Qystyń qytymyr aıazy men jazdyń aptap ystyǵynda árbir tal-daraq pen ań-qustyń amandyǵyn saqtap, óz jerindegi ekologııalyq ahýaldy kúzetken ormanshy eńbegin birimiz bilsek, birimiz bilmeımiz. Tabıǵat saqshylary jyldan-jylǵa orman alqaptaryn kóbeıte otyryp, ekologııalyq turaqtylyqqa septesip keledi. Tabıǵatty, baılyq pen qordy saqtap júrgen olardyń eńbegi kózge kórinbese de, qurmetteýge ábden laıyq. Olardyń mindeti – óńirdegi orman men toǵaıly jerlerdegi qordy múmkindiginshe saqtaý, paıdalaný, ósirý.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2021-2025 jyldary Aral teńiziniń qurǵaǵan ultanyna 1,1 mln gektar sekseýil ekpelerin egýdi ulǵaıtý jóninde tapsyrmasy bar. Soǵan sáıkes eki jyl buryn 101 myń gektar sekseýil egilip, 2022-2025 jyldar aralyǵynda jyl saıyn 250 myń gektar jerge fıtoormanmelıorasııalyq jumystar júrgizilip jatyr. Byltyrǵy meje – 250 gektar jer tolyǵymen qamtyldy.
Bıyl da 250 myń gektar jerge fıtoormanmelıorasııalyq jumystar júrgizý josparlanǵan. Búginde orman sharýashylyǵy mekemelerimen birlesip 53 myń gektar jerge sekseýil kósheti egilgen. Sondaı-aq kóktemde 7 777 gektarǵa 28 myń kılo qarabaraq tuqymy, al kúzde 39 223 gektar jerge galofıtti ósimdikter tuqymy sebildi. Al respýblıkalyq bıýdjet esebinen 11 731 myń gektarǵa 3,5 mln-nan asa sekseýil kósheti otyrǵyzylǵan. Buǵan qosymsha teńiz ultanyndaǵy 27 097 gektar ormannyń tabıǵı ósýine járdemdesý sharalary júrip, kúzde 73 myń gektarǵa jýyq jerge galofıtti ósimdikter tuqymy sebilipti.
Mamandardyń pikirinshe, Aral teńiziniń qurǵaǵan ultanyndaǵy topyraqtyń tuzdylyǵy joǵarylap, jerdiń sortańdalýyna baılanysty endigi atqaratyn fıtotormanmelıorasııalyq jumys, ıaǵnı sekseýil kóshetiniń ornyna galofıtti ósimdikterdi (qarabaraq, sarsazan) aýystyrý kerek. Sebebi burynǵy teńizdiń tartylǵan ornyna jaqyndaǵan saıyn topyraq quramy nasharlap, tuzdylyǵy joǵary bolyp keledi. Osydan soń egilgen sekseýil kóshetiniń ósýi tejelgen. Al galofıtti ósimdikter keıbir, sortań jerge beıim. Ekinshiden, munda ózen jáne kólder júıesi joq ekeni belgili. Osyǵan oraı, egilgen alqaptyń árbir 50 myń gektary úshin bir skvajına qazǵan durys. Bul klımattyq júıege áser etip, ylǵaldy kóbeıtpek.
– Jalpy qurǵaǵan teńiz ultany qaraýsyz qalmaıdy. Ondaǵy tuz, qum kóshkinderin toqtatý, ekologııalyq ahýaldy jaqsartýda búginge deıin biraz jumys atqaryldy. Araldyń deńgeıi 1968-1990 jyldar aralyǵynda negizgi jaǵalaýdan 100-150 shaqyrymǵa deıin qaıtqany belgili. Burynǵy sý jatqan ultan jalańashtanyp, tuzdy shań men qum paıda boldy. 1991 jyly «Aral konsorsıýmy» degen úlken birlestik qurylyp, qurǵaǵan ultandy ormanǵa aınaldyrýǵa óńirdegi ormanshylar jumyldyrylǵan. Sonymen qatar «Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda ormandardy saqtaý jáne molaıtý» baǵdarlamasyna sáıkes Dúnıejúzilik bank qoldaýymen 2008-2014 jyldar aralyǵynda teńiz ultanyna sekseýil kóshetin otyrǵyzyp qana qoımaı, tuqymyn sebý jumystary júrgizildi. 2018-2020 jyldary Koreıa Respýblıkasynyń orman qyzmetiniń qoldaýymen «Aral teńiziniń qurǵap qalǵan ultanynda fıtoormanmelıorasııalyq jumystar júrgizý» jobasy iske asyp, 13 myń gektardan asa jerge sekseýil kósheti otyrǵyzyldy, – deıdi Aral orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi memlekettik mekemesiniń dırektory Bolat Bısenbaev.
Onyń aıtýynsha, ormanshylardyń eńbegine turarlyq ári olardy qoldaýda jaqsy jańalyq joq emes. Eki jyl buryn oblystaǵy Aral men Qazaly ormanshylaryna sý jańa tehnıkalar berilgen edi. Oblystyq bıýdjetten bólingen qarjyǵa 2 órt sóndirý avtokóligi, 6 HTZ traktory alyndy. Al byltyr orman sharýashylyǵy mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaraqtandyrý úshin oblystyq bıýdjetten qarjy bólinip, 5 traktor, 6 orman otyrǵyzý agregaty, 2 órt sóndirýshi mashına, 2 patrýldik avtokóligi berilipti. Buǵan qosa birneshe qajetti jabdyq alynǵan. Al orman órtin boldyrmaý, aldyn alý úshin tıisti mekemelerde 11 órt sóndirý kóligi men 53 órt sóndirýshi qyzmet atqarady. Jalpy 2022-2024 jyldar aralyǵynda teńiz ultanynda sekseýil egýge qajetti tehnıka men qural-jabdyqtar satyp alýǵa oblystyq bıýdjetten jyl saıyn qarajat bólinip turmaq.
