Sapaly maman – jergilikti ekonomıkany damytýǵa, azamattyq qoǵam qurýǵa, bilim salasyn jaqsartýǵa, tıimdi úkimet júıesin qalyptastyrýǵa, jalpy aıtqanda, búkil qoǵamdy ózgertýge yqpal etetin kúsh.
Joǵary oqý oryndary – naryqtaǵy talaptarǵa saı, ozyq daǵdylardy meńgergen mamandardy daıarlaýda mańyzdy ról atqarady. Demek oqý ornyna qabyldaý júıesine erekshe mán berilýi kerek. Soǵan baılanysty elimizdegi jappaı testileý tásili qanshalyqty tıimdi ekenin álemdik tájirıbemen salystyra otyryp saraptap kórdik.
Mektep bitirgen ár túlek úshin ulttyq biryńǵaı testileý – mańyzdy syn. Sebebi olardyń endigi qadamy, tańdaǵan mamandyǵy men joǵary oqý ornyna túsý-túspeýi jınaǵan upaıyna tikeleı baılanysty. Oqýǵa qabyldaýdyń bul júıesi elimizge 2004 jyly engizilgen. Odan beri test formaty birneshe ret ózgertildi. Atap aıtqanda, 2017 jyly keıbir mindetti pánder men test qurylymy qaıta jasaqtalsa, keıingi 3 jylda suraqtyń mazmuny men testiń ótkizilý tártibine baılanysty jańashyldyqtar oryn aldy. Al bıyl mindetti «Oqý saýattylyǵy» men «Matematıkalyq saýattylyq» pánderiniń tapsyrma sany 5 suraqqa azaısa, beıindik pánderdiń suraǵy 35-ten 40-qa kóbeıedi.
Al test tapsyrý ýaqyty 4 saǵattan 3 saǵat 30 mınýtqa qysqardy. Formaty jetildirilip, ózgeriske ushyrap jatqanymen, jappaı testileý báribir jattandy júıe ekeni belgili. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek: «Qazir UBT fıltr sııaqty jumys isteıdi. Talapkerlerdiń bilimin «jaqsy» ne «nashar» dep qana suryptaıdy. Biraq ne úshin nashar jáne ne úshin jaqsy ekenin aıtpaıdy», dep júıeniń kemshiligin atap ótkeni esimizde.
Árıne, testileý júıesi álemdik tájirıbede keńinen taralǵan dástúrli format. Bul – oqýǵa qabyldaýdyń birinshi jáne ekinshi túrlerine sáıkes keletin tásil. Iаǵnı mektep bitirgen túlekterdiń bilimi aımaqtyq nemese ulttyq deńgeıde ortalyqtandyrylǵan júıemen baǵalanady. Mysaly, álem elderiniń arasynda Qytaı, Serbııa, Tanzanııa, Irlandııa osy tásildi paıdalanady.
Al damyǵan elderdiń kóbi qabyldaýdyń úshinshi túri talapkerlerdiń tanymdyq qabiletterin baǵalaýǵa basymdyq beredi. Máselen, Shvesııany, AQSh-ty, Ulybrıtanııany aıtýǵa bolady. Shvesııada oqýǵa túsý úshin áýeli memlekettik mekeme ótkizetin Shved akademııalyq qabilettilik testin tapsyrady. Sodan keıin úmitker kásiptik qabilettilik boıynsha synaqtan ótedi. Sondaı-aq orta mekteptegi baǵalary da esepke alynady. Kez kelgen ýnıversıtet grant oryndarynyń kem degende úshten birin emtıhannan jınaǵan upaıy negizinde, taǵy bir bóligin orta mekteptegi baǵalary negizinde úlestiredi. Al AQSh pen Ulybrıtanııada talapkerlerdi árbir mekeme ózderi baǵalaıdy. Onda ortalyqtandyrylǵan júıe joq. Kóp oqý orny SAT sekildi standarttalǵan test nátıjelerine qaraıdy. Sonymen qatar orta mekteptegi úlgerimin eskeredi. Buǵan qosa esse, usynys hat, suhbattasý, portfolıo sııaqty synı daǵdylarǵa negizdelgen emtıhan túrine basa mán beredi.
SAT – test tapsyrýshylardyń mekteptegi bilimin jáne ol bilimdi qanshalyqty qoldana alatynyn anyqtaýǵa baǵyttalǵan synaq. Sol arqyly talapkerlerdiń máselelerdi qanshalyqty taldap, sheshe alatyny anyqtalady. Aıta keteıik, SAT nátıjesin paıdalanýǵa bizdiń elde de ruqsat etilgen. Ulttyq biryńǵaı testileýdi ótkizý jáne «Ulttyq biryńǵaı testileý tapsyrǵany týraly sertıfıkat berý» memlekettik kórsetiletin qyzmet qaǵıdalaryna sáıkes oqýǵa túsýshiniń SAT reasoning jáne SAT subject sertıfıkattary bar bolyp, beıindik pánderi sáıkes kelgen jaǵdaıda ony UBT upaıyna aýystyra alady. Qosymsha Qazaqstan tarıhy páninen ulttyq biryńǵaı testin tapsyrady.
