Biregeı bilim ordasy

О́tkenge kóz jibersek, Qazaq mem­lekettik ýnıversıtetiniń jasaqtalýyna 1933 jyldyń 20 qazanyndaǵy KSRO Halyq komıssarlary keńesiniń sheshimi negiz boldy. 1934 jyly 15 qańtarda alǵash 54 stýdent qabyldanyp, olar fızıka-matematıka jáne bıologııa fakýltetterinde bilim aldy. Bilim mekemesi birte-birte aýqymyn keńeıtip, soǵys bastalǵanǵa deıin bilim baǵdarlamalaryn 14 maman­dyqqa jetkizdi. 1945 jyldan bastap ýnıversıtet qaıta qanat jaıyp, jańa fakýltetter qatary kóbeıe bastaıdy. Bilim ordasyn ár jyldary Ivan Lýkıanes, Tólegen Tájibaev, Asqar Zakarın, Temirbaı Darqanbaev, t.b. basqaryp, Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan syndy qazaqtyń kórnekti tulǵalary dáris oqyǵanyn maqtanyshpen aıtamyz. Qazirgi QazUÝ qalashyǵynyń boı kóterip, qalyptasýyna basshylyq jasa­ǵan halqymyzdyń qaıratker tul­ǵasy Dinmuhamed Qonaev ekeni barshaǵa aıan. Qalashyqty salýda professor Asqar Zakarın, akademık О́mirbek Joldas­bekovtiń eńbegi zor.

Táýelsizdik kezeńinde akademık Kópjasar Náribaevtyń basqarýymen ýnıversıtet damýdyń jańa satysyna kóterildi. 1991 jyldyń 23 qazanynda bilim oshaǵyna ǵulama ǵalym Ál-Farabı esimi, 1993 jyldyń 9 qańtarynda «Memlekettik ulttyq joǵary oqý orny» mártebesi berildi. 2004 jyldyń 8 qyrkúıeginde ýnıversıtettiń 70 jyldyq mereıtoıy aıasynda akademık Tólegen Qojamqulovtyń muryndyq bolýymen «Ál-Farabı» ǵylymı kitaphanasynyń irgetasy qalandy. Tólegen Qojamqulov 2004-2008 jyldar aralyǵynda Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektory qyzmetin atqardy. 2007 jyly qoladan quıylǵan Ál-Farabı eskertkishi ornatyldy. 2007-2010 jyldary memleket qoldaýymen jańa oqý ǵımarattary salynyp, paıdalanýǵa berildi. Bul ýaqytta jańashyl rektor retinde Baqytjan Jumaǵulov QazUÝ qalashyǵyn jańa beleske kóterip, kórkeıtýge zor úles qosty.

Akademııalyq bedel aıtarlyqtaı jaqsardy

Búgingi tańda ýnıversıtet ujymy uly tulǵalarymyz bastaǵan ıgi isterdi jańa baǵytta jalǵastyryp keledi. Halyqaralyq QS reıtınginde 230-orynda, Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary arasynda ǵana emes, Ortalyq Azııa men TMD elderinde kóshbasshylyq pozısııasyn ornyqtyrdy. QS Asia University Rankings boıynsha Azııadaǵy úzdik alǵashqy 30 joǵary oqý ornynyń qatarynda. 2022 jyly 25 shildede el Úkimetiniń qaýlysymen qara­­shańyraqqa «zertteý ýnıversıteti» mártebesi berildi. Qazirgi tańda 16 fakýltette 554 bilim baǵdarlamasy bo­ıynsha dáris berilip jatyr. Ǵylymı zertteý jumystaryn oryndaýdyń joǵary sapasy men tıimdiligin júzege asyratyn 3 354 oqytýshy-professor tabysty eńbek etý ústinde. Onyń ishinde Ult­tyq ǵylym akademııasynyń 11 aka­­de­mıgi, 7 korrespondent-múshesi, Joǵa­ry­ mektep ǵylym akademııasynyń 11 aka­demıgi bar. Sondaı-aq 603 ǵylym doktory, 736 ǵylym kandıdaty, 512 PhD jumys isteıdi.