Sekseýildi kóptep otyrǵyzǵanmen onyń túbine balta shaýyp, jeke bas paıdasyna jaratyp júrgender jaıly aıtpasqa bolmas. Onyń ústine kómirdiń jetispeýshiligi men qymbattaýy aýyldaǵy aǵaıynǵa aýyr tıdi. Sekseýildi otyn retinde qoldana bastady. Buǵan qosa úlken qalalarda káýap pisirý oryndary kóptep ashylyp, oǵan degen suranys barynsha artqan. Mine, paıdaǵa qunyqqandar temir trospen sekseýildi túp-tamyrymen qosa julyp alatyn bolǵan. Bul bizdegi orman qoryn azaıtyp tur.
– Jalpy, sekseýildiń tuqymy kúzde, qazan aıynyń sońyna qaraı ábden pisedi. Ormanshylar osy kezde dándi jınap, aldaǵy qar jaýar aldynda qurǵaǵan teńiz tabany sebedi. Sondaı-aq kóshetpen egý arqyly da orman qory molaıdy. Naýryz aıynyń alǵashqy on kúndiginde ormanshylar arnaıy jabdyqtalǵan jyly vagonda jatyp, 15 kún ishinde qystaǵy toń men qardyń yzasy arqyly ylǵal topyraqqa kóshet otyrǵyzady. Eger bir tal kóshet tuzdy topyraqta shyqsa, bul – úlken eńbek. Ol bes jylda dán berip, turǵan jeldiń áserimen jan-jaǵynda tabıǵı ósim de paıda bolady. Al bir túp sekseýil jel men daýyldan kóshken qumnyń 3-4 tonnasyna bóget bolyp tur. Qysta jaýǵan qarǵa da solaı. Sekseýil túbine úıilgen qardyń kóktemgi ylǵalymen ózge de ósimdikter ósedi. Qazir sol ýaqyttary egilgen sekseýil tuqymy men kóshetteri qurǵaǵan teńizdiń ornynan ushqan tuzdy shańnyń ushýyn toqtatyp, ekologııalyq jaǵdaıdyń jaqsarýǵa kómegin tıgizýde. Bul – óńir halqynyń densaýlyǵyna, janýarlar men ósimdikter dúnıesiniń kóbeıip, ósýine oń áserin beredi, – deıdi orman sharýashylyǵynyń mamany Faızýlla Smaǵulov.
Baıyrǵy ormanshynyń aıtýynsha, 90-jyldardyń basynda tartylǵan teńiz ornyna barǵan ormanshylardyń kórgeni, tek sýyrǵan qum ǵana bolypty. О́simdik pen janýarlar dúnıesinen ada qalǵan. Qus ushpaıdy. «Biz alǵash barǵanda tek jorǵalap júrgen qara qońyzdan ózge eshteńe kórmedik. Teńizdiń aıanyshty halin kórý bizge óte aýyr boldy» deıdi ol.
Iá, adamzat tarıhyndaǵy eń iri ekologııalyq apat saldarynan jerdi tuz basyp, shóleıtti jer aýmaǵy kóbeıip, adamzat densaýlyǵyna, janýarlar men ósimdikter dúnıesiniń kóbeıip, ósýine keri áserin tıgizip otyrǵanyn jıi aıtyp kelemiz. Araldyń tartylýy aımaqtaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy kúrt nasharlatyp jibergeni barshaǵa aıan. Teńiz tabanynan ushqan qumdy daýyl tonnalaǵan ýytty tuz ben shań-tozańdy aýaǵa taratyp, tirshilikke keri áserin tıgizdi. Bir ǵana mysal, sýy qurǵaǵan aımaqtan ushqan qumdy daýyldyń uzyndyǵy – 400, kóldeneńnen 40 shaqyrymdy alady eken. Al radıýsi – 300 shaqyrym. Bul – tartylǵan teńizdiń máselesi jalǵyz Qazaqstan emes, búkil álemge qaýip tóndirýde degen sóz. Osynyń saldarynan jyl saıyn 75 mln tonnaǵa deıin shań men ýly tuzdy jel kóterip, onyń ózi Eýropa men Antarktıdaǵa deıin jetip jatqandyǵy alańdatady.
Mamandardyń esebinshe, teńizdiń qurǵaǵan ultany – 4,5 mln gektar. Osynsha gektardyń 2,2 mln-y Qazaqstan aýmaǵynda dep kórsetilgen. Az jer emes. Qurǵaq aımaqtyń tuz basyp, shóleıt jer aýmaǵyn kóbeıtkeni bylaı tursyn, ondaǵy tirshilik ıelerine jaǵymsyz áseri tipten kóp. Janýarlar men ósimdikterdiń kóbeıýine qarsy mundaı faktorlarǵa birden-bir amal – teńiz ultanyna sekseýil, sarysazan, qarabaraq sııaqty galafıtti ósimdikterdi egý ekenin keıingi 20-25 jyldyń tájirıbesi dáleldep otyr.
Erjan QOJAS
Qyzylorda oblysy