Jańǵaqtan da qaýip bar

Dálirek aıtsaq, S.Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıteti «Veterı­nar­lyq sanıtarııa» kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory, PhD Laýra Aýteleeva bastaǵan qyz-jigitterdiń júrgizgen ǵylymı zert­teýi osyndaı nátıje kórsetken. Zert­teýdiń mán-jaıymen tereńi­rek tanysý úshin ýnıversıtettiń qala syrtynda ornalasqan Veterına­rııa jáne mal sharýashylyǵy tehnologııasy fakýltetiniń oqý ǵıma­ratyna arnaıy bardyq. Bizdi qarsy alǵan Laýra Tólegenqyzy «Taǵam qaýipsizdigi» zerthanasyna alyp bar­dy. Uzyn ústeldiń ústinde bir­neshe uıashyqqa bólingen úlken tórt­buryshty qoraptarǵa kózimiz tústi. Ár uıashyqqa grek jańǵaǵynyń eki túri, jerjańǵaqtyń birneshe túri, mındal, badam, keshıý salynǵan. Laýra Tólegenqyzy izbasarlary­men birge jas ǵalymdarǵa arnalǵan grant aıasynda atalǵan jańǵaqtar­dyń taǵamdyq qaýipsizdigin zertteıdi. «Ártúrli jańǵaqtardyń aflatok­sınderden búlinýi jáne ony detoksıkasııa tásilderin ázirleý» atty ǵy­lymı jumystyń nátıjesine na­zar aýdarýdy qajet etetin qorytyn­dy­ǵa keldi. Shetelderden ákelinetin jańǵaqtardan baýyr obyryn týdyrýy múmkin toksınder tabyldy.

«Biz zertteý barysynda jańǵaq­tardan B1 aflatoksıniniń (AFB1) baryn anyqtadyq. Aflatoksın­der – Aspergillus (Aspergııll – joǵa­ry aerobty zeń sańyraýqulaqtar tuqymdasy) túrleri shyǵaratyn mıko­­toksınder. Negizinen A.flavus dep atalatyn zeń tuqymdasy AFT B1 jáne B2 toksınin shyǵara­dy, al A.parasiticus deıtin zeń AFT B1, B2, G1 jáne G2 toksınderin bóledi. Atalǵan zeńder jylý-yl­ǵaldy ortada tez taralady. Al V1 aflatoksıni (AFB1) tabylǵan jańǵaqtardy jeý adamdarda baýyr obyryn týdyrýy múmkin. Ýytty áseri baýyrdy zaqymdap qoımaı, búırektiń de sozylmaly aýrýlaryn týdyrýy yqtımal. AFB1 mýtagen sanalatyndyqtan, DNQ jasýshasyn ózgertýi múmkin. Bul ártúrli mýtasııalar men genetıkalyq aýrý­lar­dyń damý qaýpin kúsheıtedi. AFB1-diń teratogendik áseri (uryqtyń usqynsyzdyǵy) de bar, buǵan qosa bul bala damýynyń keshigýine, baıaý­laýyna ákelýi múmkin», dedi Laýra Tólegenqyzy.

Ǵalymnyń aıtýynsha, monı­to­rıngtik zertteýlerdiń nátıjeleri bo­ıynsha Qytaıdan ákelingen jań­­ǵaq­tardyń 35,8 paıyzynda, О́zbek­stannan jetkizilgenderdiń 25,5 pa­ıy­zynda, Reseıden ımporttal­ǵan­dardyń 25 paıyzynda, Túrkııadan ákelingenderdiń 19 paıyzynda, Vetnamnan jetkizilgenderdiń 17,6 pa­ıyzynda V1 aflatoksıniniń eń joǵary deńgeıinen asqany anyq­taldy.

