Jalpy kezinde jarysa aqqan Ámý men Syr qatar toltyrǵan teńizdiń keshegisin kórip, aıdynynda júzgenderdiń áńgimesin tyńdasańyz qazirgi Kishi Araldy kádimgideı qomsynyp qalasyz. Degenmen de ushan teńizdiń osy alaqandaı pushpaǵyn aman alyp qalý ońaı bolǵan joq. Jergilikti jurt sonaý 1989 jyly-aq uly teńizden bólingen aıdynnyń aldyn áldeneshe ret bógep, sýy asa tuzdanyp, tirshiligi toqtaýǵa jaqyn qalǵan shalqar sýdy saqtap qalýdyń qamyn jasaǵan. Biraq sý molaıyp, tuzdylyǵy azaıǵan joıqyn sý qumnan turǵyzylǵan bógetti áldeneshe ret shaıyp, talaı márte eńbek esh ketti. Uly teńizge qulaǵan mol sýmen birge myńdaǵan tonna balyq yǵyp, ashy sýda qyrylyp qaldy.
Jaǵalaýynan júzdegen shaqyrym jyraqtaǵan teńizden kúder úzip, jigeri qum bolǵan araldyqtardyń danııalyq balyqshylar bastaǵan «Kattegattan Aralǵa deıin» jobasy aıasynda kambala balyǵyn aýlaǵan kezi de ótken edi. Obaly ne kerek, tuzdy sýda ǵana tirshilik etetin bul jándik biraz jyl talǵajaýǵa jarady. Tek «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» jobasynyń birinshi kezeńinen keıin ǵana Kishi Aral tolyp, aıdynda sazan, torta, taban, qarakóz, kókserke, aqmarqa, qylysh, shortan, qyzylqanat, jaıyn, jylanbas, aq amýr, dóńmańdaı balyqtyń sany kóbeıip, óndiristik maqsatta aýlana bastady. Toqsanynshy jyldar basynda teńiz sýynyń tuzdylyǵy muhıt tuzdylyǵymen birdeı bolsa, 2006-2007 jyldary lıtrine 10-11 gramǵa tústi. Kishi teńizdiń shyǵys, soltústik-shyǵys, ońtústik jáne ońtústik-batys aýmaqtarynda balyqtardyń ýyldyryq shashatyn oryndary paıda boldy.
Kókaral bógeti salynǵan jyldardan bastap sý deńgeıi 42 metrge kóterilip, jalpy aýmaǵy 328 myń gektarǵa ulǵaıdy. Ekimyńynshy jyldarmen salystyrǵanda teńizden balyq aýlaý 20 esege ósip, búginde jylyna 7 myń tonnaǵa jetip otyr. Osydan da saladaǵy sharýashylyqtar men óńdeý kásiporyndarynda myńdaǵan adam jumyspen qamtyldy. Búginde óńirdegi 8 balyq óńdeý zaýytynyń ónimi Reseı, Polsha, Germanııa, Qytaı men Grýzııaǵa eksportqa jiberiledi.
Bóget salynǵannan keıin-aq Kishi Araldyń aıdyny tolyp, aýqymy 27 sharshy shaqyrymǵa jetken kezdegi teńiz jaǵalaýyndaǵy baıyrǵy jurt mekendegen eldiń qýanyshyn áli umytqan joqpyz. Biraq búginde kishi aıdyn tolǵaly balyqtan qomaqty tabys taýyp, salany aımaqtaǵy tabysty óndiriske aınaldyrǵan balyqshylardyń alańy kóbeıip tur. Olar úshin keleshekti kólegeılep, kóńilge kúdik ulǵaıtyp turǵan másele – teńizge túser sýdyń jyl saıyn azaıyp kele jatqandyǵy. Jalpy, sońǵy 10-13 jylda teńizdegi sý kólemi 8,5 mıllıard tekshe metrge azaıyp ketken.