Oqý orny «zertteý ýnıversıteti» mártebesin alǵannan keıin akademııalyq saıa­satyna tıisti ózgertýler engizdi. Ǵylymı qyzmet nátıjelerin oqý úderisine ıntegrasııalaý, bilim berý sapasyn arttyrý, ınklıýzıvti bilim berýdi jetildirýge den qoıyldy. Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdiń barlyq deńgeıinde ǵylymı qyzmet pen bilim berý úderisi basty baǵdarǵa alyndy. 25 126 bilim alýshynyń 20 499-y bakalavrıatta (12 776-sy grant); 3 404-i magıstratýrada – (2 913-i grant); 1 223-i doktorantýrada – (grant –1 048) oqıdy. 2023-2024 oqý jy­­lyna 10 719 talapker qabyldandy. Bul – ýnıversıtet tarıhyndaǵy úlken kór­setkish. Bilim alýshylar sany ótken jyl­men salystyrǵanda 3 myń stýdentke artty.

Akademııalyq saıasatty iske asyrýda jasandy ıntellektini paıdalaný qa­r­qyndy jolǵa qoıylmaq. Bul jeli­ler mátindi, keskindi, beıneni jáne mýltımedıalyq aqparatty qosa alǵanda, san alýan mazmun túrlerin júzege asyrýǵa qabiletti. Osy arqyly stýdentter men oqytýshylarǵa bilim berýdiń tyń ádisteri men shyǵarmashylyq tásilderin ázirleýge jáne zertteýde jańa múmkindikterge jol ashylady.

Ýnıversıtet qyzmetindegi basym­dyq­tardyń biri – túlekterdi sapaly ju­mysqa ornalastyrý. Barlyq bilim berý baǵ­dar­la­masy tájirıbege negizdelgen. Ár oqý kýrsynda ýnıversıtet stýdentteri kási­bı taǵylymdamadan ótedi. Qazirgi ýaqytta tájirıbeler bazasynda 1 500-den astam uıym men kásiporyn bar. Eńbek naryǵynda suranysty arttyrý maq­sa­tynda iri jáne tabysty kompanııalarmen josparly kezdesýler men dárister ótedi. Sondaı-aq ár semestrde bos oryndar jármeńkesi uıymdastyrylady. Túlek­terimizdiń birinshi jyly jumysqa orna­lasý­daǵy ortasha kórsetkishi – 82 paıyz.

Ýnıversıtettiń akademııalyq qyz­metindegi jetistikter oqytýshy-pro­fes­sorlyq quramnyń joǵary áleýetine tike­leı baılanysty. «Joǵary oqý ornynyń úz­dik oqytýshysy – 2023» respýblıkalyq baı­qaýynda QazUÝ-dyń 32 mamanymyz jeńimpaz atandy.

Halyqaralyq kelisimder keńeıdi

Oqý ornynyń halyqaralyq qyzmeti de strategııalyq mańyzǵa ıe. QazUÝ memleketaralyq dıalog, mádenı almasý jáne ǵylymı ynty­maq­tastyq alańy retinde jahandyq pro­b­lemalardy sheshýge yqpal etedi. Ýnı­ver­sıtet qyzmetin ınternasıonal­dan­dyrý elimizdiń eko­nomıkalyq áleýetin art­tyrýǵa, jańa ındýstrııalar men naryq­tar­dyń damýy­na, ǵylym, tehnologııa jáne ınnovasııa salasynda syrtqy baı­la­­nystardy jandandyrýǵa múmkindik beredi.

Memleketaralyq baılanystar arqyly ýnıversıtette ǵalymdar men oqytýshy kadrlarmen almasý, halyqaralyq bilim berý baǵdarlamalary men jobalardy ıgerý júıeli jolǵa qoıylǵan. Sonymen qatar birlesken ǵylymı zertteýler júrgizý, ǵylymı-tájirıbelik semınarlar men konferensııalar uıymdastyrý, akademııalyq utqyrlyqty damytý baǵyttary da jańa sapalyq deńgeıge kóterildi.

QazUÝ Batys jáne Shyǵys Eýropa, Sol­tústik Amerıka, Azııa jáne Tynyq mu­hıty aımaǵyndaǵy 650-den astam joǵary oqý oryndarymen jáne uıymdarymen tyǵyz qarym-qatynasta. Onyń 80-nen astamy ótken jyldyń úlesinde. Bul rette negizgi basymdyq ǵylymı zertteýlerge baǵyttalǵan joǵary dárejeli ýnıversıtetterge berilgen.

