Kooperasııadan utarymyz kóp pe?

Jalpy, aýyl sharýashylyǵy salasynda qurylǵan kooperatıvter kommersııalyq uıym bolyp esepteledi. Taýar óndirýshi retinde ony ótkizý, satý neme­se satyp alýshy retinde óz zań­dy quqyqtary bar. Demek óz-ózin qar­jylandyrý arqyly paıda tabýǵa bolatyn derbes sharýa­shy­lyq. Sondaı-aq olar aýyl shar­ýashylyǵynda ónim óndirýdiń bir­neshe túrimen de aınalysa ala­dy. Qazir osy saladaǵy koo­peratıvter qyzmetiniń negizgi túrleri – mal men egin, balyq pen qus ónimderin óndirý jáne óńdeý bolyp otyr. Al ony qurý tártibi kooperatıvi quryltaı jı­na­ly­sy­nyń sheshimimen qaralý kóz­delgen. Kooperatıv keminde úsh qu­ryltaıshynyń sheshimi boıynsha qurylady.

Birigý tabysqa bastaı ma?

Mamandardyń pikirinshe, atal­ǵan zań sharýalardyń tabysyn molaıtady. Qurylǵan koo­pe­ra­tıvterdiń maqsaty sol, tabys taýyp, sol tabysty kooperatıv mú­she­leri arasynda bólip berý. Buǵan qosymsha kooperatıvtiń damýyna úlken jol ashylmaq.

Birigýden keler paıda kóp eke­nin sharýalar da moıyndaıdy. Biraq jeke bas múddesi aıaqqa tap­­talmaı ma dep qorqasoqtaıdy. Al sarapshylardyń sózinshe, ujymdyq sharýashylyqtardyń kóp­­tegen artyqshylyǵy bar. My­­saly, ósimdik sharýashy­ly­ǵyn­da, daqyldardy ósirip, jınap, ony satyp, qarjyǵa aınaldyrýda olardyń bási joǵary. Dál qazirgi qymbatshylyq jaǵ­daıda mundaı irilengen sharýa­shylyqtar ábden qajet. О́kinishke qaraı, qazir mundaı maıda sharýa­shy­lyqtardyń basyn biriktirý tym qıyn sııaqty.

«Maıda sharýashylyqtardy irilendirý, ıaǵnı ujymdastyrýdyń ózindik máseleleri jeterlik. Meniń oıymsha, ujymdastyrýdan uta­ry­myz kóp. Sebebin aıtsaq, bir iri sharýashylyq maýsymdyq egin­di jı­naý kezinde óz tehnıkasymen jumysyn bastap, ýaqtyly aıaq­­­­­taıdy. Qalǵan ýaqytta ar­na­ıy orynda bos turady. Al maıda sharýashylyqtarda mun­­daı kóp tehnıka bolmaýy múm­kin. Sondyqtan keıbirinen jal­ǵa alyp, jumystaryn júrgi­zip jatady. Jalpy, osy ujym­das­ty­rýdyń belgili bir tetik­te­ri durys zańdastyrylsa, budan kóp paıda kóremiz. Qazir shaǵyn qoja­lyq­tar­da mynadaı qor­qy­nysh bar. Olar ózderine tıisti úlesti ala almaı qalamyz ba dep oılaıdy. Bul jerde tártip pen zańdylyq qatań saqtalýǵa tıis», deıdi aýyl sharýashylyǵy ǵylym­darynyń kandıdaty Samalbek Qosanov.

Ǵalymnyń aıtýynsha, birigý jetistikke jeteleıdi. Mysaly, egin sharýashylyǵynda bir zııankes jándik nemese tu­qym­da aýrý paıda bolsa, shaǵyn sharýashylyq sol qıynshylyqpen betpe-bet jalǵyz ózi kúresýine týra keledi. Ol oılanyp, sheshim qabyldaımyn degenshe keshigýi múmkin.

«Sondyqtan da ujymdyq má­se­lede olar barlyǵyn birge sheshe alady. Ekinshiden, ónimdilik te artady. Tehnıka jańartý, taýardy satý jaǵynda da kedergilerdi birlese jeńedi. Sondaı-aq mal bordaqylaý, júgeri egý, baqsha ósirý degen sııaqty ártúrli sharýa­shylyqqa qolaıly eldi me­kender bar. Olar birigip, ujymdyq shart jasasyp, kooperatıv qursa, onda kóp nárse alǵa jyljıdy. Osy­nyń ishinde árqaısysynyń óz mindeti bolýy kerek. Mysaly, ujymdaǵy birinshi top tek maldy baǵyp, semirtip, kelesi bir top ony satý jaǵymen aınalysyp, ózderine júktelgen jumysty tıimdi atqarsa ǵana nátıje men sapa deńgeıi arta bermek. Al qazir kóbine egis egip, mal baqqan maıda qojalyqtar ózderi ósirip-baǵyp, ózderi ónimge aınaldyryp, ózderi naryqqa satylymǵa shyǵaryp júr­geni ras. Al ózi shaǵyn ǵana sharýashylyqtyń ónimi de az bolatyny belgili ǵoı. Oıyndaǵy baǵaǵa da kelmeı jatýy múmkin. Al irilendirilgen sharýashylyqtarda ónimge ǵana jumys istep, beligili bir kompanııalarmen kelisimshart aıasynda taýardy óz baǵasyna jónel­­tip otyrǵan jaǵdaıy bar», deıdi ol.

Eger múmkindik kóbeıse...

