Biz ár jyldan jaqsylyqty úmit etemiz. «Qarasha, jeltoqsanmen – sol bir eki aı» shamasynda túrli deńgeıde esep beriledi, nátıje shyǵarylady. Tarazynyń bir basyna jospar, ekinshi basyna onyń oryndalýy qoıylady. Bireý qýanady, ekinshi oılanady, úshinshi syn estip shıryǵady. Bul da – tabıǵı úderis. Bári taban aqy, mańdaı termen keledi. Babalarymyz «Eńbekke ebi joqtyń eldikke sebi joq» degen. Halyqtyń osy erekshe ólshemi qazir de kókeıkesti.
Keshe, Mirjaqyp Dýlatuly aıtqandaı, «aqyl tappaı daǵdaryp, janashyr tappaı sandalyp» júrgen qıyn kezeńderde azattyqqa qol jetpese de, zerdeliniń sózin tyńdaý, otbasy men ultqa adamı janashyrlyq, namysqa sýarylǵan bilim – eldiktiń joly edi. Búgin eldikke septesýdiń jóni de, mán-mazmuny da ózgerdi. Oılanyp-tolǵanǵan, taǵdyr shyńdaǵan azat elimiz bar, talaı synnan ótken asty-ústi qazyna, birtutas jerimiz bar, osy qos qundylyqty halyq ıgiligine jaratsaq degen asyl arman bar – bárimizden jańarǵan eldik pen memleketshildik tóńiregine toptasýdy, dalada da, qalada da kúlli iste bilikti, jaýapty bolýdy talap etedi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń sózimen aıtsaq: «Ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý elimiz úshin aıryqsha mańyzdy. Árbir azamatymyz, ásirese jastar eń jaqsy qasıetterdi boıyna sińirýi qajet. Onyń bári birigip, birtutas qoǵamdyq qasıetke aınalady».
Ár shańyraqqa aptasyna bes ret «Egemen Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda», bir ret «Ana tili», «Teńge monıtor» (qosymsha), «Uıǵyr avazı», «Ulan», «Drýjnye rebıata», aıyna bir márte «Aqıqat», «Mysl», «Úrker», «Aqjelken», «Baldyrǵan» basylymdary kelse, muny úlkendi de, kishini de birtutas qoǵam qasıetine uıystyratyn aqparattyq kúsh dep baǵalaǵan jón. Bul – Ahmet Baıtursynulynyń áıgili «Qazaq» gazetinen tamyr tartatyn, erteden bastaǵy qadiri men baspahanadaǵy qarpine deıin Alash tájirıbesinen ótkizgen búgingi «Qazaq gazetteri» seriktestigi. Sózimizge dálel – almaǵaıyp shaqtaǵy «Eńbekshi qazaqtyń» eldik ustanymy, táýelsizdiktiń eleń-alańynda týǵan «Ana tili» gazetindegi Aqańnyń rámizdi beınesi men sózi. Keıbir azamattyń kókeıindegi suraqqa birden jaýap bere keteıik: alashshyl «Tilshi» gazetiniń (Almaty) tóńkeristen keıin taranshy taǵdyryna alańdaýy, ult zııalylarynyń Orynborda «Iýnosheskaıa pravda» gazetine bolysýy, tipti áridegi Alash úkimetinde 10 oryndy ózge etnos ókilderine qaldyrýy úzilmegen úılesim arqaýyn aıǵaqtaıdy.
Sonymen 2023 jyldyń 6 qańtarynan «Egemen Qazaqstan» seriktestigi (quramyna buǵan deıin «Kazahstanskaıa pravda» gazeti engen) «Qazaq gazetteri» seriktestigi bolyp qaıta quryldy. Ujym moıynyna biraz eldik júk artyldy. 12 gazet-jýrnaldyń boıyna qan júgirtip otyrǵan 300 qalamger ult tulǵalary amanattaǵan «Qaıratyńa ádildikti joldas et, Ádildikke aqylyńdy qoldas et» naqyl-qaǵıdasymen bir jyldy artqa tastady. Gazet qaǵazy eki ese qymbattaǵan kúrdeli shaqta kómegin aıamaǵan eldiń memleketshil tulǵalaryna, salalyq mınıstrligimizge, jýrnalıster qaýymdastyǵyna, tilekshi oqyrman qaýymǵa táńir jarylqasyn aıtamyz.