Bilim ordasynda 120 mamandyq bo­ıynsha Eýropa, AQSh, Ońtústik-Shyǵys Azııa, Reseı ýnıversıtetterimen qos dıp­lom baǵdarlamasy júzege asyrylady. Stýdentterimiz Eýropanyń joǵary oqý oryndarymen qatar, Túrkııa, Reseı, Ońtústik Koreıa taǵy da basqa elderdiń ýnıversıtetterinde bilimin jetildirý ústinde. 2023 jyly 451 bakalavr men magıstrant shetel ýnıversıtetterinde oqyp, biliktilik arttyrdy. 325 PhD doktorant Eýropada (Ulybrıtanııa, Aýstrııa, Germanııa, Fransııa, Ispanııa), Soltústik Amerıkada (AQSh), Azııa (QHR, Koreıa, Japonııa) jáne Túrkııa memleketterinde sheteldik jetekshilermen ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizip, álemniń ozyq ýnıversıtetterinde tájirıbe almasty.

Keıingi jyldary ýnıversıtetke aka­de­­mııalyq utqyrlyq jáne taǵylymdama baǵ­­­darlamalary boıynsha AQSh, Ja­po­­­nııa, Germanııa, Reseı, Fransııa, Uly­brıtanııa, Qytaı, Túrkııa, Nıderland, Belgııa, Qyrǵyzstan, Slovakııa elderinen 250-ge jýyq sheteldik stýdent keldi. Amerıkalyq halyqaralyq bilim berý keńesterimen (AQSh) kelisim aıasynda fılologııa jáne halyqaralyq qatynastar fakýltetterinde orys tilin oqyp jatqan 125 AQSh azamaty qabyldandy. Jalpy, QazUÝ-da álemniń 54 elinen 3 928 sheteldik stýdent bilim alyp jatyr.

Halyqaralyq yntymaqtastyqtyń qazirgi baǵyttarynyń biri – oqý orny bazasynda bedeldi sheteldik ýnıversıtetterdiń fılıaldaryn qurý. Bul jumystardy iske asyrýda da QazUÝ naqty nátıjelerge qol jetkizdi. 2022 jyly Memleket basshysynyń Túrkııa men Qyrǵyzstanǵa resmı sapary aıasynda Ystanbul, Bishkek qalalarynda QazUÝ fılıaldary ashyldy. Bishkek fılıalynda tórt elden (Qyrǵyzstan, Qazaqstan, Túrkııa, Reseı) 329 stýdent bilim alyp jatyr. Oqytý bakalavrıat jáne magıstratýra baǵdarlamalary boıynsha bólingen. Quqyq, aqparattyq tehnologııalar, bıologııa jáne bıotehnologııa, shetel fılologııasy, ekonomıka jáne bıznes joǵary mektebi, fılosofııa jáne saıasattaný, halyqaralyq qatynastar mamandyqtary joǵary suranysqa ıe.

2022 jyly ýnıversıtet bazasynda Reseıdiń MIFI Ulttyq ıadrolyq zertteý ýnıversıtetiniń fılıaly iske kiristi. Onda 62 bakalavr jáne 19 magıs­trant oqytylyp jatyr.

Qasym-Jomart Toqaevtyń 2023 jyl­ǵy mamyr aıynda Qytaıǵa memlekettik sapary barysynda QazUÝ bazasynda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Soltústik-batys polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń fılıalyn ashý týraly kelisimge qol qoıyl­dy. 12 qazanda saltanatty ashylý rásimi ótip, ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizý úshin arnaıy zerthanalyq synyptar jumys isteı bastady.

Búgingi halyqaralyq kún tártibindegi basty maqsat – turaqty damý. 1996 jyldan beri Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti turaqty damý máselelerine belsene aralasyp, belgili mamandar men ǵalymdardy, sonyń ishinde Nobel syılyǵynyń laýreattaryn birlesken jumysqa shaqyrýda. Keıingi úsh jylda QazUÝ turaqty damý maqsattaryn júzege asyrý aıasynda halyqaralyq uıymdardyń barlyq qurylymdyq bólimshesimen ózara qarym-qatynasty jalǵastyryp keledi.

QazUÝ ýnıversıtetterdiń jahandyq áleýmettik jaýapkershilik jelisiniń (USRN) qyzmetimen, sondaı-aq Jibek joly ýnıversıtetteri Alıansymen (SUN) birlese jumys atqaryp keledi.