Byltyr teńiz qoltyǵynda jatqan Aqbasty, Qaratereń aýyldaryna barǵanymyzda ondaǵylar balyq azaıyp ketkenin, aıdyndy áýelgi qalpyna keltirmese bul kásiptiń keleshegi buldyr ekenin aıtqan edi. Jyl sanap shıkizat qorynyń túgesile bastaǵanyn sý alabyn 18 aýmaqqa bólip alǵan tabıǵat paıdalanýshylary da aıqyn sezinip otyr. Ǵylymı zertteýler málimetinshe sýdaǵy tuz promıli 12-den asqanda balyq ýyldyryq shashýyn toqtatady. Al 16 promılde qorektene almaı, qyryla bastaıdy. Osydan 2 jyl buryn jasalǵan zertteýde teńiz sýyndaǵy tuz kórsetkishi 10-nan 24 promılge deıin kóterilgeni baıqalǵan. Mamandar jalpy orta eseppen teńiz sýynyń tuzdylyǵy lıtrine 13 gramm dep otyr.
– Bul teńiz aýmaǵynyń 60 paıyzynda balyqtar ýyldyryq shashyp, kóbeıe almaıdy degendi bildiredi, – deıdi «Aral-Syrdarııa basseıniniń ekologııasy men bıoresýrstary ǵylymı zertteý ınstıtýty» JShS Aral fılıalynyń dırektory, balyq sharýashylyǵy salasyna eńbegi sińgen ardager Zaýalhan Ermahanov. – Araldyń baıyrǵy balyqtary sýdyń ortasha tuzdylyǵy 10 gramm bolǵan kezde ýyldyryq shasha alatyn. Eger teńiz sýynyń ár lıtrinde tuz budan kóbeıip ketse, ýyldyryq shashqan kúnniń ózinde ol shabaqqa aınalmaıdy. Keıingi kezde sony baıqap otyrmyz. Osy kúni-aq Kishi Araldyń 30 paıyzynda jergilikti balyqtar tirshilik qyla almaıtyndaı jaǵdaı bolyp tur. Buryn kúnine orta eseppen 100 keli balyq aýlaıtyndardyń qazirgi tapqany 20-30 keliden aspaıdy. Salǵan aýy bos shyǵyp, eńbegi esh bolyp júrgender de az emes. О́stip tómendeı beretin bolsa, tórt-bes jylda tirshilik toqtap, Kishi Aral óli teńizge aınalady. Sondyqtan da tuzdy sýda tirshilik etýge beıim balyqtardy jersindirýdi dereý bastap ketýimiz kerek. Bularǵa kezinde bıologııalyq negizdeme jasalǵan. Tek isti bastaý úshin Úkimet qoldaýy qajet.
Tájirıbeli ıhtıolog bul pikirin ótken jyl sońyna qaraı Qyzylordaǵa arnaıy kelip, jurtshylyqpen júzdesken Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaevpen kezdesýde de aıtty. Jıynǵa kelgen jaýapty qyzmet ókilderi teńizdegi balyq qory turaqty ekendigin aıtqanmen, mınıstr tájirıbeli maman pikirine qulaq asyp, usynysty talqylaýdy tapsyrdy.
Osydan 1 aı burynǵy málimet boıynsha Syrdarııadan oblys aýmaǵyna sekýndyna 400 tekshe metr sý kelip jatyr. Osynyń 10 paıyzdan astamy ǵana Aralǵa jetedi. Mamandar pikirinshe, jylyna 6 tekshe shaqyrym sý tolassyz quıylyp turǵan jaǵdaıda ǵana Kishi Aral 5-6 jyldan soń burynǵy qalpyna kelmek.
Bul máselege baılanysty Aral-Syrdarııa oblysaralyq balyq sharýashylyǵy ınspeksııasy mamandaryna soqtyq. Inspeksııa basshysynyń orynbasary Janqoja Saparov teńizdiń Saryshyǵanaq, Býtakovka shyǵanaqtarynda sý taıazdanyp, tuzdanǵanyn jasyrmaıdy. Jalpy, qazir teńizdegi 18 bólikten bir jylda aýlanatyn balyq kólemi 6 900 tonna shamasynda.