2023 jyl Otanymyz úshin reformalar aıasynda ótse, «Qazaq gazetteri» seriktestigi quramyndaǵy basylymdar Memleket basshysy ıdeıasymen júzge asyp jatqan saıasat pen ekonomıkadaǵy serpindi ózgeristerdi jurtshylyqqa júıe-júıesimen jetkize bildi. Qasym-Jomart Kemelulynyń «Ádiletti Qazaqstandy quramyz desek, saıası-ekonomıkalyq reforma jasaý jetkiliksiz. Eń bastysy, qoǵamdyq sana, azamattardyń nıeti ózgerýi kerek. Onsyz basqa jumystyń bári beker» degen paıymy da qalamgerlerimizdiń kókeıinde, sanasynda turdy. Osy aıada «halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili», (A.Baıtursynuly) – gazet-jýrnaldyń negizgi baǵytyna tán myna qyzmetterdi atqarýǵa jumyldy. Birinshi, ózgeris ústindegi memleket pen qoǵamnyń, álemniń jańalyqtaryn halyqqa jetkizdi. Ekinshi, túrli aqparat aǵynyn elshil paıym-parasatpen qorytyp, júıelep, jarııalaýǵa tyrysty. Úshinshi, memleketshil qoǵamdyq pikir qalyptastyrýǵa altyn kópir boldy. Tórtinshi, úzilissiz mádenıet (buǵan dástúr, ǵylym-bilim, rýhanııat t.b. kiredi) pen qoǵamdyq úılesimniń joqshysyna, nasıhatshysyna aınaldy.
Biz qoǵam men bılik arasyndaǵy suhbattastyqqa, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdatynyń salalanýyna, el damýy men saıası reformalar mánin aǵa býynnan mektep balasyna deıin jasyna shaqtap túsindirýge kóńil bóldik. Tilshilerimiz alqaly topqa da, zárýligi kóp qarapaıym ortalarǵa da bardy. Maǵjan aqyn jyrlaǵandaı, «Ońnan esti jel biraz qyryn esken, Soń týsa da, oń týsa, qalmas kóshten» ekenine zamandastaryn sendirdi.
Qazaqstannyń abyroıy men mártebesi – álemniń aınasynda. Memleket basshysynyń byltyrǵy halyqaralyq resmı saparlary joǵary deńgeıde sátimen ótti. Eldegi úılesimge kelsek, ulttyq biregeıliktiń jańa kezeńin anyqtaǵan Halyq assambleıasynyń 32-sessııasy, Ulytaýdaǵy pátýany Túrkistanda dáıekti dárejege kótergen Ulttyq quryltaı qoǵamnyń peıili men kóńilin demdedi.
О́tken jyldyń sońynda halqymyz 20 mıllıondyq mejeni baǵyndyrdy. San sapany da, ál-aýqatty da arttyratyn kezeńge kóterildik. Muǵalim men dáriger qaýymy, endi mádenıet qyzmetkerleri jalaqysynyń ósýi, zııandy kásip jumysshylaryna kórsetile bastaǵan arnaýly áleýmettik qoldaý, bıyldan bastalatyn qanatqaqty «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy jurt eńsesin kóterdi. Munyń syrtynda zańsyz jekeshelendirgen 10 mıllıon gektardan astam jerdiń, syrtqa shyǵarylǵan mıllıardtaǵan aktıvterdiń memleketke qaıtarylýy halyqtyń bılikke senimin turlaýly etti. Sondaı-aq jurtshylyq aınalasynan sezine bastaǵan zańdy qatań saqtaý, qoǵamdyq tártipti bekemdeý sharttary, ádildik, ınklıýzıvtik, únemshildik t.b. ekonomıkalyq jańa tanym-túsinik ómirdiń qalypty jaǵdaıyna aınalyp keledi. Qazaqstan ekonomıkasyn óristetetin qos sala – ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵy bolsa, búginde myqty ónerkásiptik negizin qalyptastyrý, ımportqa táýeldilikti azaıtatyn óńdeý salasyn jedel damytý men ekonomıkany ártaraptandyrý, ınnovasııalyq agroónerkásip keshenin ornyqtyrý men jergilikti sharýalardy ónim óńdeýge yntalandyrý naqty qolǵa alyna bastady. Bul aýqymdy jumysqa da iskerlik, qunttylyq, senim, jaýapkershilik asa qajet. Eń bastysy, múddeli qoǵam men yntaly azamat ortaq iste bir aǵzaǵa aınalýyna múddelimiz. «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasynyń tetigi de eldik muratqa sengen qalyń jurtshylyqtyń arqasynda júzege asady. Biz Memleket basshysynyń ashyq oı-paıymyn, qatań talabyn osy arnada kóremiz.