Keı sarapshylar maıda sha­rýa­shy­lyqtyń da kóterer júgi bar dep esepteıdi. Mysaly, baý-baqsha, jemis-jıdek ósiretinder úshin tıimdi. Al 100-200 gektar jerge kúrish nemese bıdaı, sondaı-aq mal azyǵy daqyldaryn egetin mundaı sharýashylyqtar úshin qıyndyq kóp kezdesedi. Rasymen de, 100 gektar egetin sharýashylyq ta, 1000 gektar egetin seriktestiktiń de egis egýde qoldanatyn tehnologııasy bir. Biraq az jerge astyq seýip júrgen aǵaıynnyń iri sharýashylyqtarmen ıyq te­ńes­tirýi tym qıyn. Tehnıka je­tim­sizdigi, ónim eksporttaýǵa qaý­qarsyzdyq sııaqty máseleler jıi týyndaıdy. Ekinshiden, jerdi aýystyryp egýge de olardyń múm­kin­di­gi joq. Jyl saıyn bir jerge egis ege berý – topyraqtyń tozýyna birden-bir sebep.

«Aýyl sharýashylyǵy túrli saladan turady. Ekonomıkalyq turǵyda orta sharýashylyqtardyń múmkindigi kóp. Maıdalanǵan sharýa­­shylyqtardyń damýyna múm­kin­dik az. Aýyl sharýashylyǵy úlken bolsa da, kishi bolsa da aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn paıdalanýy qajet. Tehnı­ka­­nyń qymbattyǵy men maıda sharýa­shylyqtardyń qarjylyq múmkindigi – olardyń damýyna múm­kindik bermeıtin negizgi fak­tor. Mysaly, bir shaǵyn shar­ýashylyq shamamen 365 mln teńgege zamanaýı kombaın satyp ala ala ma? Árıne, joq. So­nymen qatar elge qosymsha tabys ákeletin ónim kólemin orta, iri sharýashylyqtar ǵana beretinin kórip otyrmyz. Durysy, usaq sharýashylyqtardyń birigýine Úki­met tıimdi ekonomıkalyq jaǵ­daı jasaý kerek dep sanaımyn», deıdi Qyzylorda oblystyq qo­ǵam­­dyq keńesiniń múshesi Erulan О́mirserikov.

Al eginmen qatar mal ósiretin shaǵyn qojalyqtardyń kóbisi «ortaq ógizden ońasha buzaýdy» artyq kóretindeı. Munda ekijaqty pikir bar. Biri kóz aldyndaǵy tórt túligin ózi túgendegendi jón kórse, endi biri usaq qojalyqtar ujym­dasa tirlik etse, jerdi paı­dalanýǵa, sýbsıdııa alý jaǵy­nan mol múmkindik bolatynyn aıtady. Tek ujymdyq ereje zańdylyqpen bekitilgeni jón.

Mal sharýashylyǵynyń arda­ger­leri de seleksııalyq jumys­tar men qymbat asyl tuqymdy túlik sanyn kóbeıtýde kooperatıvtiń tıimdi ekenin aıtyp otyr. Buǵan qosa juqpaly aýrýlardyń aldyn alý, emdeý, karantındik sha­ralar jasaý jeke ári shaǵyn qoja­lyq­tar­ǵa tym aýyr. Máseleni tek bi­rik­­ken jaǵdaıda ǵana sheshe ala­dy.

«Aýyldaǵy mal ósirip otyrǵan 3-4 shaǵyn qojalyq biriktirilip, ujymdyq birlestik bolǵany jaqsy-aq. Biraq oǵan aldymen salany jetik meńgergen bilikti basshy kerek. Sondaı-aq asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtý, jem-shóp qoryn ázirleýge qajetti tehnıkalardy alý, oǵan tómengi paıyzben nesıe qarastyrý sııaqty qoldaýlarǵa Úkimet nazar aýdarsa eken. Buǵan qosymsha teri men jún óńdeıtin shaǵyn óndiris sehtary ashylǵany tıimdi. Mal basyn kóbeıtkenimen, onyń ónimin suryptaıtyn kásiporyndar joq bolsa, bastalǵan is keri ketedi. Ási­rese  aýyldyq jerde bor­da­qylaý alańy, sút ónimderin óń­deı­tin shaǵyn kásiporyn ashýǵa memleket qolaıly jaǵdaı týǵyzyp, sol taýarlardy dúken sórelerine deıin jetkizýge múmkindik bolsa, eldegi basy quralǵan ujymdyq birlestikterdiń de aıy ońynan týary anyq», deıdi Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ardagerler korporasııasynyń Qurmetti ardageri Japparberdi Berjanov.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda aýyl-aımaqty damytý úshin shaǵyn sharýashylyqtardy qoldaý óte mańyzdy ekenin aıtqan bolatyn. Sondaı-aq jeke qosalqy shar­ýa­shy­lyq ıeleriniń ózara birigýin jáne soǵan qajetti jaǵdaı jasalýy kerektigin atap ótti.

Desek te, elimizde birikken aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteriniń sany artyp keledi. Ulttyq statıstıka bıýrosynan alynǵan má­li­metke súıensek, byltyr Qa­zaq­standa jumys istep turǵan 3284 kooperatıv bar eken. Eskerý kerek, bul – byltyrǵy kórsetkish. Eń kóbi, ıaǵnı 794 kooperatıv Túrkistan oblysynda tirkelgen. Odan keıingi orynda Jambyl (363) jáne Batys Qazaqstan (270) oblys­ta­ry. Eń azy Almaty qalasynda. Munda 7 kooperatıv qana jumys isteıdi.

Erjan QOJAS,

jýrnalıst

Qyzylorda oblysy