Jańa jyldy aımaqtarǵa saparlaýmen bastaǵan qos palatanyń depýtattary Astanaǵa kelip, óńirlerdegi qordalanǵan máselelerdi sheshý joldaryn qarastyryp jatyr. Oblys ortalyqtarynan shalǵaı ornalasqan aýyldardyń da, shaǵyn eldi mekenderdiń de qazirgi jaı-kúıi qalaı? Bul týraly ótken aptada Almaty oblysyn aralap, turǵyndarmen kezdesken Parlament májilisiniń depýtaty Danııar Qasqaraýovtan surap kórdik.
– Jýyrda óńirlerdi aralaýǵa attandyńyzdar. Qazir áleýmettik jeli, ózge de ınternet platformalary arqyly el habardar bolyp otyr. О́zińiz de Almaty oblysynyń birneshe aýdanynda boldyńyz.
– Almaty oblysynyń Balqash, Ile, Jambyl jáne Qarasaı aýdandarynda boldym. Aýdandardyń árbiri aýqymy jaǵynan úlken ári halyqtyń tyǵyz ornalasýymen erekshelenedi. Ár aýdanda birneshe aýyldyq okrýg bar.
– Siz aralaǵan aýdandardyń halqyn qandaı máseleler tolǵandyryp otyr?
– Eń kúrdeli máselelerdiń birine Qarasaı aýdanynda tap boldym. Almaty oblysy boıynsha óte úlken problema desem de artyq aıtqandyq bolmas edi. Irgeli, Kemertoǵan, Kóksaı degen eldi mekender bar. Rasynda da bular qalaǵa irgeles ornalasqan mekender. Sol jerler kezinde ońdy-soldy satylyp ketken. Turǵyndar da qujattaryn túgendemeı, satyp ala bergen. Qyzyl jolaqta turǵan jerler de satylǵan. Joldary da rettelmegen. Arhıtektýranyń da talaptary múldem eskerilmegen eken. Turǵyndary jańa aıtqanymdaı qujattarynyń keıbir tustary zańsyz ekenin biledi. Biraq kezinde satylǵan ýaqytta nege jergilikti ákimdik durystap qaramaǵan dep ýájderin aıtty. Osyny qalaı zańdastyramyz dep alańdap otyr. О́ıtkeni kóbi jıǵan-tergen sońǵy aqshalaryna úı turǵyzyp alǵan. Qujatsyz úıde jol, sý, gaz tartylmaǵan mekende turyp jatyr.
– Iri qalalar mańynda bolsa da áli kúnge deıin gaz, sý máseleleri nege túbegeıli sheshilmegen? Bul túıtkildi tarqatýǵa ne kedergi?
– Jergilikti bılik ınfraqurylymǵa nege sonshalyqty salǵyrt qaraǵanyn túsine almaı-aq qoıdym. Halyqqa kúndelikti qajetti sý, gaz degen máseleler múldem qadaǵalanbaı jatyr. Bul endi tikeleı jergilikti ákimdikterdiń mindeti dep oılaımyn. Keıbir turǵyndar aýlalaryna sýdy, gazdy, jaryq baǵanalaryn ózderi túsirip, ony ózge kórshileri belgilenbegen baǵamen satyp, kez kelgen ýaqytta óshirip tastap otyr eken. Bul endi múldem qısynǵa kelmeıtin talap emes pe?! Aıta ketsem, bul tek Qarasaı aýdany boıynsha ǵana kóterilip otyrǵan másele. Bir kúndik emes, kópten beri qordalanyp, sheshimin tappaı otyrǵan túıtkil ǵoı. Biraq naqty bir sheshimi joq. Endi osy problemany jan-jaqty zerttep, kóterý kerek dep esepteımin.
– Kóptegen jer jeke menshikke ótip ketip, aýylda aǵaıyn jaıylymnan taryǵyp, qıynshylyqqa tap bolǵanyn estımiz. О́ıtkeni negizgi násibin aýylsharýashylyǵy salasynan tabatyn turǵyndar úshin jaıylym jer, jem men shóptiń, sýdyń máselesi ózekti. Endi olar bul túıtkilden qalaı shyǵady?