Álbette, munyń oryndalýyna bárimiz jaýaptymyz. Qasym-Jomart Kemeluly: «Biz mádenıetti, bilimdi, ǵylymdy damytý arqyly qazirgi ashyq álemniń bir bólshegi bolýǵa umtylýymyz kerek. Búkil el bolyp kirissek, bul – qoldan keletin sharýa» deıdi. Taıaý jyldary «Jaıly mektep» jobasymen 400-ge taıaý bilim oshaǵy, aýyldyq jerde 300-den astam densaýlyq saqtaý nysany salynady. Jasandy ıntellekt, turmys pen qyzmetti sıfrlandyrý, ınnovasııalyq ınfraqurylym bizge de jetti. Árıne, bular da qoǵamnyń tutastyǵyna qyzmet etýi kerek. Osy salanyń da ózeginde mádenı dástúr, klassıkalyq parasat-paıym turǵany jón. Japonnyń tutas smart pen sıfrlandyrýǵa qurylǵan «Qoǵam 5.0» strategııasynda da ult dástúri men óneriniń sıpaty bar.
Osydan týra 100 jyl buryn, 1924 jyly 12-17 maýsym aralyǵynda, sol kezdegi el astanasy Orynborda «Qazaq bilimpazdarynyń tuńǵysh toby» atty jıyn ótti (orysshasy «Pervyı sezd ýchenyh kazahov»). Ol shaqta búgingi Túrkııadaǵydaı sezd, forýmdy «top» deıtin (Maǵjannyń «Toqsannyń toby» týyndysynyń aýdarmasy – «Sezd devıanosto»). Osy tarıhı jıynnyń barlyq úderisi (qaýly-qararyna deıin) «Eńbekshil qazaq» (búgingi «Egemen») gazetine basylǵan. Biz muny azattyqtyń aldynda, 1990 jyly saraptap maqala jazǵan edik. Sezd álipbıdi retteýden bastap mádenı murany júıeleýge deıingi aýqymdy eldik-ıdeologııalyq jumystyń júgin kóterdi. Mysaly, bastaýysh bilimge qatysty Alash ustanymyn kórseteıik: «Balany úıretýdegi maqsat – tirshilik isine daıarlaý. Balanyń jasyna ólshep, óner (tehnologııa) bilimin úıretý». Al orta synyptarda (baýlý mektebi) kásiptiń álippesi men turmys júıesin oqytý kózdelgen. Arnaýly, joǵary mektepke qatysty da syndarly sheshim shyǵarylǵan. Osy jıynnyń eshqashan mánin joımaıtyn ulttyq termınologııa, aty-jón týraly qaýlysynyń negizi – dástúrge negizdelgen álemdik tájirıbe.
Ǵasyrlyq tarıhy bar bilimpazdar tobynyń mańyzy – birtutas qoǵam qasıeti men múddesin eskergeninde. Oǵan Máskeýden elge kelýine tyıym salynǵan Álıhan Bókeıhannyń, Túrkistan respýblıkasynan Halel Dosmuhamedulynyń, Buharadan Myrza Naýryzbaıulynyń jáne basqa da bilikti Alash tulǵalarynyń, sonyń ishinde BAQ ókilderiniń belsendi qatysýy – eleýli fakt. Mine, osynyń bári bizge izashar gazetimiz arqyly jetip otyr.
Jylashar sátte ult baspasóziniń bas qalamgeri Ahmet Baıtursynulynyń myna sózin oqyrman esine salǵymyz keledi: «Moıyndaǵy boryshty bilý – bilim isi, boryshty tóleý – adamshylyq isi... Boryshyn bilýshiler kóbeıse, tóleýshiler de kóbeıýi yqtımal».
Qoǵamnyń birligi men berekesi jolyndaǵy paryzdy óteýge ne jetsin!