«Zertteýimizde Qytaıda ón­di­ril­­gen jańǵaqtyń 53 úlgisin tal­­da­dyq. Ondaǵy (ásirese grek jań­ǵa­ǵy, jerjańǵaq, mındal jań­ǵaq­ta­ryndaǵy) V1 aflatoksıni maksı­maldy deńgeıden asyp tústi. Al О́zbekstannan ákelingen 43 úlginiń ishinde aflatoksınderdiń ruqsat etilgen máninen asqan úlgiler qata­rynda jerjańǵaq, jańǵaq, piste (fıs­tashkı), fýndýk, badam boldy. Or­tasha konsentrasııasy 0,009 mg/kg qurady. Reseıden ákelingen jańǵaqtardaǵy V1 aflatoksıniniń ortasha maksımaldy konsentrasııa­sy 0,01 mg/kg pekanda synamalarynda jáne jańǵaqta 0-0, 0009 mg/kg, fýndýkta 0-0, 045 mg/kg boldy. Úndistannan aldyrylǵan jańǵaq synamasynda V1 aflatoksıniniń ortasha konsentrasııasy 0,015 mg/kg (19%), Vetnamnan ımporttalǵan jańǵaqtardyń 17 synamasynan 3 synama 17,6 paıyzdy kórsetti», dedi ǵalym.

Onyń pikirinshe, jabdyqtar, paıdalanylatyn reagentter, standartty úlgiler qunynyń qymbattyǵy, sondaı-aq personaldyń biliktiligine qoıylatyn talaptardyń joǵarylaýy óndiristik kásiporyndardaǵy jáne tamaq qaýipsizdigin baqylaýdy júzege asyratyn uıymdardaǵy synaq zerthanalarynda hromatografııa­lyq ádisterdiń qoldanylýyn shek­teıdi. Hromatografııa degenimiz – zattardyń qospalaryn bólý, taldaý, zattardyń fızıka-hımııalyq qasıetin zertteý.

Endi qaıtpek kerek? Kóbimiz jań­ǵaqtardy, jańǵaq qosylǵan túrli táttilerdi (balmuzdaq, tort, shokolad, kámpıtter), sút ónimderin (ıogýrt, súzbe, kokteıl) tutynamyz. Eń ókinishtisi – zertteý nysanyna aınalǵan jańǵaqtar Astanadaǵy kádimgi turǵyndar kóp baratyn bazarlardan («Álem», «Shapaǵat», «Astanalyq») tańdap alynǵan. Laýra Tólegenqyzynyń jetekshiligimen qurylǵan zertteý tobynyń múshesi, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agro­tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti «Sanıtarııa» fakýltetiniń magıs­tranty Marjan Beısenova qaı jań­ǵaqtyń qaýiptirek ekenin aıtty.

«Zertteýde maǵan berilgen júk­teme boıynsha jerjańǵaqta V1 afla­toksıniniń bar-joǵyn anyqtadym jáne detoksıkasııa ádisin ázirledim. Bazarǵa kelip, qolmen emes, arnaıy qysqysh quralmen bir qoraptaǵy jańǵaqtyń ár jerinen konvert ádi­simen, ıaǵnı astynan, betinen, ortasynan, ár shetinen alyp shyǵa­myn. Zerthanalyq synaqqa alý úshin ónim­niń salmaǵy keminde 500 gramm bo­lýy kerek. Zerthanada jańǵaqty bi­rinshi orgonaleptıkalyq zert­teý­den ótkizemin. Bul – sezim múshe­leri arqyly zertteý, ıaǵnı taýar­dyń syrt­qy jaǵyn, túr-túsin, ıisin, dá­min baqylaý, baǵalaý. Mysaly, myna bir jańǵaqtyń syrtqy qa­by­ǵy jarylǵan, budan jetkizý jaǵ­daıynyń tómendigin bilýge bolady. Endi birinde qaraıǵanyn, kógerge­nin kóresiz, bul ónimdi saqtaý tártibi saqtalmaǵanyn, ylǵaldy ári jyly jerde turǵanyn bildiredi. Jalpy, jerjańǵaq basqa­syna qaraǵanda qaýiptirek, óıtkeni bul jerdiń astynda ósedi, onda ylǵal joǵary bol­ǵandyqtan, ony zeń basý qaýpi de joǵary. Al zeń sańyraýqulaqtary óz kezeginde túrli aflatoksınderdi týdyrady», dep túsindirdi jas zert­teýshi M.Beısenova.

