Shymkentte ótken jyldyń keıingi 4 aıynda sotqa ajyrasý jóninde 1128 talap-aryz tússe, onyń 304-i boıynsha sheshim shyǵarylǵan. Bul jóninde megapolıstiń kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń sýdıasy Myrzahan Tımetov aıtyp berdi.
Sýdıanyń málimdeýinshe, ajyrasýǵa kóbine er azamattardyń jaýapsyzdyǵy túrtki bolady eken. Al erlerdi ádette maskúnemdik pen oıyn qumarlyq nemese esirtkige salyný týra joldan taıdyrady. Keı er azamattar jumys istemeı úıinde jatyp, tirshiliktiń bar aýyrtpalyǵyn áıeline «tapsyryp qoıǵan». Osynyń bári erli-zaıyptylar arasynda urys-keris, janjal týdyrady, aqyry ajyrasýǵa alyp keledi. Nekeniń buzylýynyń taǵy bir basty sebebi – er azamattardyń nekege adal bolmaýy. Áıelder tarapynan da kiná bolady. Biraq sottaǵy statıstıka kórsetkendeı, mundaı jaǵdaılar óte sırek. Sýdıa jurttan jasyryp ekinshi áıel alyp, bala-shaǵaly bolatyn erkekterdiń de jıilep ketkenin aıtady. «Bar aqıqat ashylǵannan keıin ydyrap ketip jatqan otbasylar kóp», deıdi maman. Budan bólek, aqsha jetispegennen birge turýdy qalamaıtyn erli-zaıyptylar da sotqa talap-aryz berip jatady.
Sýdıa qaraǵan bir iste jasy qyryqtar shamasyndaǵy bir áıel sotqa ajyrasamyn dep kelipti. Sebebin surasa, bir bólmeli úıde turady eken, bir uly, bir qyzdary bar. Al dostarynyń báriniń jaǵdaıy jaqsy kórinedi. Keıbiriniń baspanasy ekiqabatty záýlim úı bolsa, ózge bireýinde keremet kólik bar degendeı. Qonaqqa shaqyrǵanda qýyqtaı páterinen qatty uıalady eken. Al kúıeýiniń aılyq jalaqysy júz myń teńgeniń o jaq, bu jaǵy ǵana. Sodan áıel ábden qorlanǵanyn aıtqan. Kúıeýi sotta ajyrasqysy kelmeıtinin aıtyp, «temekige dep úsh myń teńgesin alyp qalamyn da, qalǵanyn qurtpaı áıelimniń qolyna sanap beremin» dep aqtalypty. Sot mundaı jaǵdaılarda taraptardy sabyrǵa shaqyryp, aqylǵa kóndirip, barynsha otbasyn saqtap qalýǵa tyrysady. Sol úshin de talap-aryz boıynsha birden sheshim shyǵarmaı, aldymen oılanýǵa bir aı ýaqyt beredi. Eger bul merzim tatýlasýǵa, keńesýge azdyq etip jatsa, qosymsha taǵy da bir aıǵa sozady. Sotqa aryz tastap, úsh kúnnen keıin qaıtaryp alatyndar da bar. Biraq tájirıbe kórsetkendeı ondaılar az. Osy tusta sýdıalarǵa sottaǵy psıhologter kóp kómektesedi. Mamannyń málimdeýinshe, azamattyq isterde nekeni buzý isin osy kúnge deıin medıasııa uıymy qarap kelgen. Keıingi ózgeristerge sáıkes bul mindet qaıtadan sottarǵa berilgen. Degenmen balanyń turǵylyqty jerin anyqtaý, 3 jasqa deıingi balaǵa alıment óndirý boıynsha qyzmetter medıasııa quzyretinde qalyp otyr.
Sýdıa qoǵamda ajyrasýdyń jıileýine otbasylyq tárbıeniń solqyldaqtyǵy da áser etip otyrǵanyn aıtady. «Áıelderdiń salmaǵy artyp, erlerdiń burynǵydaı sózin ótkize almaýy da otbasylyq qarym-qatynasty qıyndatyp jibergen», deıdi ol.
