Geteniń gúlderi
Bárimiz tabıǵattyń tamashasyna tamsana alamyz. Biraq bárimiz gúldi Gete sııaqty jaqsy kórmeımiz, gúldiń jupar ıisine, túrli túsine, jaıqalyp óskenine súısinbeımiz. Tipti gúl ósire alatyndar da sırek. Iá, áıgili Geteniń jazýdan basqa súıikti ermegi gúl boldy. Ol ylǵı qaltasyna gúl tuqymdaryn salyp júretin. Ańyzǵa aınalǵan aqynnyń saıahatshylyǵy da málim, qaı elge barsa da qaltasyndaǵy gúl tuqymdaryn aqyryndap seýip júredi eken. Keıin Gete ómirden ótken soń Germanııanyń kóp joldarynda jaǵalaı ósken gúlder qaldy. Onyń júrgen jeriniń bárinde gúl ósetin.
Gete shegirgúldiń (fıalka) hosh ıisin jaqsy kórgeni sonshalyq, ár saparynda túrli sorttaryn satyp ákelipti. Ol gúlderdi óz úıinde ǵana emes, Veımardyń kóp jerlerinde ósirgen. Sondyqtan da bul qala «gúlder qalasy» degen mártebege ıe bolypty. Qazirgi tańda da Germanııada shegirgúldi «Geteniń gúlderi» dep ataıdy.
Álemge «Faýstpen» tanylǵan aqynnyń gúlqumarlyǵyn bireý bilse, bireý bilmes. Ol, tipti gúl ósirýden rekord ta jańartqan. Aqynnyń súıikti ermegi jazýyna da yqpal etpeı qoımasy anyq. Onyń lırıkasy gúldiń úlpil japyraǵyndaı názik. Avtor gúlderge degen mahabbatynan shabyt aldy. Bul sózimizge «Býket», «Shegirgúl», «Qońyraýgúl», «Jabaıy raýshan» óleńderi mysal bolady.
Osylaısha, natýralıst-ǵalym Gete ósimdikter álemin de zerttedi. Bul baǵyttaǵy botanıkadaǵy ǵylymı eńbegi «О́simdikter metamorfozy» dep atalady. Iá, Gete oqyrmannyń jan-dúnıesin baıytyp qana qoıǵan joq, qarapaıym adam retinde aınalasyn da ásemdikke bólep, myna álemdi gúlge toltyrdy.
Saǵatymdy jóndep beresiz be?
Jazýshynyń qolynan jazý ǵana kelmeıtinine ádebıette mysal kóp. Máselen, ágárákı, Volterdiń zamanynda ómir súrsek, saǵatymyz buzylsa, jazýshyǵa aparyp, jóndetip alar edik. Iá, Volter bos ýaqytynda synǵan saǵattardy jóndeýmen aınalysatyn. Ol tipti barlyq elge hronometr jetkizetin fırma da qurǵan.
Budan bólek Volter shahmatpen de áýestendi. Ásirese, Jeneva mańyndaǵy Les Délices úıinde turǵan jyldary dostarymen shahmat oınaýǵa jıi qumar boldy. Zamandastarynyń aıtýynsha, kóbisi Volterdiń kóńiline qarap utylady eken. Soǵan qaraǵanda shahmatqa bar jan-tánimen berilgen jazýshy jeńilgendi áste unatpasa kerek.
Shahmat oınap otyryp demalatyn, oı qýatyn, jazýǵa shabyt alatyndardyń taǵy biri – Týrgenev. Qalamger kóp kitap oqymasa da shahmat taqtasynda kóp otyratyn. Týrgenevtiń shahmattaǵy qarsylasynyń biri Lev Tolstoı boldy. Olar alǵash tanysqan kúni-aq birneshe saǵat bas almaı shahmat oınapty. Eki alyptyń arasyndaǵy úsh partııanyń ekeýinde Týrgenev jeńse, bireýi Tolstoı aqsaqaldyń enshisinde ketti.
Kóbelek qýǵan Nabokov
Adamdardyń bári et pen súıekten jaralsa da árkimniń talǵamy, kózqarasy, sezinýi ártúrli. Jańa ǵana Gete gúl egip júrse, endi kóbelek qýǵan Nabokovty kóremiz.
