Munaı ónimderine suranys artady

Munaı ónimderiniń kóle­min ulǵaıtý josparyna saı Shymkent MО́Z-de óńdeý qýaty eki esege ‒ 6-dan 12 mln tonnaǵa deıin arttyrylmaq. О́ıtkeni otynǵa ishki suranystyń ósýi negizinen eldiń ońtústiginde baıqalady. Al sol óńdeletin shıkizattyń qaıdan alynatyny túsiniksizdeý. Oǵan qaraǵanda «QazMunaıGazdyń» shıki munaıyn óndiretin Pavlodar men Atyraý zaýyttarynyń jaı-kúıi birshama qanaǵattanarlyq. Pavlodar zaýyty «Rosneft» kompanııasy jetkizetin Reseı munaıymen qamtamasyz etilse, onyń ornyna QMG Qytaıǵa otandyq munaıdyń balamaly kólemin jóneltedi. Al Shymkent MО́Z-de óńdeletin shıkizat QMG-ǵa tıesili emes ken oryndarynan ‒ negizinen Aqtóbe jáne Qyzylorda oblys­tarynyń birlesken kásip­­oryndary men táýelsiz óndirýshilerinen jetkiziledi. Byltyr iri jetkizýshi «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ úlesine osy zaýytqa beriletin shıki munaıdyń jıyntyq kóleminiń úshten bir bóligi tıesili boldy. Bul rette osy óńirlerdegi ken oryndarynda munaı óndirý qorlardyń tabıǵı sarqylýyna baılanysty tómendegen. Zaýyttyń dástúrli jetkizý kózderin jedel aýystyrýǵa múmkindik beretin ázirge balamalar joq. Munaı Shymkentke Atyraý oblysynan jetkiziledi dep josparlanýda, biraq bul qashyqtyqqa baılanysty­ shıki­zat qunyn birshama qymbat­ta­tady. Bolashaqta dástúrli jet­kizýshiler óndiri­si­niń tómen­de­ýine baılanys­ty shıki­zat tapshylyǵyna Pav­lo­dar men Atyraý zaýyttary­ da tap bolýy múmkin. Bul – ishki óndiristiń senimdiligin qam­ta­ma­syz etý úshin jaýapty organdar sheshýge tıis mańyzdy máse­leniń biri.

Zertteýshiler 2050 jylǵy kezeńge deıin úsh MО́Z-degi óńdeý kólemi shamamen 24%-ǵa, 22,3 mln tonnaǵa deıin ulǵaıatynyn boljap otyr. Alaıda jyl sanap ósip kele jatqan ishki suranysty toly­ǵy­men óteý qıynǵa soǵa­dy. О́ıtkeni taldaý kór­set­kendeı, bul kezeńde munaı ónim­derine ishki suranys ta shama­men 43%-ǵa, 22,8 mln ton­naǵa artady. S&P Global baza­lyq ssenarııine sáıkes, 2045 jylǵa qaraı Qazaqstan munaı ónimderiniń netto-ımport­taý­shysy bolady, al 2050 jyly taza ımport shamamen 0,5 mln tonnany quraıdy. 2023-2050 jyldary negizinen dızel otyny ımporttalady. Bul rette­ boljamdy kezeń ishinde elimiz birqatar munaı ónim­de­riniń, ásirese benzınniń eksportyn ulǵaıtady. Dızel oty­nynyń óndirisi ulǵaıǵan kez­de benzın óndirisi de artyp, onyń artyq mólsheri shetelge jibe­riledi.

Munaı ónimderin tuty­ný­dyń ósýiniń negizgi kózderiniń biri ‒ kólik salasy. О́ńirlik jos­par­da­ǵy munaı ónimderine sura­nys­­tyń ósý qurylymy 2020-jyl­dardyń aıaǵynda neme­se 2030-jyl­dar­dyń basynda Shym­kent MО́Z shıki munaıyn óńdeý boıynsha jyldyq qýattylyqty 3-9 mln tonnaǵa ulǵaıtý qajet bolatynyn kórsetedi. Bul rette Pavlodar jáne Atyraý zaýyttarynda jekelegen óndiristik shekteýlerdi alyp tastaý, paıdalaný tıimdiligin arttyrý esebinen qýattardy sál ulǵaıtý jetkilikti. Kez kelgen ssenarıı boıynsha respýblıkamyzdyń ońtústiginde munaı ónimderine suranys usynystan asyp ketýi múmkin. Osylaısha, tutastaı alǵanda ońtústikte munaı ónimderiniń óńirlik tapshylyǵy saqtalyp, ol basqa óńirlerde jáne basqa zaýyttarda, negizinen Atyraý MО́Z-de bar artyq ónimdermen jabylýy yqtımal. Bul rette soltústik pen ortalyqta benzın men dızel otynynyń taza tapshylyǵy paıda bolady dep kútilip otyr.