Magıstranttyń málimetine qara­ǵanda, saraptamaǵa alynǵan jań­ǵaq­tardyń dámin kórýdiń de óz erejesi bar. Aldymen zertteýshi aýzyn shaıa­dy, dámin tatyp kórgenimen, ony jutpaı, túkirip tastaıdy, sońynda qaıtadan aýzyn shaıady. Biz de zert­teýshilermen birge jerjańǵaqtyń dámin tatqanda qońyrqaı tústi jań­ǵaqtyń dámi ádettegiden ashylaý kórindi. Bul da buzylǵannyń bir bel­gisi eken. Orgonaleptıkalyq zert­teýlerden keıin ilespe qujattardy daıyndaıdy. Munda ónimniń tań­ba­lyq nómiri, qaı memleketten áke­lingeni kórsetiledi. Sodan soń fı­zıka-hımııalyq zertteýlerge kezek keledi.

«Jańǵaqty úgitip, ystyqqa ar­nal­ǵan ydysqa salyp, qaqpaǵyn jaýyp, peshke 30 mınýtqa qyzdyryp, ylǵaldylyqty joıamyz. Peshke salmaı turǵandaǵy salmaǵy men peshten ylǵaldylyǵy joıylyp shyq­qan jańǵaqtyń salmaǵyn salystyra­­myz. Jerjańǵaqta ylǵaldylyq 9-12 pa­ıyzdan aspaýy kerek, biraq kóbin­de áldeqaıda asyp ketkenin kórdik. Fızıka-hımııalyq zertteýlerden ke­ıin V1 aflatoksıniniń bar-joǵyn arnaıy rıdder qurylǵysymen anyq­taımyz. Bul ımmýnofermenttik tal­daý dep atalady. Oǵan qajetti eri­tindini qosyp, skanerleıtin quryl­ǵyny salǵanda noýtbýkten V1 afla­toksıniniń mólsherin kóremiz», dedi M.Beısenova.

Onyń aıtýynsha, zertteýde V1 aflatoksıninen basqa da bógde, bóten zattardyń, zııankesterdiń bar-joǵyn kórýge bolady. Biraq aflatoksınder – óte qaýipti konsoragen, zeń sańyraýqulaqtarynan bólinetin metobolıt. Sol sebepti osy bir zııandy zatqa kóbirek basymdyq berilip tur. Bazarǵa ákelinetin et-sút ónimderine saraptama júrgiziledi. Qaýipti toksınder tabylǵan jańǵaqtar da solaı tekserilip, arnaıy ruqsatpen ǵana satylymǵa jiberilýdi qajet etedi.

Budan soń Laýra Tólegenqyzy juqalaý bolǵanymen, qarapaıym adamdarǵa kerek keńester tizilgen kitapshasyn kórsetti. Olar ǵy­lymı zertteý nátıjesinde tutyný­shy­larǵa arnalǵan usynym ázirlepti. Onyń pikirinshe, usynymdaǵy qara­paıym qaǵıdalardy saqtaý tuty­nýshylardy úlken qaýipten qutqaryp qalady.

«Bul úshin eń aldymen jańǵaq­tar­dy senimdi, tekserilgen óndirýshiler­den, jetkizýshilerden alyńyz. О́nim­di satyp alarda onyń bútindigine, túr­li zııankesterdiń joqtyǵyna, syrty­nyń búlinbegenine, kógermegenine, ótkir ıistiń joqtyǵyna kóz jetkizi­ńiz. Satyp alynǵan jańǵaqtardy bólme temperatýrasyndaǵy aǵyndy sýmen shaıyp, aq materıalǵa 2 saǵat boıy betin ashyq keptirip, toq peshke 170-180 gradýs temperatýraǵa 10-15 mınýt qoıyp alyńyz. Jańǵaqtardy taza, qurǵaq, jaqsy jabylǵan konteınerlerde saqtaý kerek, ylǵaldy, jyly jerde ustamaǵan jón», dedi Laýra Tólegenqyzy.

