Aktıvterdi qaıtarý: El ıgiligin eselendiretin qadam

Sondaı-aq Prezıdent quzyrly organdarǵa shetelge zańsyz áketilgen qarjyny, sol jerden ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarý boıynsha mańyzdy mindet qoıdy. Kóp uzamaı Prezıdent Jarlyǵymen salaaralyq komıssııa quryldy.

Tapsyrmanyń mańyzdylyǵy es­kerile otyryp, komıssııa quramy quqyq qorǵaý jáne arnaýly memlekettik organdar, Ulttyq bank jáne «Samuryq-Qazyna» qorynyń birinshi basshylaryn, birqatar mınıstrdi engizý arqyly barynsha kúsheıtildi. Al komıssııa tóraǵasy bolyp Bas prokýror Berik Asylov taǵaıyndaldy.

Qurylǵan sátten bastap Bas prokýratýra komıssııanyń jumys organy retinde aktıvterdi qaıtarý, sondaı-aq zańsyz jolmen alynǵan ekonomıka­lyq resýrstardyń monopolııalyq shoǵyrlanýyn anyqtaý, olardy memleketke qaıtarý jónindegi barlyq jumysty úılestirip keledi. Negizinde, sóz jańa memlekettik fýnksııalar, tyń tájirıbe jáne ózgeshe sheshimder týraly bolyp otyr.

Birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda naqty jáne eleýli nátıjelerge qol jetkizildi. Naqtyraq aıtsaq, qazirgi tańda quqyq qorǵaý jáne basqa da memlekettik organdar elge 1 trln teńgeden astam aktıvterdi qaıtardy. Mysaly, «Qazaqtelekom», «Kóliktik servıs ortalyǵy», «Almaty aýyr mashına jasaý zaýyty», «Suıytylǵan munaı gazyn saqtaý parki», «AzııaGaz Chýndja», «Phystech-II», «KMA Operatory», «Naıza-BN» sekildi jáne basqa da iri kompanııalardaǵy aksııalar men ondaǵy úlesterdi memleket paıdasyna aınaldyrý týraly sheshimder qabyldandy. Is júzinde bul aktıvterdiń barlyǵyna burynǵy tanymal benefısıarlar ákimshilik-bılik resýrstary retinde shekteýsiz qol jetkizgen.

Sheteldik seriktestermen baılanys jolǵa qoıylǵandyqtan, Aýstrııa, Gonkong, BAÁ, Lıh­tensh­teınnen júz­de­gen mıllıon dollar qaıtaryldy. Degenmen sarap­shylar qaýymdastyǵy bel­gi­­legen ekonomıkalyq resýrs­tar­dyń olıgopolııalyq shoǵyr­lan­ýy men aktıvterdi zańsyz alý­dyń aýqym­dy­lyǵy júıeli ju­mys pen ke­shen­di tásildi qajet etedi. Tájirıbe ın­ves­tı­sııalyq ahýaldyń nasharlaýy táýe­keldiń, adal ınvestorlar men kásip­ker­ler úshin quqyqtyq kepildikterdiń qajet ekenin kórsetti. Sondaı-aq mun­daı tájirıbe zańsyz shyǵarylǵan ak­tıvterdi jahandyq izdeý, tyıym salý, tár­kileý jáne qaıtarýdyń halyq­aralyq qaǵıdattary men tetik­te­rin es­ke­rý qajettigin aıqyndap berdi.

Osyǵan baılanysty Mem­leket basshysy óziniń «Ádilet­ti Qazaqstan: bárimiz jáne árqaı­sy­myz úshin. Qazir jáne árdaıym» saı­laýaldy baǵ­dar­lamasyn iske asyrý aıasynda arna­ıy zań ázirleýdi usyndy. Sonymen birge Bas prokýratýranyń qury­ly­mynda zańsyz shyǵaryl­ǵan ak­tıvterdi qaıtarý jónindegi je­ke bólimshe qurý týraly máse­le­ni sheshýdi tapsyrdy. Osy mindetterdi oryndaý barysynda depýtattardyń bastamasymen 2023 jyly shildede ulttyq múd­delerimiz ben halyqaralyq stan­­darttarǵa sáıkes keletin «Zań­syz ıem­denilgen aktıvterdi mem­­leketke qaıtarý týraly» zań qabyldandy. Al bıyl 5 qa­zan­da Memleket basshy­sy­nyń Jar­ly­ǵymen Bas proký­ra­tý­ranyń quramynda arnaıy ve­domstvo – Aktıvterdi qaıtarý jónin­degi komıtet quryldy.