Ǵylymnan túsken tabys eki ese ósti

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ zertteý ýnıversıteti mártebesine sáıkes, ǵylymdy damytýǵa da aıryqsha basymdyq berip otyr. Keıingi úsh jylda ýnıversıtet ǵylymynan túsken tabys eki esege jýyq ósip, 8,5 mlrd teńgeni qurady. Qazirgi sátte 290 granttyq qarjylandyrý jobasy, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý aıasynda 11 joba, «Ǵylym qory» AQ arqyly 1 kommersııalandyrý jobasy jáne 47 birlesken jobany júzege asyrý ústinde. Keıingi jyldary ǵalymdarymyz 300-den astam halyqaralyq ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar men irgeli jobalardy oryndady. Olardyń ishinde ISTC, INTAS, TEMPUS, MAGATE, NATO baǵdarlamalary bar.

Bıyl geograf-ǵalymdarymyz Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Ǵylym komıtetinen 3,8 mlrd teńgeniń megagrantyn utyp aldy. Úsh jylǵa josparlanǵan joba «Jasyl ósim» tujyrymdamasy aıasynda Batys Qazaqstan óńiriniń tirshilik ortasy men ekologııalyq faktorlaryna zertteýler júrgizýge baǵyttalǵan. Ǵalymdarymyz ózge de áriptesterimen birlese otyryp, Mańǵystaý, Atyraý, Batys Qazaqstan jáne Aqtóbe oblystarynyń tabıǵı qorlaryn tıimdi paıdalaný, janýarlar men ósimdikter álemin saqtaý, ekologııalyq daǵdarystardy boldyrmaý joldaryn qarastyrmaq. Sondaı-aq topyraq quramy men sapasyna taldaý júrgizip, tehnogendik buzylýlardan, sý aıdyndarynyń taıazdanýynan, atmo­sferanyń lastanýynan týyndaǵan túıtkilderdi anyqtaıdy. Geografııa jáne tabıǵatty paıdalaný fakýltetiniń professory, geografııa ǵylymynyń doktory Máýlken Asqarovanyń jetekshiligimen jobanyń birinshi kezeńi oryndalyp, aqparattyq málimetter bazasy jasaldy. Balyq jáne basqa da sý bıologııalyq resýrstaryn baǵalaýdyń ádistemelik negizderi ázirlendi. Bıoalýantúrlilikti, sırek kezdesetin ári quryp ketý qaýpi tóngen balyq túriniń popýlıasııasyn jáne damý boljamyn saqtaý sharalary qabyldandy. Ǵalymdarymyz 2024-2025 jyldary aımaqtyń turaqty ekologııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn sarapqa salady.

QazUÝ bıofızıka, bıomedısına jáne neıroǵylym kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Álmıra Qustybaevanyń usy­nysymen oqý ornynda qurylǵan Mı ınstıtýty da jańa­shyl­dy­ǵymen erekshelenedi. Qazir orta­lyq kognıtıvti, klınıkalyq jáne mole­kýlalyq, esepteý jáne qoldan­ba­ly neıroǵylymdar boıynsha mıǵa irgeli jáne qoldanbaly zertteýler júrgizýdi bas­tap ketti. Mı qatparlary men adam sana­sy­nyń múmkindikterin tanýǵa talpynys eli­miz­de buryn-sońdy bolǵan emes. Mı ıns­tıtýty aınalysatyn ǵylymı zertteýler oı­laý­daǵy utymdylyq pen tıimdilikti ońtaı­lan­dyrýǵa, mı belsendiliginiń da­mýyn­ ilge­riletýge áser etedi. Sonymen qa­tar bul baǵyttaǵy zertteýler qabyldaý, este saqtaý úderisterin jeńildetýge, minez-qu­lyq aýytqýshylyǵyn túzetýge, qartaıý kez­inde zeıinniń nasharlaýynyń aldyn alý­ǵa kómektesedi.

Oqý ornynyń 90 jyldyq mereıtoıy­na tartý retinde QazUÝ-da Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy Indýstrııa 4.0 modeldik fabrıkasyn qurý josparlanyp otyr. Bul bilim ordasy utyp alǵan «О́ndiristik sektor konsorsıýmdary: quzyrettilik ortalyqtary» granttyq baǵdarlamasy aıasynda múmkin bolmaq.