«Qazir kóp ata-ana qyzdaryn barǵan jerińe tastaı batyp, sýdaı siń dep emes, erteń bir óziń qalyp qoısań, ash bolmaıtyndaı dıplomyń, jumysyń bolsyn dep tárbıeleıdi. Burynǵy analarymyzdaı úıinde otyryp erin kútip, bala-shaǵasyn tárbıeleıtin áıeldiń basty qyzmeti bul kúnde umyt bolyp barady. Baıaǵyda balalar anasynyń «ákeń kele jatyr» degen sózinen ımenetin. О́kinishke qaraı, bul tárbıe de qalmady. О́ıtkeni qoǵamda ákelerdiń róli túsip ketti. Onyń ústine qazirgi psıhologter de jastarǵa kómeginen góri kesirin kóp tıgizip júr. Áleýmettik jelilerde psıhologter men koýchtardyń «áıel óz qalaýynsha ómir súrýi kerek, ol eshkimge baǵynyshty emes» degen áńgimesi qaptap ketti. Psıhologterdiń aqyl-keńesinen ábden mıy ýlanyp qalǵan bir áıel: «Men ýaqytymdy bosqa ótkizippin, ózimdi damytýym kerek, bıik maqsattarǵa jetýge tıispin» dep kúıeýinen ajyrasyp ketken. Boljammen aıtqanda, jyl saıyn 100 nekeniń shamamen 30-35-i buzylady. Respýblıka deńgeıinde de osy sandy keltirýge bolady», dedi sýdıa.
Maman óz sózinde taǵy bir mańyzdy aqparatpen bólisti. Búginde ajyrasyp ketken erli-zaıyptylardyń deni 1983 jyly týǵandardan bastap tómengi jastaǵy azamattar eken. Iаǵnı egde jastaǵy adamdar arasynda neke buzý óte sırek kezdesedi. «80-jyldardan beri týǵan balalardyń balalyq shaǵy toqsanynshy jyldardyń qıyndyqtaryna tap keldi. Sol bir qıyn kezeńde, rasynda da, kúnkóristiń qamy dep bala-shaǵaǵa tárbıe berý máselesi ekinshi, tipti úshinshi satyǵa tústi. Osy áleýmettik olqylyq búgingi qoǵamda saldaryn kórsetip otyr. Degenmen keler urpaq aǵa býyndy almastyrǵanda qoǵam qaıta izgilenip, jańǵyrýǵa tıis. О́ıtkeni búginde bilim, tárbıe salasyna memleket tarapynan zor qoldaý kórsetilip jatyr. Jańa urpaqtyń qazir kózi ashyq, kókiregi oıaý. Onyń ústine rýhanı jańǵyrý aıasynda dástúrimiz ben dinimizdiń asyl qasıetterin jastar boıyna qaıta sińirý baǵytynda aýyz toltyryp aıtarlyq is tyndyrylyp jatyr», deıdi sýdıa.
Sýdıanyń aıtýynsha, negizinen er adam – úıdiń asyraýshysy. Keıde ol iship kelip, úıinde aıqaı-shý shyǵaryp, áıeline qol jumsaýy múmkin. «Eger áıeli polısııaǵa aryz berse, erteń kúıeýi jaýapqa tartylyp, jumysynan da aıyrylyp qalýy múmkin. Sondyqtan kóp jaǵdaıda áıelder otbasynyń tabysyn, bala-shaǵanyń erteńgi kúnin oılap ishten tynyp, osyndaı tirshilikke kóndigip júredi. Balalardy tirideı jetim etpeıin degen qazaqtyń súıekke sińgen minezinen de attap kete almaıdy. Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksindegi erejeler kúsheıtilgenimen, zańǵa kónbeıtin qoǵamnyń osyndaı ishki qaltarystary bar. Otbasylyq kıkiljińdi birinshi kezekte qatań zań emes, syılastyq, adamgershilik, ar men ımandylyq kóbirek sheshedi», deıdi Myrzahan Tımetov.
ShYMKENT