Zańnyń sýbektileri – aktıv­ter­di ıemdený (shyǵý tegi) kózde­ri­niń zań­dylyǵyna qısyndy kúmán bar qo­ǵam­dyq mańyzy bar adamdar, ıaǵnı PEP dep atalatyndar. Bul qujat baqylaýǵa alynatyn adamdardyń arnaıy tizilimin júr­gizýdi kózdeıdi. Tizilimge Pre­mer-mınıstr jetek­shi­li­k etetin arnaıy komıssııanyń she­shimimen aktıvteriniń quny on úsh mıllıon eselengen AEK-ten kem emes sýbektiler (nemese adamdar toby) engiziledi.

Zańda qaıtarýdyń eki negizgi tetigi qarastyrylǵan. Olar: erik­ti jáne máj­búrli. Aktıvti aza­mat­tyq úderiste bitim­ger­shilik ke­lisim nemese qylmystyq is bo­ıynsha prosestik kelisim arqyly óz erkimen qaıtarýǵa bolady. Esterińizge sala keteıik, aktıvterdi erikti túrde qaıtarý týraly kelisim – zańǵa jańadan engizilgen ózgeris. Bul ózgeris aqsha tóleýdi, aktıvterdiń bar­ly­ǵyn nemese bir bóligin berý, alynbaǵan salyqtardy tóleý, artyq kiristerdiń somalaryn óteý, t.b. kózdeıdi. Al ak­tıv­terdi májbúrlep qaıtarý ke­zinde «dástúrli» ádister de saq­ta­lady. Máselen, zalaldy óteý nemese qylmystyq ister boıynsha múlikti tárkileý.

Sondaı-aq májbúrlep qaı­ta­rý­dyń jańa tetigi – paıda bolýy tú­sinik­siz aktıv týraly talap qoıý en­gi­zildi. Bul aktıvtiń paıda bolýynyń zań­dylyǵyna qısyndy kúmán bar jaǵ­daılar. Mysaly, zańdy kirister qandaı da bir qymbat múlikke ıelik etýge múmkindik bermeıtin jaǵdaılar. Talap qoıýdy Aktıvterdi qaıtarý jó­nin­degi komıtet sotqa joldaıdy. Al dáleldeýdiń aýyrt­pa­lyǵy negizinen jaýapkerge júktelgen. Eger ol zańdy eke­nin dáleldemese, onda aktıv sot sheshimi negizinde mem­leket kirisine aınalady.

Búgingi tańda komıssııa bir­qatar adamdy tizilimge en­gizdi. Olardyń bar­ly­ǵy tıisti habar­­lama aldy. Qazirgi tańda ak­tıvterdi ashyp kórsetý týraly dek­larasııalar kútilip otyr. Alaı­da komıtet olardyń tarapynan bul qadamdy kútpesten birin­shi kúnnen beri múlik boıynsha málimetter jınaý jóninde jumys júrgizip, zańsyz baıý bel­­gileri bar naqty keısterdi il­ge­­ri­letip keledi. Sáıkesinshe árbir sýbekt boıynsha sheteldik ıýrıs­dıksııalarǵa suraý salýlar jiberildi. Kapıtaldy zańsyz shy­ǵarý shemalaryn anyqtaýǵa she­teldik konsýltanttar tarty­lyp, zańdy kózderden bıznes-bar­­laý quraldary belsendi paı­da­lanylyp otyr.

Tizilimge engizilgenderdiń baı­­­ly­ǵy mıllıardtaǵan dol­lar­dy quraı­tyndyqtan ári úles­tes adam­dardyń aýqymy júz­degen bol­ǵandyqtan, komıtetke otandyq jáne sheteldik kóz­derden alǵan kóp derekti jan-jaq­ty taldaýǵa týra keledi.