– Bizdiń ınspeksııa mindeti – balyq resýrstaryn saqtaý, ony brakonerlerden qorǵaý. Al teńizdi tuzdanýyn negizinen «Balyq sharýashylyǵy ǵylymı óndiristik ortalyǵy» JShS Aral fılıaly men «Aral-Syrdarııa basseıniniń ekologııasy men bıoresýrstary ǵylymı zertteý ınstıtýty» JShS mamandary zertteıdi. Bizdiń bilýimizshe aldyńǵy jyly sý tapshylyǵynan qatty tuzdanyp ketken teńizde jaǵdaı byltyr birshama jaqsarǵan. Biraq Kishi Araldaǵy jaǵdaıǵa baılanysty bizde komıssııa qurylyp, onyń quramyna joǵarydaǵy eki seriktestik, jergilikti ákimdik, basqarma ókilderi engizildi. Tótenshe jaǵdaı salasy mamandary ruqsatyn alsaq, teńizge shyǵyp, zertteýge kirisemiz, – deıdi Janqoja Saparov.
«Aral-Syrdarııa basseıniniń ekologııasy men bıoresýrstary ǵylymı zertteý ınstıtýty» JShS Aral fılıalynyń dırektory Zaýalhan Ermahanovtyń aıtýynsha Syrdarııada sý az bolatyn kezeńder buryn da kezdesken. Mysaly, 1974 jyldan 1988 jylǵa deıin osyndaı jaǵdaıdy bastan keshkenbiz. Odan keıin biraz ýaqyt arna tolyq bolǵanmen, sońǵy jeti-segiz jyldan beri tapshylyq baıqalyp keledi. Boljam boıynsha Syrdarııanyń tómengi arnasyndaǵy ahýal 2030 jyldan keıin ǵana qalpyna kelýi kerek.
– Keler jylǵa balyq aýlaý lımıti 6 500 tonna bolyp otyr. Biraq qazirgi jaǵdaıda teńizden jylyna 2,5-3 myń tonna ǵana aýlaı alamyz. Sondyqtan da búginnen bastap qam jasaýymyz kerek. Buryn teńizdegi tuz mólsheri lıtrine 7-10 gramm bolǵan ýaqyttary kambala tuqymy azaıyp ketti. Qazirgi jaǵdaıda solardy kóbeıtýge kirisýimiz kerek. Bul bir jyldyń jumysy emes. Aral teńiziniń baıyrǵy balyqtary ómir súre almaıtyn jaǵdaıǵa jetkende kambaladan bólek Aral qaıazy sekildi joǵary baǵalanatyn pelengas balyǵyn jiberip, balyq sharýashylyǵyn saqtap qalýǵa bolady, – deıdi Zaýalhan Ermahanov.
Teńizdegi bul jaǵdaı memlekettik tapsyrysty oryndap, teńizde ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizetin birden-bir mekeme «Balyq sharýashylyǵy ǵylymı óndiristik ortalyǵy» JShS Aral fılıaly mamandaryna jaqsy tanys. Biraq osy fılıal basshylyǵynan bir derek alý qıynnyń-qıyny boldy. Birde issaparda, endi birde demalysta júrmin degen fılıal basshysy Tynysbek Baraqbaev telefon arqyly joldaǵan saýalymyzdy da jaýapsyz qaldyrdy. Basqany qaıdam, Kishi Araldyń kún saıyn kúıi taıyp bara jatqanyn janushyra aıtqan balyqshylarǵa, aıdynnyń erteńine alańdaǵan mamandarǵa biraýyz sózin qımaǵan fılıal dırektorynyń bul qylyǵyn biz túsinbedik. Múmkin kishi teńizdiń jaǵdaıyn «Balyq sharýashylyǵy ǵylymı óndiristik ortalyǵy» jaýapkershiligi shekteýli mekemesiniń bas keńsesi aıtar.
Kishi Aral – teńizdi aýdan úshin tirshiliktiń kózi. Al onyń kúıi taısa, jaǵalaýyndaǵy jurttyń jaǵdaıy ketedi. Qazir olar kishi teńiz kemerine keler degen kómeski úmitti ǵana maldanyp otyr.
Teńizdiń erteńine alańdaǵan jurtty osy úmiti senimge aınalǵaı.
Qyzylorda