Juqpaly aýrýlardyń qaýpin koronavırýs ınfeksııasy kúshine mingen shaqta túsingendeı boldyq. Bul rette dertten saqtanýdyń amaly vaksına alý ekenin uǵynǵanymyzben, ekpe týraly alypqashpa áńgimege ılanǵandar da tabyldy. Munyń saldary qoǵamdyq ımmýnıtet qalyptastyrýǵa keri áser etti. Nege deseńizder, ǵalymdar vırýsqa qarsy vaksınany jappaı saldyrý arqyly juqpaly indetti erte tusaýlaýǵa bolatynyn áý basta eskertken. Keshegi qyzylsha aýrýynyń da birden-bir emi osy vaksına edi.
QazVac quramy ózgeredi
Vaksına belgili bir vırýsty ınfeksııaǵa qarsy ımmýnıtet qalyptastyrýǵa kómektesedi. Mysaly, koronavırýs pandemııasy tusynda vaksına saldyrǵandar syrqattyń saldaryn barynsha jeńil eńserdi. Turǵyndarǵa vaksınanyń bir emes, birneshe túri usynyldy. Qysyltaıań shaqta shekteý sharalarynan keıin áýe reısteri toqtap, maska, dári-dármek tapshylyǵy sezildi. Kóp uzamaı ózimizdiń otandyq vaksına aınalymǵa shyqty. Sheteldik vaksınany saldyrmaǵandar «QazVac»-qa senim artty. Osyǵan qaramastan vırýsologııadan habary joq antıvakserler el arasynda jalǵan aqparat taratýdan jaltarmady. Munyń saldarynan vaksına alǵandar men almaǵandar eki topqa bólindi. Tipti, bir sát vaksınany ǵumyr boıy zerttep kele jatqan ǵalymdar men bilikti dárigerlerdiń pikiri tasada qalyp qoıǵandaı boldy. Shyn mánisinde, otandyq densaýlyq saqtaý salasy óz halqyn qurdymǵa batyrady degenge qalaı senýge bolady?! Betin aýlaq, elimizde epıdemııalyq jaǵdaı ár kez turaqty bolsyn deımiz. Áıtkenmen búgin basylǵan juqpaly vırýstar erteń qaıta kúshine minbesine eshkim kepildik bere almaıdy. Sondyqtan otandyq ǵalymdar «QazVac» vaksınasynyń quramyna ózgeris engizip, tıimdiligin arttyrýdy durys sanaıdy. Munyń anyq-qanyǵyn «QazBioPharm» Ulttyq holdınginiń bas dırektory Erǵalı Ábdiraıymov aıtyp berdi.
– Búginde otandyq ǵalymdar ázirlep, óndiriske engizgen «QazVac» vaksınasyna qosymsha klınıkalyq zertteýler júrgizilip keledi. Iаǵnı koronavırýsqa qarsy qabileti tekserilip jatyr. Biz vırýstyń sońǵy shtamdaryna qaraı vaksına quramyn ózgertýimiz qajet. Bul – kúrdeli sharýa. Tehnologııalar ózgermegenimen, shtamnyń quramy ózgerdi. Qazir Almaty qalasyndaǵy medısınalyq ortalyqta klınıkalyq synaqty bastadyq. Oǵan júzdegen adam qatysady. Synaq nátıjesi boıynsha kórsetkishter joǵary bolady dep kútemiz. Nege deseńizder, tehnologııa boıynsha biz vaksınany tutastaı qoldanamyz. Vırýsty ydyratyp, bólmeımiz. Tek hımııalyq ádispen ólgen vırýsty vaksına quramyna qosamyz. Bul vaksınanyń tıimdiligin arttyrýǵa tıis. Sarapshylar koronavırýs indeti áli kezdesedi degen boljam aıtyp otyr. Biz sol úshin de vaksınanyń shtamdyq qurylymyn ózgertýge qatysty qabyldanǵan sheshimdi durys sanaımyz, – deıdi E.Ábdiraıymov.
«QazBioPharm» Ulttyq holdıngi qurylyp, mamandardyń jumysqa kiriskenine nebári jyldan asty. Osy aralyqta sheteldik bir emes, birneshe kompanııamen kelisimshart jasaǵan. Bul holdıngtiń otandyq óndiriske jetekshi ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýge nıetti ekenin ańǵartady. Sondaı is-sharalardyń birine Memleket basshysy da qatysty. Keleshekte sheteldik kompanııalarmen yntymaqtastyq oń nátıje berip, holdıngtiń bıologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýmen qosa bıofarmasevtıkalyq naryqty damytýǵa negizdelgen maqsat-mindeti oryndalady degenge úmit basym.
