Úısizdik pen kúısizdik

Áıgerim Orynbaevanyń elordada úı jaldap júrgenine 5 jylǵa jýyqtap­ty. Ońtústik óńirden arman qýyp, Astana­ǵa kelgen boıjetkenniń óz páterine aqsha jınaýǵa múmkindigi bolmaı tur. «Ot­ba­sy bankten» arnaıy shot ashyp, qarjy­syn turaqty salsa da, 250 myń teńge aılyq ­áli kúnge deıin kózdegen maqsatyna jetki­zer emes. Úısizdik pen kúısizdikten qajy­ǵan jas memlekettik baǵdarlamalardan da úmitin úzgen.

– Negizgi mamandyǵym – zańger. Shym­kentte kolledjdi aıaqtap, jumys tappa­ǵan soń, Astanaǵa keldim. Túıindememdi qushaqtap, biraz esikti qaqtym. Alaıda jumys berýshiler joǵary oqý orny­nyń dıplomyn talap etti. Odan qaldy, azǵantaı aılyqqa synaq merziminde de júrdim. Nátıje bolmady. Keıin ma­nıkıýr, vızajıst mamandyǵy boıyn­sha oqyp, sertıfıkatpen sulýlyq salonyna jumysqa kiristim. Mine, sodan beri tapqan-taıanǵanymdy jaldamaly páter ıesine, jolyma, aýyldaǵy baýyr­laryma jiberip, kómektesemin. Artyl­ǵanyn «Otbasy banktegi» jınaǵyma sa­lamyn. Biraq bastapqy jarnany jı­naı almaı kelemin. Jeńildigi bar mem­lekettik baǵdarlamalardyń sharttaryna da sáıkes kelmeıtinim taǵy bar. Al kommersııalyq ıpoteka baǵdar­la­ma­larynyń mólsherlemeleri tym joǵary, – dep kúıindi ol.

Qazir Áıgerim sekildi kúnkóristiń qa­mymen baspanasyz sendelgen jastar jeterlik. Máselen, «Qazaqstan jastary» áleýmettanýlyq zertteý nátıjeleri boıynsha, analıtıkalyq baıandamanyń byltyrǵy saýalnamasynda elimizdegi 35-ke deıingi azamattardyń 27,9 paıyzy ǵana «óz páterimde turyp jatyrmyn» degen. Al 36,5 paıyzy «úı, bólme jaldap júrmiz» dese, endi biri jataqhana, hostel, týǵan-týysty panalap jatqanyn aıtqan.

«Jastar» ǵylymı-zertteý ortaly­ǵynyń dırektory Aısulý Ernııazova jastardyń turǵyn úımen qamtylýy óte mańyzdy kórsetkish ekenin alǵa tartty. «Bul sanat ádette turǵyn úı alýǵa múmkindik beretin joǵary tabys ıeleri emes, tıisinshe tabystyń belgili bir bóligi turǵyn úı alýǵa nemese jaldaýǵa dep jınaqtalady», deıdi ol.

– Bul óz kezeginde jastardyń jalpy materıaldyq jaǵdaıyna áser etetini anyq. Saýalnamaǵa qatysýshylar­dyń kópshiligi jalǵa alynǵan baspana­da turyp jatyr. Degenmen edáýir bóli­gin­de óz páteri nemese turǵyn úıi bar, bolmasa ata-analarymen, týystarymen turyp jatyr. 5,3 paıyzy hostelde nemese jataqhanany panalap júr. Al 0,6 paıyzynda turaqty bas­pa­na joq. Turǵyn úı jaǵdaıyn jýyqtaǵy 2 jyl­ ishinde jaqsartýǵa qatysty sa­ýal­ǵa jastardyń 59,7%-y oń jaýap berdi, ­23%-y bul sharýany jospar­lap jatsa, 13,8%-yn­da turǵyn úı jaǵ­da­ıyn jaqsartý­dy kózdep otyr­ǵan joq. Turǵyn úı jaǵda­ıyn jaq­sar­tý­­dy jos­parlap otyrǵandar ­ishinde 29-34 ­jas aralyǵyndaǵy respon­dent­ter­diń basym bolýy túsinikti (21,4%), ­jaǵ­daı­dy jaq­­sartýǵa kiriskender ara­syn­da 19-23 jas toby respondentteri jıi­rek boldy. Turǵyn úı jaǵdaıyn jaq­sar­tý­dy josparlap otyrǵandar nemese ol sharýaǵa kirisken jastar bul úshin ádette ózderiniń jeke qarajattaryn paıdala­nady (52,4%), 18,2%-y ıpotekalyq qa­­ryz alý múmkindigin qarastyrýda, 9,6 paıy­­zy jaqyndar kómegine súıenbek. 10,2 pa­ıy­zy nesıe qarajattaryn paıdalanýǵa daıyn, al 9,3%-y turǵyn úı alý amaly retinde memlekettik baǵdarlamalar­dy kórsetti. Bul jastardyń osy baǵyt­taǵy memlekettik baǵdarlamalar týraly aqparattaný deńgeıiniń tómendigin, bolmasa jastardyń memleketke seniminiń joqtyǵyn nemese bul baǵdarlama­lar­dyń tıimsizdigin kórsetedi. Aımaqtyq turǵydan alǵanda, Batys Qazaqstan, Atyraý, Pavlodar, Qostanaı jáne Sol­tústik Qazaqstan oblystary, sony­men birge Shymkent qalasynda jastar­dyń memlekettik baǵdarlamalarǵa baǵdar­syz­dyǵy, odan habarsyzdyǵy anyq baı­qalady. Sonyń ózinde 6,7 paıyz jastar memleketten kómek kútetinin jet­kizdi, – dedi ortalyq basshysy.

