Prezıdenttiń «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynyń «Biz ozyq oıly ult retinde tek qana alǵa qaraýymyz kerek!» dep atalýy bizge, ǵalymdar aldyna úlken maqsat qoıyp otyr. Búginde elimiz ilgeri damý úshin aýqymdy reformalar júrgizilip jatyr. Osyǵan saı, qoǵamnyń bet-burysy ózgeriske túsip otyr. Adamdardyń sanasy jańaryp jatyr, ǵylymı kózqarasqa degen serpilis qalyptasyp otyr. Keshendi reformalar sanatynda ǵylym-bilimge degen qulshynystar damý úderisine túsken. Kez kelgen bastama jańa múmkindikterge shaqyratyny ras. Prezıdent óz suhbatynda «eńbekqorlyq pen jasampazdyq joǵary baǵalanýǵa, bilimpazdyq pen jańashyldyq saltanat qurýǵa tıis ekenin» naqty kórsetip berýi ǵylymı ortada qoldaý taýyp otyr. Prezıdenttiń bul aýqymdy iske úlken daıyndyqpen salany zerttep, bilý arqyly kelgeni baıqalady.
Sonyń aıǵaǵy retinde «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat» týraly zań jobasyna jeńildik engizilýiniń ózi bul istiń buǵan deıin bastalǵanyn kórsetip otyr. Bul orasań zor áleýet. Eger zań qabyldansa, otandyq kompanııalar elimizdegi ýnıversıtettermen nemese ǵylymı zertteý ınstıtýttarymen seriktestik negizinde ınnovasııalyq óndiris ornyna ǵylymı zertteý maqsatynda qarjy quısa, 100 paıyz salyqtan bosatylady. Bul shyndyǵyna saısaq, osy salada jumys atqaryp jatqan óndiris ortalyqtaryn jigerlendiredi. Joǵarydaǵy zań jobasyna «ınfraqurylymdyq granttardyń engizilýi de salany jandandyra túsetini anyq.
Árbir zaman urpaqty, ultty, memleketti, jalpy adamzatty belgili kezeńde synap, elekten ótkizip otyrady. Osy uly kúreste jeńip, ýaqyt synynan abyroımen ótkender ǵana máńgi jasaıdy. Damyǵan elder órkendeý jolyna bilim-ǵylym arqyly kelgeni aıan. Búgingi tańda bilim dınamıkasy ıdeıalardy zertteıtin Ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryna tyń baǵyttar berip jatyr.
Ǵylymı áleýet HHI ǵasyrdy ǵylym ǵasyry dep ataıdy. Sondyqtan ult zııalylarynyń mindeti – buqaraǵa ǵylymı jol kórsetip, durys baǵyttap otyrǵanda ǵana bastaǵan isimiz ilgeri jyljıdy. Ulttyń rýhyn jańǵyrtý jolynda júrgen urpaqty, azamattardy qoldaý túbinde qazaqtyń renessans dáýirine, ıaǵnı túbegeıli ózgerister zamanyna ákeledi. Ony biz suhbat aýanynyń rýhanı damý kelbetinde kórinis tapqanynan kórip otyrmyz.
El ekonomıkasyn damytý núktelerine ǵalymdardyń barynsha atsalysý kerektigi suralyp otyr. Qazaqstandaǵy saıası júıeni reformalaý qoǵamdy toptastyrýǵa jáne eldi ishki jáne syrtqy qaýipterden qorǵaýǵa múmkindik berdi jáne bolashaqtaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq qaıta qurýlarǵa negiz jasady. Memleket basshysy elimizdiń basty basylymyna bergen suhbatynda 2029 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimdi eki esege arttyrý jónindegi strategııalyq maqsatty aıryqsha atap ótti. Bul maqsatta ınvestısııanyń yqpalyn kúrt arttyrý jáne ekonomıkany «jedeldetý» úshin perspektıvaly jańa ósý núktelerin durys anyqtaý asa mańyzdy. Bul úkimet pen ǵylymı qaýymdastyqtyń kúsh-jigerin biriktirý, sheshim qabyldaý prosesine ǵylymı saraptamany engizý arqyly ǵana múmkin bolmaq. El ekonomıkasynyń ósimi eldiń búkil halqynyń tabysy men ál-aýqatynyń artýyna áser etýi úshin ǵalymdar ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý jáne joǵary ekonomıkalyq damý maqsatynda qurylǵan Investısııalyq ortanyń jumysyna belsendi qatysýy qajet. Ǵalymdardyń oǵan qatysýy ınvestısııalyq jobalardy sapaly júzege asyrýǵa yqpalyn tıgizetini anyq. Damyǵan elderde ol uıymdastyrylǵan jumys.