Vaksına keshe paıda bolǵan joq
Negizi farmasevtıkada árbir vaksınany saqtaý, tasymaldaýmen qatar qoldaný tártibi bar. Muny dárigerler jaqsy biledi. Sebebi vaksına keshe paıda bolǵan joq, burynnan bar. О́zge memleketter sekildi bizde de keıbir vaksınalar epıdemııalyq jaǵdaıǵa baılanysty egý kestesine engiziledi. Týberkýlezge qarsy vaksına osydan shamamen 30 jyl buryn nárestelerge, mektep jasyndaǵy balalarmen qatar eresekterge salynatyn. Keıingi jyldary epıdemııalyq ahýal birshama turaqtalǵan soń balalar osy vaksınanyń eki dozasyn ǵana alyp keldi. Náreste týǵan kezde jáne mektepke barardyń aldynda týberkýlezge qarsy revaksınalaý jasaldy. Endi byltyrdan bastap 6 jasar balalarǵa BSJ jasaýdyń qajeti joǵy anyqtalypty. Iаǵnı egý kestesinen alynyp tastalǵan. Aıta keterligi, atalǵan vaksına ókpege emes, mıǵa ótýi yqtımal týberkýlezden qorǵaıdy eken. Juqpaly aýrýlardan qorǵaıtyn árbir vaksına tyńǵylyqty tekserýden ótken. Qaýiptenýdiń qajeti joq. Kerisinshe, vaksına salmaǵannyń saldary kúrdeli bolýy múmkin. Elge tek Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy maquldaǵan vaksınalar jetkiziledi. Iаǵnı ǵalymdar vaksınanyń zııansyz ekenin rastaıdy. Sosyn vaksına óndirýdi qolǵa alǵan memleket ekpeni, eń aldymen, ózderi qoldanady. Bizde vaksınanyń egý kestesi Konstıtýsııaǵa, Densaýlyq saqtaý júıesi týraly kodekske súıene otyryp naqtylanady. Ári árbir 18 jasqa tolmaǵan bala ata-anasynyń jazbasha ruqsatymen erikti túrde saldyrady. Bul jóninde Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵyndaǵy fılıaldyń dırektory Aınagúl Qýatbaevadan naqtylap suraǵan edik.
– Elimizde egý kestesi boıynsha salynatyn vaksınalardyń kóbi Eýropadan keledi. Qazirgi egý kestesine sáıkes perzenthanada sábılerge eki vaksınalaý jasalady. Onyń biri týberkýlezge qarsy vaksına bolsa, ekinshisi – V vırýsty gepatıtine qarsy ekpe. V vırýsty gepatıtine qarsy vaksınany jasyna tolmaǵan balalar araǵa eki aıdan salyp úsh ret alady. Munyń tıimdiligi óte joǵary. Nátıjesinde, keıingi jyldary balalar arasynda V vırýsty gepatıtiniń birli-ekili ǵana jaǵdaıy kezdesip jatyr. Onyń óziniń belgili bir sebepteri bar. Mysaly, bala vaksınanyń birin alyp, ekinshisin almaǵan bolýy múmkin, – deıdi A.Qýatbaeva.
Egý kestesindegi vaksınalardy negizgi jáne epıdemııalyq jaǵdaılarǵa baılanysty salynatyn dep ekige bólip qarastyrýǵa bolady. Birinshisi josparly túrde ár balanyń jasyna, jaǵdaıyna qaraı salynatyn bolsa, ekinshisi tumaýǵa, A vırýsty gepatıtine, sibir jarasy, koronavırýsqa, obaǵa, qutyrmaǵa qarsy salynady. Munyń ishinde qyzylshaǵa qarsy ekpe – negizgi vaksınalar tobynda. Qyzylsha, qyzamyq, parotıtke salynatyn vaksına kombınerlengen aralas vaksına sanalady. Úndistannan jetkiziletin ekpeniń tıimdiligin biz ǵana emes, álemniń kóptegen eli rastaǵan. Sebebi bir ǵana vaksınamen úsh aýrýdyń aldyn alýǵa bolady. Bul vaksına kúntizbege sáıkes balanyń 12-15 aıynda, sonymen qatar mektepke bararda salynady.
Qyzylshanyń beti qaıtar emes
Qyzylsha aýrýy jasqa tolmaǵan balalardy da áýre-sarsańǵa saldy. Statıstıkaǵa júginsek, qyzylshamen aýyrǵandardyń 80 paıyzdan astamy 14 jasqa deıingi balalar eken. Onyń ishinde vaksına saldyrýǵa qarsylyq bildirgen jáne densaýlyǵyna baılanysty medısınalyq qarsy kórsetilimi bar balalar kezdesken. Búginde 5 jasqa deıingi balalardyń qyzylshamen aýrýyna taǵy bir sebep – qoǵamdyq ımmýnıtettiń qalyptaspaýynda. Muny dárigerler aıtýyndaı-aq aıtty. Ata-analardy balanyń densaýlyq quqyn shektemeýge shaqyrdy. Vaksına saldyrmaǵan balalardyń ata-anasy túgel antıvakserler dep aıtýdan aýlaqpyz, onyń ishinde turmystyń qamymen júrip mán-jaıdy asa elemegender kóp. Al balasy syrqattanyp, aýrýhanaǵa túskende «nege vaksına saldyrmadyq eken» degen suraq kim-kimniń bolsa da oıyna kelgen shyǵar. Iá, qyzylsha, qyzamyq, parotıt aýrýynyń ózine tán asqyný belgileri bar. Onyń ishinde qyzylsha aýrýynyń saldary asa qaýipti.