Demek jastardy turǵyn úımen qam­tý máselesi áli de ózekti kúıinde qa­lyp otyr. Májilis minberinde, BAQ bet­­terinde bul problemany kóterip-aq ke­ledi, biraq túbegeıli sheshimin taýyp jat­qan joq. Sondyqtan byltyr jyl aıaǵynda Prezıdent janyndaǵy Jastar saıasaty jónindegi keńes otyrysynda Memlekettik keńesshi Erlan Qarın kelesi jyly jastarǵa arnalǵan jeńildetilgen turǵyn úı baǵdarlamasyn qolǵa alý jos­parda bar degen edi.

Sondaı-aq Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva ótken jeltoq­san aıyndaǵy baspasóz máslıhatynda jas­­tarǵa «9-20-25» jańa baǵdarlamasy ázir­lenip jatqanyn habarlady. Mine, birer kún buryn mınıstrlik Astana, Almaty qalalarynda, Aqmola, Aqtóbe, Almaty, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Jam­byl, Qaraǵandy, Qostanaı, Qy­zyl­orda, Pavlodar jáne Soltústik Qa­zaq­stan oblystarynda 35-ke deıingi otan­dasta­ry­myzǵa jeńildetilgen ıpotekalyq nesıe berý jobasy iske qosylatynyn málimdedi.

«Jastardy turǵyn úımen qamtama­syz etý baǵdarlamasyn «Otbasy banki» AQ Mádenıet jáne aqparat mınıs­tr­­liginiń qoldaýymen oblys jáne qa­la ákimdikterimen birlese júzege asy­rady. Baǵdarlamalarǵa 35 jasqa de­ıin­gi áleýmettik sala, BAQ, joǵary oqý oryn­darynyń oqytýshylary men ǵylymı qyzmetkerleri, kvazımemlekettik sektor, kommýnaldyq kásiporyndardyń qyzmetkerleri qatysa alady. Ár aımaq­taǵy kásipter tizbesin baǵdarlama bas­talar aldynda ákimdik jınaqtaıdy. Baǵ­darlamalarǵa qatysatyn azamattar­ǵa qoıylatyn negizgi talaptar: Qazaq­stan Respýblıkasynyń azamattyǵy, baǵ­darlamaǵa qatysýshynyń jasy 35 jasqa deıin (qosa alǵanda) jáne negizgi qaty­sý­shy retinde tek erli-zaıyptylar­dyń bireýi ǵana bolýy mańyzdy. Oǵan qosa baǵdarlamaǵa qatysýshynyń jáne onyń otbasy músheleriniń sońǵy 5 jyl ishinde el aýmaǵynda satyp alý quqy­ǵymen jalǵa beriletin turǵyn úı nemese menshik quqyǵyndaǵy turǵyn úıiniń (erli-zaıyptylardyń ortaq múlki, ótinishke engiziletin otbasynyń basqa múshelerimen ortaq úlestik menshik) bolmaýy shart. О́tinish bergen kezde qatysýshy tańdaǵan saladaǵy resmı jumys ótili keminde bir jyldyq zeınetaqy shotynan úzindi kóshirmemen rastaýdy talap etiledi. Al nesıe boıynsha syıaqy mólsheri – jyldyq 5%-dan bastap, nesıe merzimi –19 jylǵa deıin, bastapqy jarna-nesıe somasy – 10%» dep jazdy mınıstrlik resmı saıtynda.

Úısizdik pen kúısizdik – ulttyń sany men sapasyna keri áser etetin birden-bir faktor. Sondyqtan kóshten irkilmeı derbes baspana alamyn deseńiz, ıpotekalyq nesıeni óteı alatyn kiriske jetýdi kózdeýden basqa amal joq. Ári memleket usynǵan múmkindikterdi qalt jibermegen abzal. Máselen, 2025 jylǵa deıin beriletin jeńildetilgen «Nurly jer» ıpotekalyq baǵdarlamasy. Ereksheligi sol, baǵdarlamada ákimdik kezeginde turǵandarǵa basymdyq qoıylady. Nesıe mólsherlemesi – 5, bastapqy jarna – úı baǵasynyń 20 paıyzy.