Ǵylymı joba jetekshisi muny­men shektelmeı, ulttyq baqylaý jú­­ıe­sine de usynym ázirlep, kitap­shaǵa jınaqtapty. Ǵalym, birin­­shi­den, Agroónerkásiptik keshen­degi memlekettik ınspeksııa komı­teti (kedendik beketter) men Ve­te­­rı­­narııalyq baqylaý jáne qada­­ǵa­laý komıteti (Bazarlardy veterı­na­rııalyq-sanıtarııalyq saraptaý zerthanalary), Densaýlyq saq­taý mınıstrligi Ulttyq sarapta­ma ortalyǵy (saýda jelileri) ara­syn­daǵy ártúrli jańǵaqtardyń qaýip­sizdik tásiline qatysty by­tyrańqylyqty joıýdy; ekinshi­den, jańǵaqtardaǵy V1 aflatok­sı­­ni­niń qaldyq mólsherin anyqtaý úshin azyq-túlik qaýipsizdiginiń eń iri zert­hanalaryn tizimge engizýdi; úshin­shiden, eldegi barlyq qala­nyń bazarlaryndaǵy veterınarııalyq-sanıtarııalyq saraptama zerthanalarynda jańǵaqty ylǵaldylyq­qa mindetti tekserýdi; tórtinshiden, ımporttalǵan jańǵaqtarda V1 aflak­toksıniniń bar-joǵyn tekserý jáne sáıkestik sertıfıkatyn berýdi; be­sinshiden, jańǵaq óndirýshilerdiń zańsyz, jónsiz ımporttaýshylaryn anyqtaý úshin RASFF mysalynda ulttyq onlaın-bazany ázirleýdi; al­­tynshydan, Alımentarıýs ko­­dek­si­­niń (Tamaq ónimderindegi las­taý­shy qospalar jónindegi komı­tet (CCCF15) halyqaralyq stan­dar­tyn­­da «jerjańǵaqtaǵy aflatok­sın­­der mólsherin 10 jáne 15 mkg/kg ­deń­geıinde ózgertý týraly» másele­de Qazaqstanǵa eldik pozısııa (qar­sy) ustanýdy usynyp otyr.

«Ǵylymda aflatoksınderdiń ashylǵanyna 60 jyldan asa ýaqyt ­­ótti jáne álemdegi ǵylymı jetistik­ter­ge qaramastan, tutynýshylar áli kúnge quramynan AFB1 tabyl­ǵan jańǵaqtardy tutynyp júr. Másele nede? Shetelden ákelingen taýardy memlekettik ınspeksııa tekseredi, bizde saqtalady, sosyn satylady. Bazardaǵy ónimdi aq halattaǵy sanıtarııa mamandary organalep­tıka­lyq tekseristen ótkizedi, biraq óte sırek saraptaıdy. Olar keıde ylǵaldylyǵyn da tekseredi. Ult­­tyq saraptama ortalyǵynyń ma­man­dary da baqylaıdy, alaıda olar saýda ortalyqtaryn ǵana ara­laı­dy. Mysaly, Ulttyq saraptama ortalyǵynyń mamandary 2023 jyly elimizde B1 aflatoksıniniń bar-joǵyn tekseretin nebári 20 saraptama júrgizgen. Is júzinde muny teksermeıdige jatqyzsa da bolady», deıdi Laýra Tólegenqyzy.

Zertteý toby qarapaıym tuty­nýshyǵa, azyq-túliktiń qaýipsizdigine jaýap­ty organdarǵa ǵana emes, tasy­maldaýshy kásipkerlerge de usy­nym ázirlegen. Ǵalym onda buzyl­ǵan jańǵaqtardy detoksıkasııadan (quramyndaǵy toksınderdi joıý joly) ótkizýdiń ádisi týraly máli­met bergen. Bul – tamaqty ysyrap etpeýdiń ǵylymı joly jáne kásip­kerdi shyǵynǵa batyrmaıtyn baǵyt. Shyn máninde jas ǵalymdar osy izdenisi, zertteýi men nátıjesi arqyly barlyq tarapqa máseleni sheshýdiń júıeli jolyn soqyrǵa taıaq ustatqandaı kórsetip otyr. Ony estıtin úkimet, kásipker, tutynýshy bolsa, qanekı.