Petropavl qalasyndaǵy 2-JEO-nyń 2022 jyldyń naýryz aıynda ortan belinen opyrylyp túsken murjasynyń jyry áli de jalǵasyp keledi. Dál Naýryz merekesiniń qarsańynda qulaǵan murja qala jurtshylyǵyn ǵana emes, barsha el halqyn dúr silkindirdi desek, artyq aıtqandyǵymyz emes. Qulaǵan kirpish pen sement kesekteri qazandyq sehyn basyp qalyp, úıindiniń astynda mashınıst-baıqaýshy bolyp istegen áıel adam qaza boldy. Bul ýaqytta Soltústikte áli jylytý maýsymy aıaqtalmaǵan, óńir áli de qys yzǵarynyń qursaýynda edi. Sondyqtan úılerimizge jylý jetpeı qala ma degen qalalyqtardyń qorqynyshyn da túsinýge bolady.
Murjanyń boıynda mini bar degen eskertýlerge qulaq aspaǵan kásiporynnyń dırektory men bas ınjenerine qyzmetke turǵanyna kóp bolmasa da, qylmystyq is qozǵaldy. «Jekemenshikke satylyp ketken strategııalyq nysannyń taǵdyry osylaı bolady» degen áńgime de jeldeı esken. Mundaılardy Úkimetke qaıtarý týraly talaptar da kóp ýaqyt boıy tolastaǵan joq.
1961 jyly paıdalanýǵa berilgen JEO-nyń bul murjasyna sol kezde 61 jyl bolǵan edi. Osy jyldarda sapaly sement bolyp jáne kirpishi jaqsy ylǵalmen órilgen bolsa, osynaý jyldarda ol murjadan shyǵatyn tútinmen ábden keýip, tas bolyp qalatyn jóni bar-aq. Biraq Keńes zamanynda «ýra-ýra, jospar» degen urandy aıǵaılarmen jantalasyp, sapasyz qalanǵan kirpishter osal, arasyna jel kirip, sý ótip, qurylysty dymdaı bergen. Qyzyljar qalasynda patsha zamanynda kirpishten órilgen birneshe ǵımarat áli bar. Mysaly, Muratov degen kópestiń dıirmeni. Álgini jekege satyp alǵan kásipker jańasha jobalap, kirpishten qalanǵan qabyrǵalaryn arnaıy tehnıkalarmen de soqqylap buza almap edi. Amaly quryǵan soń sol qabyrǵalardyń ózin paıdalanyp, qazir dámhanaǵa aınaldyrǵan.
Murjanyń qulaý syryn qalanǵan kirpish pen laıdyń sapasyzdyǵynan, olardyń arasynan sý ótkennen, sol sý aqyry kóp mújip qulatqan degen qorytyndyǵa kelgen sarapshylar murjany qulaǵan tusynan ári qaraı qaıta órý týraly sheshim qabyldaǵan. Býdaqtap shyǵyp jatatyn ystyq tútinge keppegen ne qylǵan dymqyl, ne degen sý ekenine esh jaýap bolmady.
Sonymen murjanyń sapasyz jeriniń bári qıratylyp, 2022 jyldyń kúzinen burynǵy irgetasqa ári qaraı órý bastalǵan. Jumys qyzý júrip, bıiktigi endi 180 metr (burynǵysy 150 metr) bolyp belgilengen murjanyń 36 metrine deıin byltyrǵy kúzge deıin órildi. Sóıtse, aıaqastynan murjanyń qısyq órilip bara jatqany belgili boldy. Sodan 21-metrge deıin ony qaıtadan buzýǵa týra keldi.
Jekemenshiktiń dúnıesi bolǵan soń, Úkimettiń aqshasyna salynyp jatpaǵan soń merdigerge eshkim zańdy talap qoıǵan joq. JEO-nyń qazirgi ıesi – «Sevkazenergo» AQ. Onyń bas dırektory Anatolıı Kazanovskıı: «Bizdiń bas merdigerimiz – «Kazteplospesstroı». Olar naýryz aıyna deıin murjanyń qaldyǵyn túp-ornymen joıyp, aýanyń temperatýrasy 5 gradýstan joǵary bola bastaǵan kezden murjany irgetasynan bastap, qaıtadan óretin boldy. Barlyq artyq shyǵyndy ózderi kóteredi. Kelisimimiz solaı», dedi.
Tamyz aıynda jumys toqtatylǵannan keıin «Sevkazenergo» AQ murjanyń qurylysyna tolyq sarap jasaý úshin «Sevkazenergoprom» JShS atty ǵylymı-óndiristik fırmaǵa júgingen eken. Mine, osy fırmanyń mamandary murjanyń túbindegi qozǵalǵysh júıege joǵarydan órgen qurylysty kiriktirý qıyn. Sondyqtan bárin basynan bastaý kerek degen qorytyndy jasapty. Shyn mánisinde, bıik murja qozǵalyp turady ǵoı, onyń jeldiń, ystyq pen sýyqtyń áserine tózimdiligi, qozǵalys pen serpilisi osy júıemen tyǵyz baılanysty kórinedi. Qorytyndysynda irgetastaǵy armatýralardan basqa órim túbine deıin buzylyp, tazalanatyn boldy.
Oblys ákimi Ǵaýez Nurmuhambetovtiń aldynda bolǵan keńeste «Kazteplospesstroı» JShS bas dırektory Konstantın Bıǵojın ózderiniń 1 naýryzǵa deıin murja- nyń ornyn tolyq tazartatynyn aıtty.
«Sodan keıin ózimizdiń qosalqy merdigerimiz «Teplohımmontaj» AQ birlesip, 1 sáýirden bastap aýanyń temperatýrasy 5 gradýstan joǵary bola bastasa, jańa tehnologııamen murjanyń qurylysyna kirisemiz. Jumystyń bárin 2024-2025 jyldardaǵy jylytý maýsymyna deıin tolyq aıaqtaımyz. Sonymen qatar murja qurylysynyń baǵasyn ósirmeı, burynǵy qalpynda qaldyramyz», dedi.
Sóıtip, ótken jazda qurylysy aıaqtalady degen murja 2024 jylǵy jylytý maýsymynda ǵana aıaqtalatyn bolyp otyr. Tapsyrys berýshi «Sevkazenergo» AQ merdigerge murja úshin buryn kelisilgen 2,1 mlrd teńgeni tólemekshi. Qazir qalǵan eki murja qalypty jumys istep tur. Olardy jóndeýge ótken jazda ınvestor 185 mln teńge qarajat bólgen.
Qyrkúıek aıynda taǵaıyndalǵan oblys ákimi Ǵaýez Numuhambetov oblys ortalyǵyndaǵy osy nysanǵa 2-3 ret baryp úlgerdi. Onyń kelip ketkeninen jekemenshiktegi ıeleri qandaı da bir paıda kórip jatqany shamaly, kerisinshe, ákimniń «keste-keste» dep digerleı bergeni unamaıtyn shyǵar. Kezinde «plan-plan» dep asyqtyryp salǵannyń qorytyndysy kórindi ǵoı, sondyqtan ákimniń «eń mańyzdysy – sapa-sapa» dep talap etkeni qazirgi halyqqa da, keıingi urpaqqa da tıimdi bolar edi. Sondyqtan qurylysqa ózi barǵansha mamandardy jiberip, baqylaý ornatyp otyrǵany áldeqaıda tıimdi bolar edi.
Jýyrda merdiger murjany tolyq buzýǵa kirisip ketti. Iske sát deımiz.
PETROPAVL