QazUÝ Tech Garden «Innovasııalyq tehnologııalar parki» derbes klasterlik qorymen birlesip, ónerkásiptik robottehnıka jáne robottandyrý salasyndaǵy jańa startaptarǵa qoldaý kórsetedi. Tehnologııalyq operasııalardy robottandyrý tujyrymdamalaryn zertteýge, kórsetýge jáne synaýǵa arnalǵan biregeı alań usynady. Modeldik fabrıka bul bilimdi, daǵdylardy, múmkindikterdi taratý jáne ázirlengen sheshimderdi Qazaqstanda da, shetelde de ónerkásiptik kompanııalarǵa engizý úshin negizgi platforma bolyp sanalady. Ortalyq óz qyzmetin 2024 jyldyń ekinshi toqsanynda bastaıtyn bolady.

Budan bólek, QazUÝ-da QHR úkimetimen kelisilgen Silicon Valley modeli boıynsha IT-teh­nopark qurý jónindegi birlesken joba qolǵa alynyp jatyr. Sondaı-aq hı­mııa jáne hımııalyq tehnologııa fakýl­teti janynan galvanıkalyq qapta­ma­lardyń Chemical Coatings Innovations (ShemCoIn) ǵylymı-óndiristik ortalyǵy iske­ qosylady.

Ǵylym salasyndaǵy taǵy bir mańyzdy jańalyǵymyz – 2023 jyly QazUÝ-dyń úsh ǵylymı jýrnaly, atap aıtqanda: «Hımııa», «Fızıka», «Matematıka, mehanıka jáne ınformatıka» basylymdary Web of Science derekqorynda ındekstelgen ýnıversıtet basylymdarynyń tizimin tolyqtyrdy. Sonymen qatar QazUÝ-dyń International Journal of Mathematics and Physics jáne Eurasion Chemico-Technological Journal, Physical Sciences and Technology basylymdary álemdegi ǵylymı basylymdardyń eń úlken málimetter bazasy sanalatyn Scopus derekqoryna engizildi.

Qazirgi tańda QazUÝ qalashyǵynda Samsung, Hewlett-Packard, Cisco, Konisa Minolta, Fujitsu, Alcatel, Microsoft, «Kasperskıı zerthanasy», Huawei jáne taǵy da basqa joǵary tehnologııalyq kom­pa­­nııalardyń sertıfıkattaý ortalyq­ta­ry men ınstıtýttary tabysty jumys isteıdi.

Aıtýly jyl aıasynda

Biz elimizdiń damýyna ǵylymnyń qosatyn úlesin arttyrýmen qatar, ýnıver­sıtet qalashyǵyn qaıta jańǵyrtýǵa da kiristik. Memleket basshysynyń qoldaýymen 2024-2027 jyldar aralyǵynda QazUÝ qurylysynyń II kezeńin salý jos­parlanyp otyr. Táýelsizdik merekesi qar­sańynda QazUÝ qalashyǵynda árqaısysy 1 060 oryndyq, jalpy 3 180 orynǵa arnal­ǵan zamanaýı úsh jataqhana qurylysynyń irge­tasyn qalaý rásimi ótti.

Jalpy, QazUÝ qalashyǵynyń II damý jospary boıynsha oqý korpýs­ta­ry,­ sporttyq-saýyqtyrý ortalyǵy, qyz­met­kerlerge arnalǵan turǵyn úı, ınno­vasııalyq ortalyq, ǵylymı zertteý orta­ly­ǵy, tehnopark boı kótermek.

Budan bólek, QS reıtıngi ókilderiniń, álem­dik sarapshy-ǵalymdardyń, ǵylymı uıym­dar men JOO rektorlarynyń qatysýymen aýqymdy halyqaralyq konferensııalar, sımpozıýmdar, jastar forým­dary jáne QazUÝ-dyń ǵylymı-ınnova­sııa­lyq jetistikteriniń kórmesin ótkizý kóz­delip otyr.

Aıtýly jylda ýnıversıtettiń barlyq qurylymy tabysty eńbegin jalǵastyryp, zor jetistikke jeterine jáne óskeleń urpaqqa ónegeli tartý jasaıtynyna senemin.

Janseıit TÚIMEBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektory