyl úlgileri men etnografııalyq qundy materıaldar jınaý, Alash oqýlyqtaryn daıyndap, baspaǵa usyný, oqý úrdisine qajetti ǵylymı aýdarmalar jasaý, qazaq tiliniń sózdigin túzý ózge de kemel isterdiń júzege asyrylýy ońaı bolǵan joq. Qaıratkerdiń 1921 jyldyń 28 qarashasyndaǵy Qazaq ǵylym komıssııasy qyzmetiniń barysynan jasaǵan qysqasha esebinde qajetti materıaldyq jabdyqtarmen qamtýdaǵy qadaý-qadaý kemshilikter, bilikti mamandar tapshylyǵynan týyndaıtyn basty-basty túıtkilder, eńbekaqy mardymsyzdyǵy, qyzmetkerlerge tıesili qarjy qarajattyń ýaqytynda berilmeýi oryndy aıtylǵan (Dosmuhameduly H.Kratkıı otchet o deıatelnostı Kırgızskoı Naýchnoı komıssıı ı plan blıjaıshıh rabot // Dosmuhameduly H. Tańdamaly (Izbrannoe). Qurastyrǵan: Ǵarıfolla Ánes. – Almaty: Ana tili, 1998. 366-bet.).
Qandaı iste bolsyn kásibı biliktiligimen jarqyraı kóringen sanatkerdiń «Qazaq-qyrǵyz bilim kámısıesinen» baıandamasyndaǵy oı-tolǵamdary naqyl sózderge tunyp tur. «Aýrýyn jasyrǵan jazylmaıdy», «Til – jurttyń jany», «О́z tilin ózi bilmegen el – el bolmaıdy», «Bilim taratyp, eldiń qolyn mádenıetke jetkizetin – mektep», t.b.
«Ult memleketin jasap, qazaq arasynan áleýmetshilik týǵyzamyz degen dáýirde turmyz» («Alaman») degen ol týǵan halqynyń rýhanı kemeldenýine aıqyn baǵyt nusqaǵan «Talap» qaýymynyń basqarmasyna tóraǵalyq etti. Túrkistan Densaýlyq saqtaý halyq komıssarıaty, Orta Azııa memlekettik baspa kollegııasy, Qazaq memlekettik baspasynda qyzmet atqardy. Orta Azııa (Túrkistan) ýnıversıtetinde, Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda ustazdyq etti.
1920 jyldardaǵy ashtyq alapatynda «Eki dáýir» («Aq jol». 1922. 11.05. №171) maqalasymen qazaq qasiretine barsha qoǵam nazaryn aýdartty. «...Atasy balasyn, anasy qyzyn jeı bastady. El qyryldy, júrerge jol joq, bararǵa jer joq. Kelgen taǵy járdem joq... Qarny toq aǵaıyn, ashyqqan týmańa qarasar kúniń osy kún!» degen janaıqaıymen zaman shyndyǵyn jetkizip, barsha sanaly qaýymdy qandastaryna qaraılasýǵa shaqyrdy.
Ult keregin túgendeýge qara nar bolyp jegilgen eńbek torysy «Abaı Qunanbaıuly. Tańdamaly óleńderin» (1922) basyp shyǵarýǵa qatysyp, aqyn shyǵarmalaryndaǵy jat sózderge túsinik jazdy. Ǵalymnyń ózi atap kórsetkenindeı, «Abaı óleńderin tergegende birinshi baspasyndaǵy kemshilikterdi joıýǵa, sózderin anyqtap, durystaýǵa qoldan kelgen sharalar qylyndy».
Keleli isterdiń kóshbasynan tabylǵan otyrǵan bilimpaz 1923 jyly Qazaq-qyrǵyz komıssııasy janynan «Sana» jýrnalyn ashyp, taǵylymy mol isterge tirek boldy. «Ǵylymdy izdep taýyp, tekserip, bárin sheship otyrǵan – adamnyń aqyly. Adamnyń aqyly, aqyldyń balasy – ǵylymnan aınalsa bolmaı ma?!» («Máshıneniń kúshi») dep, «Sana», «Jas qazaq», «Sholpan», «Sáýle» jýrnaldaryndaǵy «Dúnııa qalaı jaratylǵan?», «Uıqy degen nemene?», «Dıýanı luǵat at-túrk», «Máshıneniń kúshi», «Juldyzdardy kúndiz kórýge bola ma?», «Mıllıon degen nemene?» ǵylymı-tanymdyq maqalalarymen jas tolqynnyń jańashyl izdenisterine qýat darytty.