Ǵylym, bilim Jańa Qazaqstannyń besigi. Al básekelestik degenimiz – ǵalymdardyń tyń dúnıe oılap tabýy.
О́tken jyly bizdiń ınstıtýt ǵalymdary Balqashtaǵy selen ónimin alýdy óndiriske qosty. Elimizdegi ken baıytý kásiporyndary, osy ýaqytqa deıin shıkizat fılosofııasymen ómir súrip keldi. Instıtýt ǵalymdary osy fılosofııaǵa tyń ózgeris engizip, ǵylymdy óndiriske qosa otyryp, óndiris oshaǵynyń tabysyn arttyrýǵa bolatynyn oılap tapty. Biz aldaǵy ýaqytta qol jetken tabystarymyzdy odan ári damytatynymyzǵa senemin.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń pragmatızm jáne ómirge shynaıy kózqaras qaǵıdattaryna negizdelgen eńbek pen ónimdi, bilim men shyǵarmashylyq oılaýdyń kúshi týraly kýltin nasıhattaý kerektigi týraly aıtqan oıy búkil qoǵam úshin asa mańyzdy. Ǵalymdar jastarǵa jańa turpatty bilim berýge, qajetti daǵdylardy meńgerýge jáne ozyq tehnologııalardy damytýǵa yqpal etýi kerek. Onsyz ǵylymı orta kenjelep qalady.
Memleket basshysy ǵylym órkenıetin damytýdyń jarqyn mysaly retinde bıyl kórnekti ǵalym jáne qazaq ǵylymynyń belsendi uıymdastyrýshysy, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti Qanysh Sátbaevqa 125 tolatynyn atap ótýiniń ózi bostan-bos emes. Qanysh Sátbaev zertteýleri ǵylymı salada tereń iz qaldyryp qana qoıǵan joq, sonymen qatar el ekonomıkasynyń tutas sektorynyń damýyna ózindik úles qosty. Sonyń arqasynda búginde Sátbaev atyndaǵy Ǵylymı-zertteý tehnıkalyq ýnıversıteti Metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýty qol jetken jetistikterge toqmeıilsimeı, ǵylymı jumystaryn odan ári jetildire beretin bolady. Ol úshin barlyq qajetti jaǵdaılar men múmkindikter jasalyp jatyr.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń tapsyrmasy boıynsha ǵylymı saladaǵy zańnamany jetildirý, onyń ishinde jetekshi ǵalymdardyń turaqty jáne laıyqty eńbekaqysyn qamtamasyz etý jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn tikeleı qarjylandyrý boıynsha birqatar mindetter sheshimin taýyp otyr. Demek, Qazaqstan ǵalymdary ǵylymdy qoldaýǵa memlekettik shyǵyndardyń ulǵaıýyn barynsha qaıtarym ákeletin ınvestısııa retinde qabyldaýy tıis.
Ǵalamdyq báseke jaǵdaıynda biz zamanaýı tehnologııalary órkendegen, jasandy ıntellekt engizilgen ozyq elder men damyǵan qoǵamǵa qarap boı kórsetýimiz kerek. Osy maqsatta eńbekqorlyq, bilim-ǵylymǵa qulash sermeý, pragmatızm, kásipqoılyq, iskerlik, bastamashylyq sııaqty qundylyqtardy turaqty ustanǵan memleketke aınalýǵa tıispiz. Sońǵy ýaqytta gendik ınjenerııa men bıotehnologııalyq jetistikter nátıjesinde tekke áser etý arqyly adamnyń tabıǵı mazmuny orasań zor jetilip, oılaý qabileti qazirgiden kúsheıe túskenin kórsetip otyr. Osyǵan saı adamdar endi jasandy ıntellektimen básekege túspek. Munyń ózi adam men qatar ǵylymdy jetildirýge alyp keletini aıqyn. Demek, HHI ǵasyr adam ıntellektisiniń damý ǵasyry bolatynyn kórsetip otyr.
Baǵdáýlet KENJALIEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty,tehnıka ǵylymynyń doktory, professor. Qanysh Sátbaev atyndaǵy Ǵylymı-zertteý ýnıversıteti, Metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýtynyń Bas dırektory.