Qazirgi tańda eldegi jáne she­tel­degi jyljymaly jáne jyl­­jy­maı­­tyn múlik­tiń júz­de­gen obek­tisi, mıl­­­lıon­daǵan dol­lar­lyq baǵaly qa­ǵaz­dar bo­ıynsha sarap­tamalyq taldaý júrgizilip, 200 myńnan astam banktik tranzaksııa, eldegi ondaǵan iri ken orny boıynsha kelisimsharttar zerdelenip jatyr. Sonymen qa­tar naqty kásiporyndar men mú­likke qa­tysty aktıvti ıemdený kózderiniń (shyǵý teginiń) zań­­dylyǵy da jan-jaq­ty tekse­ri­lý ústinde.

Aktıvterdi qaıtarý jónindegi ko­mı­tettiń talaby boıynsha sot 28 mıl­lıard teńgeden astam so­maǵa aldyn ala qamtamasyz etý sha­ralaryn qabyldady. Quqyq qor­ǵaý jáne arnaý­ly mem­le­ket­tik organdar tizilimge en­gi­zil­gen sýbektiler jáne olar­dyń úlestesterimen baılanysty birqatar qylmystyq isti tergep-tek­serip jatyr. Kór­se­til­gen sha­ralar máni májbúr­lep qaı­tarý tetikterin qoldanýǵa ba­ǵyt­talǵan.

Memleket basshysy osy jyl­dyń qyrkúıek aıynda otan­dyq bıznes ókilderimen kezdesip, basqosý barysynda eger buryn ıem­denilgen barlyq kapıtal men­shik ıesiniń paıdasyna ǵana emes, ulttyq ekonomıkanyń ıgi­ligi, elimizdiń órkendeýi úshin de jumys istese, bul aqshanyń shyǵý kózi týraly máselelerdi boldyrmaý úshin jaqsy dálel ekenin atap ótken edi. Osy turǵyda ak­tıv­terdi erikti túrde qaı­ta­rý­dy yntalandyrýdyń ba­sym­dyǵy zańda da belgilendi.

Erikti qaıtarýdyń artyq­shy­­lyǵy – múliktiń bir bóligi zań boıynsha sýbektide saq­tal­ýy múmkin. Sondaı-aq erikti túrde qaıtarý týraly ke­li­sim aktıvterdi memleket­ke berýdi ǵana emes, basqa da áleý­­­mettik-ekonomıkalyq min­det­­temelerdi qarastyrady. My­­saly, qarajat Qazaqstanǵa qaıta ınvestısııalanýy múmkin. Iаǵnı sýbekt bul qarajatty otandastarymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýǵa tikeleı áser etetin elge qajetti jobalarǵa sala alady. Eń bastysy ári mańyzdysy – bul qarajattyń Qazaqstanda jumys isteýi, elde salyq tólen­ýi, jumys oryndarynyń quryl­ýy. Sonymen qatar erikti túrde qaıtarý kezinde sýbekt birqatar quqyqtyq múmkindik pen kepildik alady, sonyń ishinde jaýap­ty­lyqtan bosatylady. Oǵan qaı­tadan quqyqtyq talap­tar qoıylmaıdy. El ıgiligi úshin bıznesti odan ári júr­gizýge jaǵ­daı jasalady. Al eger sýbekt aktıv­terdi óz erkimen qaı­tar­masa, onda zańsyz kapıtaldy máj­búrlep qaıtarý tetigi qol­da­nylady.

Zańdy sapaly iske asyrý Mem­leket basshysynyń tapsyrma­syn tıimdi oryndaýǵa, ıaǵnı zań­syz shy­ǵa­rylǵan aktıvterdi qaı­ta­rý­ǵa jáne olardy elimizdiń damýyna, hal­qy­myzdyń ıgiligine baǵyt­taýǵa múm­kindik beredi.

Nurdáýlet SÚIINDIKOV,

Bas prokýratýranyń Aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıtet tóraǵasy