Ult rýhanııatynyń dilgir máselelerinde qalam terbegen onyń til bilimi, ádebıettaný, Otan tarıhy, folklortaný, sóz óneri, túrkitaný haqyndaǵy «Qazaq-qyrǵyz bilim komıssııasy jaıynan qysqasha baıandama», «Qazaq-qyrǵyz tilindegi sıngarmonızm zańy», «Qazaq emlesi», «Túrki tilderi týraly», «Qazaq-qyrǵyz bilim komıssııasynan», «Dıýanı luǵat at-túrk», «Qazaq-qyrǵyz mádenıetin kórkeıtýshiler qaýymy «Talap» qoǵamynyń joly», «Murat aqyn», «Qazaqtyń ótken aqyndary týraly», «Qazaqtyń batyrlary: Isataı, Mahambet», «Túzetýshiden («Kenesary-Naýryzbaı»)», «Qazaq tiline latyn harfin alý máselesi», «Shernııaz kim?», «Jalańtós batyr», «Jat sózder týraly», «Adaı Abyl aqynnyń sózderinen qalǵan bir jurnaq», «Úsh qııan (Murat aqynnyń sózi)», «Bazar jyraý», t.b. ǵylymı saralaýlary, kórkemdik-estetıkalyq paıymdary ensıklopedııalyq izdenistegi tereńdigin kórsetedi.
«О́z jurtyna jumys qylyp, eńbek sińirgen adamdardy qadirleý – eldiktiń belgisi» («Qazaq-qyrǵyz bilim kámısıesinen») degen oqymysty «Kenesary-Naýryzbaı» (1923), «Sultan Kenesary tarıhyna qosymsha materıal» (professor Polıvanovpen birge) (1923), «Qyz Jibek» (1923), «Murat aqynnyń sózderi. Birinshi bólim» (1924), «Isataı-Mahambet. Birinshi bólim» (1925) syndy jaýhar muralarymyzdy jarııalap, tekstologııalyq zerdeleýler júrgizdi. Ádebıettiń Otan tarıhymen tamyrlas tinin «Eldiń ózinen shyqqan, qanymen qany, janymen jany bir derlik aqyn eldiń muńyn aıtpaı qalaı tursyn?» («Murat aqyn týraly qysqasha maǵlumat»), «On segizinshi, on toǵyzynshy ásirlerdegi qazaqtyń qozǵalysynyń eń kúshtileri – Syrymdiki, Isataıdiki, Kenesaryniki» («Taımanuly Isataıdyń qozǵalysy týrasynda qysqasha maǵlumat») dep aıqyndady.
Qazaq klassıkalyq fılologııasyn, qazaq lıngvıstıkasyn, túrkitanýyn irgeli zertteýlerimen ǵylymı negizdegen Halel qazaq tiliniń ilim men bilimniń tili bolýdaǵy mańyzyn únemi qaperde ustady. «Alaman. Qazaqtyń el ádebıetinen alynǵan sózder» (1926), «Kazahskaıa narodnaıa lıteratýra («Doklad, prochıtannoı v kabınete kazahskogo ıazyka prı Kazahskom vysshem pedagogıcheskom ınstıtýte»)» (1928) ǵylymı eńbekterin jazdy. Iý.Vagnerdiń «О́simdikterdiń tirshiligi men túzilýi týraly áńgimeler» (1924), «Denemizdiń túzelýi men jumys qylýy týraly áńgimeler» (1924) eńbekterin qazaq tiline aýdardy.
«Naǵyz altynda, naǵyz temirde qosymsha joq» («Adamnyń tán tirligi») – deıdi qyr perzenti. Iá, qandastarynyń boıyndaǵy «Otan birligi, Otan namysy, Otan saqtaý sezimderi» óreli bolýyn dittegen degdardyń ulttyq sana bıigindegi eldik pen memleketshildikke uıystyryp, qazaq balasynyń rýhanı damýynyń jańa asýlaryn mejeleıtin saraly sózderiniń qasıetin uǵynatyn, ómirlik ustanymǵa aınaldyratyn kezeńde turmyz.
Saǵymbaı JUMAǴUL,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory