Taıvan taǵyna talas

Taıvannyń buǵan deıingi prezıdenti Saı Inven osyǵan deıin eki ret saılanǵandyqtan, bıylǵy dodaǵa qatysa alǵan joq. Sol sebepti Saı hanym óziniń ornyn «Demokratııalyq prog­res­sıvti partııadaǵy» jaq­­­tasy, vıse-prezıdent Laı Sındege berdi. Daýys berý nátı­jesinde, Laı myrza 40 pa­ıyzdan astam daýys jınady. Ol 2023 jyly partııa tóraǵasy mindetine kiris­ken-di. Endi el tizginin qolyna ustap otyr. Osy oraıda aıta ket­ken jón. Taıvan 1996 jyly demokratııalyq joldy tań­da­ǵan­nan keıin alǵash ret elde bir partııa ókili qatarynan úshin­shi ret prezıdent laýazymyna kirisip otyr.

Budan bólek, saılaýǵa Ke Venchje (Taıvan ulttyq par­­tııa­sy) men Hoý Iýı (Go­mından) qatysty. Tıisinshe, olar 33,49 jáne 26,46 pa­ıyz daýys jınady. Hoý Iýı je­ńil­genin moıyndap, Laıdy jeńi­si­men quttyqtady. Sondaı-aq jaqtastarynan Demo­kra­tııa­lyq progressıvti partııaǵa tos­qaýyl bola almaǵany úshin ke­shirim surady. Ko Venchje de jeńilgenin málimdedi.

«Men Taıvan halqyna de­mo­kra­tııamyzdyń jańa taraýyn jazǵany úshin alǵys aıtqym ke­ledi», dedi Laı Sınde jeńiske jet­keni belgili bolǵannan keıin. Sondaı-aq qarsylastaryn je­ńiliske ushyraǵanyn moıyn­daǵanyna rızalyǵyn bil­dirdi. «Biz halyqaralyq qoǵam­das­tyq­­qa demokratııa men avto­rı­ta­rızmniń ishinen alǵash­qy­syn tań­daǵanymyzdy ashyq málim­deı­min», dedi.

Qytaımen syndarly jáne konstrýktıvti dıalog júr­gizýden úmittenetinin jet­kiz­di. Tarap­tar­dyń qadir-qasıet pen teńdik ustanymyn qol­daı otyryp, kelissózder júr­gizgisi keletinin qaıtalady. De­genmen Qytaıdyń qyty­ǵyna tıetin sóz aıtyp qal­dy. Máselen, halyqtyń syrt­qy kúshterdiń yqpalyna ushyra­ma­ǵanyn, laıyq qarsylyq tanyta bilgenine nazar aýdardy. Beıbitshilikti jaqtaıtynyn jáne Beıjińmen shartty túrde ara­la­sý­ǵa ashyq ekenin, sonymen b­irge eldiń qorǵanysyn kúsheı­týge ýáde berdi.

Esterińizge sala ketsek, Taı­van – BUU tarapynan mo­ıyn­dal­maǵan memleket. Zań júzin­de Qytaıdyń menshigi sanalady, biraq is júzinde táýelsiz el. Qy­taı bıligi áli kúnge deıin Taı­vandy óz aımaǵy sanaıdy. Sol sebepti «bir el – eki júıe» bastamasyn qoldaýdy kózdeıdi. Biraq taıvandyqtar mundaı jobaǵa múldem qarsy.

Jer-jahandaǵy nebári 15 el ǵana Taıvannnyń táýelsizdigin moıyndaǵan. Onyń kóbi – Tývalý, Pa­laý sekildi Tynyq muhı­­tyn­­­daǵy araldarda orna­las­qan shaǵyn memleketter. Álemdik are­nada yqpaly bar birde-bir el Taıvannnyń egemendigin tany­ǵan joq. Tipti, atalǵan eldiń taǵ­­dyryna alańdaıtyn AQSh ta olardy azat el dep eseptegen emes. Taıvan máselesin jıi kó­te­­retin Eýropalyq odaq elde­ri de ony táýelsiz el dep sanamaı­dy.

Laı myrzanyń saılaýda jeńiske jetýine qatysty pi­kir bildirgen Qytaıdyń Uly­brıtanııadaǵy elshiligi Taıvan­daǵy saılaý jergilikti jáne óz eliniń ishki isteri ekenin jet­kizdi. «Nátıjege qaramastan, Taıvan – Qytaıdyń bir bóligi bolyp qala beredi. Álemde bir ǵana Qytaı bar degen negizgi faktini ózgertpeıdi», dedi elshi­lik­tiń baspasóz hatshysy.

