Kólge de kútim kerek

Kórgen jannyń kózin qýantatyn kórkemdik pen sol bir ǵajaıyp dú­nıe­niń astarynda buǵyp jatqan en baılyq tolaıym el ıgiligine jarap, nesibesine aınalsa, bir ǵanıbet. Búginde óńirde 615 jergilikti mańyzy bar sý aıdyny tirkelgen. Sýly jer – nýly jer. Áıtse de bir kezde qory sarqylyp, sabasy kemimesteı bolǵan sý baılyǵy jyl ótken saıyn júdep, azaıyp keledi. Aıtalyq, 1959 jyly jaryq kórgen «Tyń aımaǵyndaǵy jerústi sý qorlary» dep atalatyn eń­bekte burynǵy Kókshetaý obly­synyń aımaǵynda úlkendi-kishili 1 515 kól bolǵany taıǵa tańba bas­qan­­daı anyqtap jazylǵan. Keıin ákimshilik-aýmaqtyq ózgeristen soń qosylǵan Qorǵaljyn óńirindegi kóp kóldi qossańyz, sý aıdynynyń sany áldeqaıda óse túser edi. Burynǵy Kó­kshetaý aýmaǵyndaǵysynyń ózi – 1 320 tushy kól.

Átteń, ekojúıeniń qadirli bir bóligin kútip ustaý qolǵa alyn­baǵany qynjyltady. Osy tarapta zertteý júrgizgen mamandardyń esebine qaraǵanda, kóptegen kishirek kólder jer betinen joǵalyp ketken. Búgingi tańda ondaǵan kóldiń tabany taıyz­danyp, qamys basyp, batpaqqa aı­nalyp jatyr. Kókshe kólderin saralaı qalsańyz, dalalyq jáne taýly-qyratty óńirlerdiń sý kózi sanatynda. Kóbiniń sýy taıyz bolyp keledi. Taıyz kólder ótken jylǵydaı qurǵaqshylyq jyldary jaǵalaýdan jyldam qashyp, keýip ketetini bar. Býǵa aınalyp ushyp ketý shamasy bir jyldyq jınalǵan sýdyń 60-70 paıyzyna deıin jetedi eken. Ekinshi toptaǵy taýly-qyratty aýmaqtardyń kólderi kerisinshe birshama tereń ári sýy mol bolyp keledi. Negizinen, tushy. Áýlıekól, Aınakól, Zerendi, Shalqar, Imantaý tárizdi kólderdiń qory áli de mol.

– Tabıǵattyń kúrt ózgergenin kózimiz kórip otyr. Osydan 50-60 jyl buryn daladaǵy kúmis kólder sha­rasynan asa shúpildep sýǵa tolyp turatyn. Aýylymyzdyń janyndaǵy Aqkóldiń balyǵy qandaı edi, shirkin! Jalǵyz Aqkól ǵana emes, ózge kól­derde de balyq kóp bolýshy edi. Qazir en baılyq kózden bul-bul ushty. El irge­sindegi tomarlar qandaı edi. Qazir sonyń bári qurǵap, jyl ótken saıyn sý tapshylyǵy sezilip jatyr. Jazdy kúnderi mal sýarýdyń ózi qıyn sharýaǵa aınaldy, – deıdi janashyr jannyń biri Alpysbaı Tursynbaev.

Aqsaqaldyń aıtýyna qaraǵanda, aq aıdynnyń sýalýy tyń ıgerý dáýirinde bastaý alǵan. Jyl saıyn qar sýymen qunarlanyp, bulaq sýymen berekesi kirip qorektenetin kólderge tóngen náý­bet osy tusta tóngen syńaıly. Aq aı­dyndardyń jaǵalaýy egin kólemin keńeıtý josparynyń kóbeıýi sebepti tý-talaqaı jyrtylyp, tabıǵı sý kózderi bitelgen. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ys­tyqta bar sýy býlanyp ushyp jatqandyqtan, keneresi kemı beredi de. Osy tusta el janashyrynyń piki­rine qulaq túrelikshi. Máselen, kúmis kólderdi qalpyna keltirý úshin kól­derge jaqyn jerlerdegi bitelip qalǵan bulaq kózderin ashyp, qyzyl sý júrgen ýaqytta qar sýynyń kólge qo­sylatyn jyralaryn arshyǵan jón. Bálkim, sonda ǵana baǵa jetpes baılyǵymyzdy saqtap qalamyz.