Jalpy, qabyldaý saıasaty – joǵary bilim men qoǵam úshin mańyzdy máselelerdiń biri. Búkil álemde joǵary bilim qoljetimdi bolyp kele jatyr. Boljam boıynsha 2025 jyly stýdentter sany 150 mln-ǵa jetýi yqtımal. Bul 1975 jylǵy kórsetkishten úsh ese kóp. Iаǵnı bilim ekonomıkasynda jumys kúshin daıarlaýdaǵy bilimniń mańyzdylyǵy artyp otyr. Sondyqtan kóptegen ýnıversıtet qabyldaý saıasatyn jetildirýge, sapasyn arttyrýǵa umtylady.
Joǵary oqý ornyna qabyldaý kezinde neni eskerý kerek degen saýal tóńireginde pikirtalas áli kóp. Sol sebepti ortaq baǵalaý júıesi qalyptaspaǵan. Mysaly, Fransııanyń joǵary mektebi nemese Japonııanyń Tokıo ýnıversıteti sııaqty álemdegi keıbir elıtalyq oqý oryndary akademııalyq jetistikti joǵary baǵalasa, AQSh-tyń keıbir oqý ordalary stýdentterdiń akademııalyq qabiletin ǵana emes, olardyń kóshbasshylyq áleýetin de mańyzdy dep esepteıdi.
Aıtalyq, QS World University Rankings reıtıngi boıynsha ekinshi orynda turǵan Stenford ýnıversıteti irikteý kezeńinde talapkerlerdiń akademııalyq úlgerimine, ıntellekt qabiletine, qoǵamdaǵy belsendiligine, jeke qasıetterine, mekteptegi oqý úlgerimine mán beredi. Sondaı-aq 500-600 sózden turatyn esse jazýdy, muǵalimder tarapynan usynyshat tapsyrýdy, ACT nemese SAT testiniń nátıjesin usynýdy mindetteıdi. Dál osy reıtıngte úshinshi orynda turǵan Garvard ýnıversıtetine oqýǵa túsý úshin de ACT nemese SAT testin tapsyrý talap etiledi. Buǵan qosa talapkerdiń tarapynan motıvasııalyq hat jazylýy kerek. Sodan keıin ashyq áńgimelesý kezeńi bar. Al besinshi orynda turǵan Oksford ýnıversıteti talapker ótinim jibergennen keıin qandaı testileý túrin tapsyratynyn habarlaıdy. Odan ári aǵylshyn tili deńgeıin, synı oılaı alý qabiletin bilý maqsatynda úmitkerdiń esse jazýy, portfolıo jasaýy, áńgimelesý kezeńinen ótýi mindetteledi.
Jalpy, aldyńǵy qatardaǵy joǵary oqý oryndarynyń qabyldaý saıasatyna kóz júgirtetin bolsaq, kóbiniń usynyshat, jeke málimdeme, esse, arqyly talapkerlerdiń jeke qasıetterin saraptap, olardyń izdenimpazdyǵy, synı oılaı alýy, ıntellektýaldy qyzyǵýshylyǵy, jetistigi, erekshe talanty, kóshbasshylyǵy, tabandylyǵy, qıyndyqtardy jeńý qabileti sekildi sapaly talaptarǵa júginetinin baıqaımyz. Buǵan qosa mekteptegi úlgerimine de erekshe mán beretin kórinedi. Demek shetelderde joǵary oqý ornyna túserde qoıylatyn talaptar mektep kezeńinde qalyptasady. Al bizdegi júıede mekteptegi bilim asa bir ról oınamaıdy. Ulttyq biryńǵaı test tapsyrǵandar baǵy men bilimine qaraı upaı alyp, joǵary oqý ornyna túse beredi. Baıqasaq, bizde mektep bitirýshi túlekterdiń jeke qasıetteri men qabiletterine múlde mán berilmeıdi eken. Sondyqtan UBT utymdy sheshim deı almaımyz. Alaıda mınıstr Saıasat Nurbektiń aıtýynsha, elimizde joǵary oqý ornyna qabyldaý úshin ulttyq biryńǵaı testileýdiń ornyn basa qoıatyndaı synaq túri áli joq. Ázirge UBT formatyn barynsha halyqaralyq SAT standarttaryna jaqyndatyp ıkemdeıtin amal bar. Buǵan 3 jyl buryn qadam jasalyp ta qoıdy. Kembrıdj ýnıversıtetimen birigip, 5 myń jańa mazmundaǵy suraq daıyndalǵan. Olar bıyl engiziledi degen jospar bar. Degenmen jappaı testileý tásilinen góri aldyńǵy qatardaǵy ýnıversıtetterdiń tájirıbesin eskergen jón sekildi.