Nabokov bala kezinen kóbelekterge qumartypty. Bul názik jándikterge degen qyzyǵýshylyq jazýshyny ǵylymǵa alyp keldi. Tipti entomolog-Nabokov ǵylymı maqalalarynda kóbelekterdiń keı túrlerin alǵash ret sıpattap, 20 jańa túrin tapty.
Osylaısha, kóbelekter jazýshy shyǵarmashylyǵynyń sımvolyna aınaldy. Zertteýshiler Nabokov óz eńbekterinde bul jándik týraly 570 ret atap ótken deıdi. Al avtor eger Reseıde qalsa, bir gýbernııalyq zoologııalyq murajaıda qarapaıym ǵylymı qyzmetker bolatynyn talaı ret aıtqan.
Nabokov qaı jerde tursa da, kóbelekterdi zerttedi: Sankt-Peterbýrgte, keıin Qyrymda, Fransııada, Amerıkada da. Nátıjesinde, ol turaqty ómir súrýge Shveısarııany yńǵaıly dep tapty. Nege Shveısarııa? Árıne, onda kóbelek kóp. Jazýshy qýǵyndaǵy ómiriniń 70 jylǵa jýyq ýaqytynda birneshe kolleksııalyq jınaq jınady. Biraq osy kúnge deıin tek amerıkalyq jáne shveısarııalyq kezeńdegi kóbelek túrleri ǵana saqtalǵan.
Kóbelek qýǵan Nabokovty kóp oqyrman názik dep oılar. Joq, qalamger judyryǵy joıqyn boksshy da boldy. Jasóspirim shaqta meńgergen sport túri Nabokovqa kóp kómektesti. Emıgrasııa jyldary kedeılikten qutqardy. Jazýshy sonda tennıs pen fransýz tilinen ǵana emes, bokstan da sabaq berdi. Ári boks Nabokovqa «Erlik» romanyndaǵy jekpe-jekti shynaıy sýretteýge de yqpal etti. Qysqasy, qos qolǵaptyń jazýshyǵa kóp paıdasy tıdi.
Aıta keteıik, jazýshynyń «nabokovtyq tásilderi» de ádebı ortada keń taraldy. Áıgili «Lolıtanyń» avtory shyǵarmaǵa kiriserdegi túıdek-túıdek oılaryn shaǵyn kartochkalyq qaǵazǵa jazady eken. Bulaı jazý oǵan túrli shtrıhtardy sıýjettik retsiz óz qalaýynsha oryndaryn aýystyryp qoldanýǵa yńǵaıly bolǵan. Máselen, Nabokov «Ada» romanyn jazyp shyǵýǵa 2 000 kartochka jumsaǵan. Sondaı-aq ol jastyq astyna ylǵı paraqtar qoıyp qoıady. Iаǵnı aıaqasty kelgen oılaryn túrte salý úshin. Demek Nabokov óz oıyna árqashan saq bolǵan tárizdi.
Gogol túıgen tushpara
Nıkolaı Gogoldiń orys klassıkasyndaǵy eń jumbaq tulǵalardyń biri ekenin bilemiz. Onyń sebebi de kóp: birtúrli ǵadet, hobbı, fobııa, qyzyǵýshylyq degen Gogolde jeterlik. Máselen, jazýshy kitaptardyń mınıatıýralyq basylymdaryn jınaıtyn. Keıde tipti ózi oqymasa da tek ádemi muqabasy úshin ǵana qomaqty aqsha jumsaǵan. Iаǵnı Gogoldiń jeke kitaphanasy – súıkimdi kitaptardyń murajaıy syndy boldy.
Senesiz be, sóıtken Gogol qolónermen de aınalysty. Jazýshy ózine sháli toqyp, shınelderin jóndep, beldigin tigip, ápkelerine kóılek, tipti moıynoramal tigip berdi. Toqymashy Gogol ashanaǵa da jıi bas suǵatyn. О́z qolymen tushpara túıip, makaronǵa dostaryn shaqyrǵandy jany súıipti. Ne degen pysyq jazýshy!