Dızel otyny bizdegi MО́Z jıyntyǵynyń jáne ishki tutyný teńgeriminiń eń iri bóligin quraıdy. Otynnyń bul túriniń iri tutynýshysy ‒ kólik salasy (júk kóligi). Ishki naryqqa dızel otynynyń negizgi jetkizýshileri dıstrıbıýtorlar rólin atqaratyn Petrosun jáne QMG bolyp sanalady. Suranys negizinen ishki óndiris esebinen qana­ǵattandyrylsa da, keıingi 5-6 jylda elimiz jyl saıyn salystyrmaly túrde az kólemde dızel otynyn netto-ımporttaýshy bolyp qala berdi. 2022 jyly dızel otynyn óndirý 8,5%-ǵa, 5,4 mln tonnaǵa deıin, al suranys 7,2%-ǵa, 5,5 mln tonnaǵa deıin ósti. Bul rette ımport 47,4%-ǵa, 178 myń tonnaǵa deıin qysqaryp, eksport 46,7%-ǵa 119 myń tonnaǵa deıin tómendedi.

2022 jyly dızelge degen ishki suranystyń ósýi pandemııadan keıingi qalpyna keltirý, negizgi ekonomıkalyq ósýdiń joǵary qarqyny jáne transshekaralyq tasymaldaý kóleminiń artýy sııaqty faktorlardyń jıyn­tyǵymen túsindiriledi. Suranysqa Qazaqstan arqyly júk tasy­ma­lynyń ósýi de yqpal etti. 2023 jyldyń birinshi jarty­jyl­dyǵynda otandyq MО́Z-de dızel otynyn óndirý kólemi ishki suranystan artta qalýdy jalǵastyrdy. Osy jyldyń qańtar-maýsymynda óndiris nebári 2,7%-ǵa, 2,8 mln tonnaǵa deıin ósse, ishki tutyný 10,3%-ǵa, 3,0 mln tonnaǵa jetti. О́z kezeginde ımport alǵashqy alty aıda birneshe esege ‒ 232 myń tonnaǵa deıin ulǵaıdy, al eksport 18,4%-ǵa 53 myń tonnaǵa deıin artty.

S&P Global bazalyq ssena­rııine sáıkes 2023-2050 jyldary dızel otyny óndirisi edáýir artyp, 2050 jyly 90%-ǵa 10,3 mln tonnaǵa jetedi. Alaıda tutyný shamamen 126%-ǵa, 12,3 mln tonnaǵa deıin artady. Boljamdy kezeń ishinde ımportqa qajettilik ósip, al 2050 jyly dızel otynynyń taza ımporty 2,1 mln tonnany quraýy múmkin. Sarapshylardyń boljamy boıynsha, dızel otynyna ishki suranystyń artýynyń negizgi draıveri avtomobıl júk tasymaly (tranzıtti qosa alǵanda) bolady, bul IJО́-niń bazalyq ósýine jáne ta­ýarlardy tasymaldaý qajet­tiligine baılanysty. Al aýyl sharýashylyǵy nemese ónerkásip sekildi basqa suranys kózderi baıaý ósýdi kórsetedi. Sonymen qatar qýattylyqtyń jalpy keńeıýimen jekelegen munaı ónimderiniń sapasyn odan ári arttyrý qajet. Qazir otandyq MО́Z negizinen K-4 (eýro-4) jáne K-5 (eýro-5) standarttarynyń otynyn óndirse, aldaǵy ýaqytta barlyq motor otyny K-5 standartyna sáıkes kelýge tıis. Bul kúkirt shyǵaryndylaryn 50 mıllıon­ úlesten (K-4 standartynyń otynyn paıdalaný kezindegi deńgeı) 10-ǵa deıin tómendetýge múmkindik beredi.