Negizgi áńgime kól kútimi haqynda. Búginde 452 sý aıdyny 330 tabıǵat paı­dalanýshyǵa bekitilip berilgen. Ázir­ge ıesiz jatqany – 163 kól. Esil oblysaralyq basseındik balyq sha­rýashylyǵy ınspeksııasynyń quzyretine joǵaryda atalǵan tabı­ǵat paıdalanýshylardyń balyq sha­rýa­shylyǵyn júrgizýge arnalǵan shart boıynsha mindettemelerin qanshalyqty oryndaıtynyna turaqty monıtorıng júrgizilip otyrylady. О́z mindetterin muqııat oryndamaǵan tabıǵat paıdalanýshylarǵa ýaqytynda eskertý jasalady. Jaǵdaı nasyrǵa shapsa, kelisimshart buzylady. О́tken jyly tabıǵat paıdalanýshylar óz mindetterin durys atqarmaǵandyǵynan 37 sý aıdynyn paıdalanýshylar balyq sharýashylyǵyn júrgizý quqyǵynan aıyryldy. Osy arada ekpin túsirip aıta ketetin bir jaı, kól kútimsiz bol­sa, keleshegine qaýip. Máselen, dala­lyq kólder taıyz bolǵandyqtan, qys aılarynda balyqqa ottegi jetpese, túgel ólip qalýy da ǵajap emes. Tabıǵat paıdalanýshylardyń baryn súzip alsaq boldy, keıin balyq túgil baqa óristemese de meıli degen tárizdi nıetterin osy aradan aı­qyn ańǵarýǵa bolady. Eń aldymen olardy kól taǵdyry oılandyrýǵa tıisti. Ár jyl saıyn balyq sharýa­shylyǵymen aınalysqan soń shartta kórsetilgenindeı dernásil jiberip, balyq qoryn molaıtý – óz aldyna bir áńgime. Qazir biz osyndaı nem­quraıdylyqtyń saldarynan bar balyq­tyń ózinen aıyrylyp qalýymyz múmkin.

Bıyl óńirde balyq sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasy boıynsha taýarly balyqty ósirý kólemi 1 269 tonnany quraıdy. Kóli kóp bolǵanymen, baǵaly balyq ósirý baǵytynda bel­gili qıyndyqtar jetip artylatyn bizdiń óńir úshin táp-táýir kórsetkish. Tabıǵat paıdalanýshylar sý aıdyndaryn balyqtandyrý mindettemeleri boıynsha 29 083 950 dana tuqy jáne aq saha balyqtarynyń dernásilderin ákelip, óz kólderine toǵytty.

540 154 dana tuqy shabaqtarymen jáne eki myń dana tuqy balyǵynyń bir jyldyq balyǵymen balyqtandyrý jumysy oıdaǵydaı júzege asyryldy.

Kól kútimi týraly áńgime qozǵa­ǵannan keıin osy baǵytta atqarylyp jatqan sharýany da aıta ketýimiz kerek. Inspeksııa qyzmetkerleri ótken jyl ishinde 425 reıd uıymdastyryp, 255 tártip buzýshylyqty anyqtaǵan. Nátıjesinde, 245 adam ákimshilik ja­ýapkershilikke tartylǵan. Quqyq qorǵaý organdaryna 6 ákimshilik mate­rıal joldanǵan, 16 ákimshilik materıal sotqa jiberilgen. Tártip buzý­shylardan 262 kılo balyq tár­kilengen. Jyl basynan beri brakonerlerge 4 864 500 teńge kóleminde aıyppul sa­lynyp, onyń 4 165 200 teńgesi óndirilgen.

– Inspeksııanyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jyl ótken saıyn jaqsaryp keledi. Jańa avtokólik pen tirkemesi bar qarda júretin kólik s­atylyp alyndy. Inspeksııa qyz­metkerlerine arnalǵan qyzmettik kıim, beınetirkegishter, ózge de qural-jab­dyqtarmen qamtamasyz etildik. Biz úshin óte qajetti sýdaǵy otteginiń quramyn anyqtaıtyn 3 qural alyndy. Osyndaı janashyrlyq sharýamyzdy ońǵa bastyratyny sózsiz, – deıdi Esil oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasynyń basshysy Nyǵmet Qaýashev.

Tabıǵattyń aı dıdaryna kireýke túsirmegen lázim. D­emek, kásipkerlikti óristetemiz degenimen sý qadirin bilme­genniń kóldi kútip jarytpaıtynyn da kóz kórýde. Bir jyldyń ishinde tabıǵat paıdalanýshylardyń 37-isimen jasalǵan sharttyń buzy­lýy osyndaı baılamǵa jeteleıdi. Keler urpaqtyń qamyn oılasaq, kóldi kútimsiz qaldyrmaıyqshy.

Aqmola oblysy