Qytaıdyń Taıvan isteri keńsesiniń ókili Chen Bınhýa Sınhýa memlekettik aqparat agenttigine bergen suhbatynda Taıvan Qytaıǵa tıesili ekenin málimdegen. «Taıvan máselesin sheshýge, «biriktirýdi» júzege asyrýǵa qatysty ustanymymyz turaqty. Sheshimimiz berik», de­lingen habarlamada. Málim­demede Qytaıdyń bir Qytaı prınsıpin ustanatyny jáne «Taıvan táýelsizdigine» baǵyt­tal­ǵan separatıstik áreketterge, sondaı-aq «sheteldik aralasýǵa» tabandy túrde qarsy turatyny ja­zylǵan.

Sarapshylardyń aıtýynsha, Laı Sınde myrzanyń prezıdent bolyp saılanýy Taıvandaǵy ahýaldy ýshyqtyrýy múmkin. Birinshiden, Beıjiń bıligi ony múldem jaqtyrmaıdy. Máselen, Laı Sındeni azattyqty a­ńsaı­tyn saıasatker sanaıtynyn talaı márte ymdap ta, tikeleı de jet­­­kizgen. Qytaıdyń mun­daı pikir bildirýi beker emes. Jańa saılanǵan prezıdent 2017 jyl­ǵy sózderiniń birinde Taı­van azattyǵyn uran etkenin ashyq aıtqan-dy. Bul sóz Beıjiń bıli­gi­niń qytyǵyna tıgeni anyq. Tipti, Qytaı basshysy Sı Szın­pın 2021 jyly onyń esimin atamasa da, ábden synǵa aldy.

Ekinshiden, L.Sındeniń ulyq­taý rásimi 20 mamyrǵa bel­­gi­lengen. Sa­rapshylar alda­ǵy tórt aıda araldaǵy saıası gradýs kóterilip ketýi múmkin ekenin alǵa tartady. Saılaý aldynda Qytaı tarapy Taıvanǵa shpıon­­dyq áýe sharlaryn ji­ber­gen kórinedi. Sondaı-aq saý­da máselesinde de Beıjiń aı­tar­­lyqtaı qysym kórsetýge kóshti. Taıvan bıliginiń máli­metine súıensek, eldiń Qytaı men Gonkongqa eksporty byltyr 2022 jylmen salystyrǵanda 18,1 paıyzǵa tómendegen.  Ke­risinshe, Taıvannnyń AQSh pen Eýropaǵa eksporty 1,6 paıyzǵa jáne 2,9 paıyzǵa ósip, rekordtyq deńgeıge jetti. Qytaıdyń qı­saıýy bılikti jańa­dan qolyna alǵan­darǵa unaýy ekitalaı. Endigi másele jańa prezıdenttiń qandaı qadam jasaıtynyna baılanysty.

Úshinshiden, prezıdent saılaýymen birge Taıvanda jalpy saılaý da ótti. «Demokratııalyq pro­gressıvti partııa» memleket basshysyn anyqtaýda oza shap­qanymen, depýtattardy anyq­taýda ese jiberip qoıdy. Ná­tı­jesinde, «Quqyqtyq Iýan­da» nebári 51 mandat ıelen­di. «Gomındanǵa» 52 oryn buıyr­dy. «Taıvan ulttyq partııasy» 8 depýtatpen shekteldi.

Parlamentti jeke-dara bas­qarý úshin kez kelgen partııaǵa kóp­shilik 57 mandat kerek. Biraq dodaǵa túskenderdiń birde-biri bul mejeden aspaǵandyqtan, koalısııa qurylatyny túsinikti. Endeshe, Qytaıǵa búıregi bura­tyn «Taıvan ulttyq partııasy» azattyqty ańsaıtyn «Demo­kra­tııa­lyq progressıvti partııamen» tize qosýy ekitalaı. Demek, L.Sındeni alda úlken synaq kútip tur.

«Parlamenttiń bólinýi qor­ǵanys salasyna jaǵymsyz áser etýi múmkin. «Gomından» qor­ǵa­nys shyǵyndaryn buǵattaı alatynyn buǵan deıin dáleldep úlgerdi. «Taıvan ulttyq partııasy» da buǵan kúsh salyp, demokrat áriptesterine barynsha kedergi keltirýge tyrysyp, ahýa­ly kúr­de­lendirýge qaýqarly», deıdi Azııa-Tynyq muhıty tu­raq­­tylyq jáne ınnovasııalar ortalyǵy tóra­ǵasy Sıarý Shırlı Lın.

Taıvanda batysshyl demo­krattyń bılikke kelýi Qytaı men AQSh arasyna qaıtadan syna qaǵýy da yqtımal. Buǵan deıin álemniń eki alpaýyt eli talaı máselede sózben shekisip, saý­da soǵysyn kúsheıtkeni málim. Biraq Aq úı tizginin Djo Baıden ustaǵaly ekijaqty qarym-qa­tynas birshama jaqsarǵan-dy. Endigi búkil másele jańa prezı­denttiń qabyldaıtyn qadam­daryna baılanysty.