– Qyzylsha aýrýy burynnan bar. Aýrýdyń emi bylaı tursyn, dárigerler joq zamanda bir otbasynda 5-6 kishkentaı bolsa, túgel aýyrǵan eken. Sonda qyzylshamen buryn aýyrǵan balalarda vırýstyń saldary jeńil ótken. Qyzylshaǵa deıin ájemniń 6 balasy bolypty. Sol 6 balanyń tórteýi bir búrketpede qaıtys bolǵan. Sonda ájem balalaryn birinen soń birin jerlep júrgende bir balasy aman qalypty. Ol kez ózim de balamyn ǵoı, ájemnen qaısy balańyz aman qaldy dep suradym. Sonda «kishi, emizýli balam aman qaldy» dep jaýap bergeni esimde. Qazir oılanyp qarasam, ájemizdiń ózi qyzylshanyń bir búrketpesinde aýyryp, jazylǵan bolýy kerek. Sol antıdene balaǵa berilip, janyn saqtap qalyp otyr. Altyn qursaqty ana keıin taǵy birneshe sábıin dúnıege ákelgen. Eski zamanda qyzylshanyń búrketpesinde qazaq dalasynda kóptegen bala shetinep, shetinemegeni nebir syrqatqa shaldyǵyp jatty. О́kpesi syr berip, aýrýshań bolǵan balalar da kóbeıgen. Keıingi kezderi ǵalymdar qyzylshanyń adam aǵzasynan shyqpaıtyny týraly aqparat aıtyp jatyr. Arýdyń beti qaıtqanymen, vırýs aǵzada ómir súre beredi. Jyldar óte vırýs ózine qolaıly jaǵdaıda adamnyń mıynan bir-aq shyǵady desedi. Sondyqtan elimizde bir jyldary órship, keıin basylǵan vırýstardy eleýsiz qaldyrýǵa bolmaıdy, – deıdi A.Qýatbaeva sózin túıindep.
Jýyrda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń basqarma tóraǵasy Manar Smaǵul qyzylsha aýrýy boıynsha jaǵdaı turaqtala bastaǵanyn aıtty.
– Qyzylsha – asa juqpaly vırýstardyń biri. Eldegi epıdemııalyq ahýalǵa toqtalsaq, byltyr 29 648 qyzylsha jaǵdaıy tirkelgen. Onyń 79%-y – balalar arasynda, 4%-y – jasóspirimderdiń arasynda, 17%-y eresekterdiń arasynda anyqtalyp otyr. Bıyl qańtardan bastap 1 900 qyzylsha jaǵdaıy tirkelgen. Jaǵdaıdy turaqtandyrý maqsatynda josparly tártippen jáne qosymsha jappaı ımmýndaý aıasynda vaksınalaý júrgizilip jatyr. Búginde azamattardy josparly egýmen qamtý 94%-dan asyp otyr. Qazir qyzylsha boıynsha jaǵdaı turaqtala bastady. Epıdemııaǵa qarsy is-sharalar áli de jalǵasady, – deıdi M.Smaǵul.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń deregi boıynsha qyzylsha álemniń 80 elinde joıyldy dep jarııalanǵan. Qyzylshaǵa qarsy vaksına alatyndardyń qatary tómendegen. Áıtkenmen byltyrdan beri qyzylsha birneshe memlekettiń halqyn ábigerge sala bastaǵan. Mysaly, 2022 jyly álemniń 150 elinde 150 myńnan asa qyzylsha jaǵdaıy tirkelse, byltyr 167 elde 415 myńnan asa naýqas anyqtalǵan. Statıstıka kórsetkendeı, naýqastar sany bıyl kúrt kóbeıgen. Abyroı bolǵanda, qazir eldegi jaǵdaı birshama turaqtalǵan syńaıly. Qyzylshanyń basylýyna vırýstyq ınfeksııalarmen kúrestegi tájirıbe de septesse kerek. Biraq jaǵdaı turaqtaldy eken dep qol qýsyryp otyrǵan jaramaıdy. Dári-dármek qaýipsizdigin qamtamasyz etip, otandyq óndiristi óristetýge baǵyttalǵan maqsat-mindetterdi keıinge qaldyrýǵa bolmas. Sonymen qatar elde óndiriletin vaksınalardyń qatary kóbeıse deısiń. О́ıtkeni halyq sheteldik emes, ózimizdiń otandyq medısınaǵa kóbirek senim artady ári bul qadam ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi.