«Jaqsylar jaqsymyn dep aıta almaıdy,
Jamandar jaqsymyn dep aıqaılaıdy.
Júrgen soń baýyrynda kúnde kórip,
Taýlardyń bıiktigi baıqalmaıdy», degendeı qyzmet barysynda júrgen ofıserlerdiń bıik bolmysyn kórmeısiń. Tek, qurmetti demalysqa shyqqan sátte ǵana ondaı azamattardyń qadirin túsinemiz. Taý tulǵaly tálimgerlerdiń biri – ásker ardageri zapastaǵy polkovnık Sabyrjan Súleımenov. Keıipkerimiz oqyrmandarǵa burynnan tanys. Solaı desek te, kózi qaraqty oqyrmandardy onyń ómirimen taǵy bir márte tanystyryp ótýdi jón kórdik.
Qazaqta ómir kórgen azamat deıtin sóz tirkesi bar. Shynynda da Sabyrjan Esentaıuly ómirdiń ystyq-sýyǵyna erte aralasqan jan. Onyń «ystyq núktelerge» issaparlary kýrsanttyq jyldardan bastaldy. Lenıngrad Ishki áskerler saıası ýchılıshesiniń kýrsanty kezinde Sabyrjan Súleımenov ultaralyq alaýyzdyq týdyrǵan barlyq sumdyqtardy kórdi. Baký Ázerbaıjanda, Ferǵana О́zbekstanda, Tkvarchelı, Sýhýmı, Ochamchırı Abhazııada, Zýgdıdı Batys Grýzııada. Sol kezde Ishki áskerler oqý ornynyń kýrsanttary, qazirgi tyńdaýshylar professorlardyń oqýlyqtary men dáristerinen ne alatynyn is júzinde ıgerdi.
1989 jyly Ferǵanaǵa keldi. О́zbekstanǵa kelgen keıipkerimiz ultaralyq qaqtyǵystardyń saldary qanshalyqty qorqynyshty ekenin óz kózimen kórdi. Mı qaınatar ystyq, tabanyńnyń astyndaǵy jer balqytatyndaı boldy. Máıitter barlyq jerde jatty. Ferǵana qalasynda kýrsanttarǵa úsh aı boıy «tártip» ornatýǵa týra keldi. Jas kýrsanttar Lenıngradqa oralǵannan keıin olarǵa berýge ýáde etilgen demalysty armandady. Biraq demalystyń ornyna olardy Batys Grýzııa kútip turǵan edi. Onda Zýgdıdı qalasynda bir kún buryn áskerı qoımalarǵa shabýyl jasaldy. Kóptegen qarý-jaraq sodyrlardyń qolyna túsip, barlyq kúsh qurylymdary qorǵansyz boldy. Biraq Grýzın sodyrlarynyń Abhazııaǵa áskerı joryq týraly armandary oryndalmady. S. Súleımenovtiń ózi eske salǵandaı, Zýgdıdıde ótkizgen úsh kún ishinde kýrsanttar kóptegen avtomattar, pýlemetter, tapanshalar men mergendik myltyqtardy tárkilep, qoımaǵa qaıtarǵan. Jáne birden Abhazııaǵa ketken. Onda buzaqylarmen bolǵan atysta kýrsant Akopov jáne bólimshe komandıri aǵa leıtenant Novıkov ispetti eki joldasynan aıyryldy.
Leıtenanttyq pogondardy kıip, Sabyrjan Esentaıuly qyzmet ótkerý úshin Qazaqstanǵa oralady jáne Shymkentte jańadan qurylǵan polkke túsedi. Burynǵy Odaqta ystyq núkteler jetkilikti boldy. Bul joly Taýly Qarabaqta dúrbeleń bastalǵan bolatyn. Polktiń jeke quramy sol jerge jiberiledi.
1993-shi jyly Qazaqstan bitimgershilik batalony quramynda tájik-aýǵan shekarasyn kúzetýge arnalǵan quramaly rotany qalyptastyrýǵa qatysty. Rota kúrdeli jaǵdaılarda quryldy, ofıserlik kadrlardyń jetispeýshiligi, nátıjesinde jaýyngerlik daıyndyq qatty álsiredi. Biraq ujymdyq bitimgershilik kúshter quramynda bitimgershilik mıssııasyn oryndaýǵa úmitkerlerdi irikteý óte qatal boldy. Bitimgershilikke úmitker tek jaýyngerlik jáne gýmanıtarlyq daıyndyqtyń úzdigi ǵana emes, sonymen qatar ol batyr den- saýlyǵy myqty bolýy kerek edi. О́ıtkeni taý jaǵdaıynda aldyn-ala qarastyrylǵan lazaretter bolǵan joq. Arnaıy medısınalyq komıssııa jaýyngerlerdi azamattyq dıagnostıkalyq ortalyqtarǵa tekserýge jiberip, densaýlyǵyndaǵy eń az keleńsizdikterdi anyqtady.
Birinshi partııa ketkennen keıin bir jarym jyl ótken soń Tájikstanda Qazaqstan batalony komandıriniń tárbıe jáne áleýmettik - quqyqtyq jumystar jónindegi orynbasary aǵa leıtenant Súleımenovke elden jyraqta qyzmet etý usynyldy. Soǵysta nemese oǵan jaqyn jerde bolǵan sarbaz ǵana batalondyq «zampolıttiń» rólin baǵalaı alady. Ofıser taýlarda ornalasqan bólimshege úıden hattar alýǵa nemese sálemdemeni alyp ketýge asyǵyp bara jatqanda, «sarbazdar poshtasy» tez jumys isteıdi. Olar aǵa leıtenant Súleımenovke qurmetpen qarady.
Zampolıttiń aınalasyna jaýyngerler jınalyp: «úıde qalaı? Shymkentte aýa raıy qalaı? Alma qansha turady? Nan alynyp tastaldy ma? Jaýyngerler úıdi saǵyndy. Olar bir mınýtqa únsiz qalady, muńaıady, al Sa- byrjan Súleımenov olarǵa sońǵy jańalyqtardy aıtady. Ásirese olar úshin túnde radıodan ár jańalyqty tyńdaıdy. Sońǵy jańalyqtarmen bólisedi. Jaýyngerler úılerine hat jazady. Keıipkerimiz olar úshin ondaǵan shaqyrym jerde atys jolymen qalam men tapshy qaǵaz alyp júrdi. Sarbazdar Sabyrjan Esentaıulynan hat joldasa kóp uzamaı jaýap keletinine senetin. Jaqsy yrymǵa balaıtyn.
Otty núktelerde qyzyl til, jalǵan uranǵa oryn joq ekenin tálimger ofıser jaqsy biletin. Bul onyń ómirindegi jıǵan támsili edi. Odan góri jaýyngermen jylyshyraımen sóıleskeniń jaqsy. Baıqaıdy, jeke quramdy baqylaıdy. Eger bir sarbaz kóńili túsip tursa, onda bir «gáp» bar. Qasyna jaqyndap áńgimege tarta bastaǵanda aýyldan jaǵymsyz habardyń kelgeni belgili bolady. Aýyl balalary neni ýaıymdaıdy. Elde qalǵan jaqyndaryna jany ashıdy. Aýyldan kelgen hatta «kómir joq, maldyń azyǵy taýsyldy, aqsha joq» degen habarlar keletin. Toqsanynshy jyldardyń basynda kimniń jaǵdaıy jaqsy bolyp, mańdaıy maıǵa shylqyp júrdi deısiń. Sol kezde «zampolıt» qolyna qalam alyp eldegi jergilikti atqarýshy organdarǵa hat jazady. «El ishi altyn besik» demekshi, jaýyngerdiń ata-anasyna kómek qolyn sozatyn. Sarbaz jaqsy habardan keıin, óz mindetin minsiz atqarýǵa tyrysatyn. Mine, tálimgerdiń tálimi qandaı?
Tárbıeshi ofıserdiń ómirinde osyndaı jarqyn sáttermen qatar, qaıǵyly oqıǵalar da oryn aldy. Ol týraly da aıtyp ótpeske bolmas. Bul 1995 jyly boldy. Sabyrjan Esentaıuly Qazaqstanǵa oralyp, Shymkent polkinde qyz- metin jalǵastyrdy. Sáýirdiń demalys kúnderiniń birinde ofıserler dabyl qaǵyp kóterildi. Kezekshi bólimde dabyl qaǵylǵan polk komandıri ofıserlerge Tájikstanǵa shuǵyl ushý týraly buıryqty jarııalady. 7 rota qorshaýǵa túsip, qarýly sodyrlardyń shabýylyna tap bolypty. Shaıqasta 17 adam qaza taýyp, otyzdan astam adam jaralanǵan.
Sol jyly Sabyrjan Esentaıuly serjant Radık Kaımýldınovtyń denesin Oralǵa apardy.
- Bári tuman sııaqty boldy, - dep eske alady ardager Súleımenov, - Biz tabytty ashyp, Radıkti kilemge oralǵan musylmandyq ádet boıynsha jerledik. Meniń artymnan on nemese segiz jastaǵy inisi júgirip kele jatqany esimde: «aǵaı, meniń aǵam qaıda? Ol da áskerı edi?»- degen sózderi boıymdy titirkentti.
Sabyrjan Esentaıuly ketip bara jatyp, áskerı bylǵary belbeýin sheship, oǵan qoshtasý sózderin jazdy: «seniń úlken aǵań, serjant Radık Kaımýldınov sııaqty laıyqty qyzmet et» dep jazdy da balaǵa syılady.
On jyldan keıin Sabyrjan Esentaıuly Qarakemerde qurama komandıriniń tárbıe jáne áleýmettik-quqyqtyq jumystar jónindegi orynbasary qyzmetin atqarady. «Meniń bólimshemde Oral qalasynyń sarbazy Qaımýldınov qyzmet etedi, múmkin ol serjant Radık Qaımýldınovtyń týysy shyǵar», - deıdi árip- testeriniń biri. Sabyrjan Esentaıuly jaýyngerdi ózine shaqyrdy. Kabınetke suńǵaq boıly jigit kirdi. Radıkke uqsastyq birden kózge tústi. Ekeýara kóp sóılesti. Sonda on jyl buryn aǵa leıtenant Súleımenov belbeý bergen bala ekeni belgili boldy. On jyl boıy Edık Kaımýldınov qymbat syılyq alǵan joq. Ol qysta da, jazda da onymen bólispedi, al qyzmet etý ýaqyty kelgende, sáttilik sııaqty, beldik ýaqyt óte kele tozyp, jyrtyldy.
Tańerteń quramanyń barlyq jeke quramynyń aldynda ótken mıtıngte Sabyrjan Súleımenov bul oqıǵany aıtyp berdi. Ol aldyńǵy beldikte on jyl burynǵydaı sózderdi aldyn- ala jazdy: «aǵa serjant Radık Kaımýldınov sııaqty laıyqty qyzmet etińiz» jáne jaýyngerge syıǵa tartty. Qoshtasý sózderi beker bolǵan joq. Kishi Kaımýldınov jaýyngerlik jáne memlekettik-quqyqtyq daıyndyqtyń úzdigi boldy, al merzimdi qyzmetten keıin kelisimshart boıynsha qyzmet etý týraly usynysty qabyldady.
Al polkovnık Sabyrjan Súleımenov bolsa talaı be- lesterdi baǵyndyryp, «Ońtústik» óńirlik qolbasshylyǵy qolbasshysynyń tárbıe jáne áleýmettik-quqyqtyq jumystar jónindegi orynbasary laýazymynan qurmetti eńbek demalysyna shyqty. Áli kúnge deıin jastardy otandyq patrıotızmge baýlý isine atsalysyp keledi. «Altynshy beket», «Qazbat» ispetti kórkem fılmderdi túsirý kezinde baǵaly keńesin aıtyp, tájirıbesin bólisti.
- Úıdegi dıvanda otyra berseń, qoǵamǵa paıdasyz bolasyń, eshkimge keregiń bolmaıdy. Adam sodan aýrýshań bolady. Qyzmettegi jigitterge aıtarym, qyzmetten keıin de ómir bar. Eńbek demalysyna shyqqannan keıin de, óz joldaryńdy tabyńdar. Zeınetaqym jetedi, balalarym asyraıdy degen qate uǵym. Kerisinshe, men balalarǵa kómektesem, aınalama kómektesemin dep baryńdy da naryńdy da ómirlik alamanǵa salyńyzdar. Burynǵy Alash qaıratkerleri sekildi elge qyzmet etińizder. Eń bastysy densaýlyqtaryńyz bolsa, qalǵany tabylady, - dep óz oıyn qorytyndylady bizdiń búgingi keıipker.
Ultymyzdyń uly tulǵasy, qazaqtyń birtýar perzenti Baýyrjan Momyshuly: «Erlik eldiń qasıeti, júrektilik jigittiń qasıeti», dep aıtqan bolatyn. Keıipkerimizdiń eńbek etken jyldary men ónegeli ǵumyryna qarap, biz halyqqa qalaýly, elge eleýli eńseli erdiń turpatyn tanımyz. Sonaý, seksenshi jyldardan bastap búgingi kúnge deıin tálimgerlik jolǵa adaldyq tanyta bildi. Jeke quramdy erlikke shaqyryp, qanatty sózderimen júrekterinde ot jaqty. Búgingi kúnniń tárbıeshi ofıserleri osyndaı azamattardan úlgi alsa ıgi.
Daryn SEIITOV,
Podpolkovnık
Astana qalasy