– Mundaı daýly máselemen de men burynnan tanyspyn. Kópten beri qulaǵdar bolyp júr edim. О́zim jaqynda baryp, kózben kórdim. Jambyl aýdanynda jaıylymǵa arnalǵan jer máselesi ýshyǵyp tur. Negizgi úmitimiz - aldaǵy ýaqytta jaıylym jer týraly zań qabyldansa 20 mln gektar jer qaıtarylýy tıis. Osylaısha jergilikti turǵyndarǵa da, shaǵyn sharýa qojalyqtaryna da qolaıly jaǵdaı qalyptastyrylady dep senemin. Ýshyǵyp turǵan taǵy bir keleńsiz dúnıe - mal urlyǵy. Jambyl aýdany turǵyndarynyń jergilikti polısııaǵa múldem kóńili tolmaı otyr. Sondaı-aq aýdan ortylyǵy Uzynaǵash eldi mekeninde mal bazary bar. Elimizdegi eń iri bazarlardyń biri. Sol jerde sanıtarlyq talaptar durys qadaǵalanbaǵan. Ár aýyldan kelgen mal da, mal eti de bazarǵa kirerde arnaıy tekserilýi tıis. Biraq durys jolǵa qoıylmaǵan. Eń aldymen bul da halyq tutynatyn azyq qoı. Ony rettemesek, adamdar ýlanyp qalsa, túrli aýrý juqtyrsa kim jaýap beredi? Oblystyq veterınarlyq qyzmet osy olqylyqtyń ornyn toltyrsa quba-qup bolar edi.
– Osy saparyńyzda Balqash aýdanynda bolyp, turǵyndarmen júzdesken ekensiz. Shynyn aıtý kerek. Ileniń jaǵasy, tabıǵaty tańǵajaıyp meken. Sol jerde týrızm máselesi de aıtylypty. Jumys júıelengen be? Bolashaqta ol jerdi jerlesterimiz, shet el meımandary kelip, tynyǵatyn orynǵa aınaldyrýǵa bola ma?
– Balqash aýdanyna qarasty Ileniń boıyna demalys kúnderi myń mashına keledi eken. О́zińiz eseptep kórińiz. Árbirinde úsh adamnan bolsa senbi, jeksenbi kúnderi úsh myń adam kelip ketedi. Adam kóp keletindikten ınfraqurylymdy retteý kerek qoı. Ile ózeniniń saǵasynda ornalasqan aýdanda týrızm salasyn damytýǵa mol múmkindik bar. Biraq bul baǵyttaǵy jumystar júıelenbegen. Máselen, óńirde 28 demalys ortalyǵy bar. Biraq sonyń tek 12-si ǵana aýdan bıýdjetine salyq tólep, jumys istep jatyr. Qalǵandarynan kók tıyn paıda joq kórinedi. Sondaı-aq óńirde zańsyz ań aýlaý deregi kóbeıgen. Brakonerler tabıǵatty talqandap, ań-qustardy qynadaı qyryp jatyr. Olarǵa qoı deıtin qoja joq. Sondyqtan aýdan halqy ań aýlaýǵa maratorıı jarııalaýdy surap otyr. Tumsa tabıǵatty saqtap, jabaıy ań-qustardyń qyrylýyn toqtatý úshin shuǵyl sheshimder kerek. Bul máseleler boıynsha aldaǵy ýaqytta óz usynysymdy bildiremin.
– Aýyldardaǵy ınfraqurylym, sport keshenderi, bilim oshaqtarynyń jaǵdaılary syn kótere me?
– Aýyzdy qur shóppen súrtýden aýlaqpyn. Men barǵan aýdandar qalaǵa jaqyn bolǵandyqtan tıisti ınfraqurylym bar. Jańa sport keshenderi de birtindep salynyp jatyr. Jumys istep turǵan keshender de jetkilikti. Al mektepke keler bolsaq, bul barlyq jerde kezdesetin másele. Ásirese Ile, Jambyl, Qarasaı aýdandarynda mektepter qurylysy júrip jatyr. Alaıda úsh-tórt aýysymdy bilim oshaqtary azaımaı tur. Bul eń aldymen bilimniń sapasyna áser etetini aıtpasa da túsinikti. Bir jaǵynan bul aýdandarda halyq sany da artyp kele jatyr. Sondyqtan orta bilim berý mekemeleri kóptep salynsa degen turǵyndardyń tilegin estidik. Jol da syn kótermeıdi. Máselen, Baıserke aýylynyń mańynda úlken logıstıkalyq ortalyq bar. Temirjol ótedi. Sondyqtan sol mańda osydan on jyl buryn da kólik keptelisi bolatyn. Qazir ol múldem sozylyp ketken. Aýyr júk kólikteri kóp qatynaıdy. Sol jerge kópir salynsa, kólik keptelisine aıtarlyqtaı oń áserin tıgizedi. Bul jergilikti jurttyń negizgi máseleleriniń birine aınalǵan. О́ıtkeni keptelis jumysqa, sabaqaqqa ýaqytynda qatynaýǵa kedergi bolary belgili ǵoı. Sondyqtan sapar barysynda kórgen-túıgenimdi men saýal retinde jaýapty oryndarǵa joldap, ońtaıly sheshilýine kúsh salamyn.