Parlamenttiń jyldyq paıyzdyq mólsherlemeni 56-dan 44%-ǵa deıin tómendetý týraly usynysyn Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi (QNDRA) qoldap otyr. Parlament paıyzdyq mólsherlemeni 44 paıyzǵa túsirýdi surasa, QNDRA 42 paıyz dep otyr. Eger bul usynys zerttelip, zerdelenip, aınalymǵa ense, nesıe paıyzy da qazirgi 20-25 paıyzdan ájeptáýir tómendeıdi. Onyń qansha paıyzǵa toqtaıtynyn eshkim boljap aıta almaıdy.
Syrty makroekonomıkalyq ahýal áli de ári-sári kúıden uzaı qoıǵan joq. Munaı baǵasy da myń qubylyp tur. Damyǵan elderdiń ishki naryǵy ınflıasııamen kúresý úshin aqsha-nesıe saıasatyn qatańdata bastady. Sarapshylar syrtqy ınvestorlar tarapynan bizdiń aqshaǵa degen suranysty azaıtatyn da, valıýta naryǵyna qysym jasaıtyn da faktordyń osy ekendigin aıtýdan áste jalyqqan emes.
Sonymen, QNDRA ókilderi bankterdiń tutynýshylyq nesıeleri boıynsha jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesiniń shekti mánin zańnamalyq tártipte belgileýdi usynyp otyr. Demek qazirgi bizdiń múmkindigimiz 44 emes, 42 paıyzdy da kóteretindeı shamada. Bul jaǵdaı túsinikti tilmen aıtqanda Parlament QNDRA-dan bıe suraǵan edi, al olar túıe berdi. Naqtylasaq, az surap, kóp alaıyn dep tur.
Osy rette agenttik tutynýshylyq nesıeler boıynsha eń joǵary jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesin esepteý ádistemesin ázirlep jatqanynan qulaǵdar etti. Ázirge belgili bolǵanyndaı, keıingi kórsetkish tórt naryqtyq faktorǵa baılanysty: Olar – qorlandyrý quny, táýekeldik syılyqaqy, marja deńgeıi jáne banktiń operasııalyq shyǵyndary.
Esterińizde bolsa, byltyrǵy naýryzda bul másele kóterilgen. Ol «Ashyq zańdy tulǵalar» saıtynda qaýly jobasynda aıtyldy. Jobalyq qujatta kepilsiz tutynýshylyq nesıeler syıaqy mólsherlemesiniń shekti mánin 44% deńgeıinde belgileý usynyldy. Keıinnen qujat joıyldy.
Agenttik usynǵan tásilderdi qoǵamdyq talqylaý aıasynda Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵymen jáne ekinshi deńgeıli banktermen birneshe kezdesýler uıymdastyryldy. Naryq qatysýshylarynyń eskertýleri men usynystarynyń kópshiligi eskerilgen eken.
Ras, bul kóp kóńilinde qordalanyp qalǵan máselelerdiń biri-tin. 2022 jyldyń qarashasynda Halyq bankiniń basshysy Úmit Shaıahmetova bankter úshin marjany shekteý maqsatynda jyldyq mólsherlemeni 56%-dan 40%-ǵa deıin tómendetýdi usyndy.
Sol jyldyń jeltoqsan aıynda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi bul máseleni qarastyryp jatqanyn aıtqan.
Banktik tutynýshylyq nesıeler boıynsha aǵymdaǵy 56 paıyzdyq mólsherleme 2012 jyly belgilendi jáne sodan beri esh ózgermegen. Otandyq bankterge qanshalyqty tıimdi bolǵanyn osydan-aq ańǵara berseńiz bolǵandaı. Sebebi EDB-nyń alǵashqy jartyjyldyqtaǵy paıdasy trln teńgeden asyp ketti. Biraq bankterdiń basym kópshiligi jýrnalısterge 2022 jyly berilgen nesıeleriniń qurylymynda mólsherlemeleri 44%-dan asatyn nesıelerdiń úlesi shamaly jáne 1%-ǵa jetpeıtinin aıtypty.
Freedom Bank-tiń baspasóz qyzmeti halyqqa nesıeni tek kepilge qoıyp beretinin túsindirdi. Kepilsiz nesıe alýǵa tek jeke kásipkerlerdiń múmkindigi bar. Eýrazııalyq bank mólsherlemeni kóterýdiń ornyna balama nusqa usyndy. Qarjy ınstıtýtynyń aıtýynsha, qaryz alýshylardy baǵalaýdyń (nesıelik ball berý) ulttyq júıesin engizý qajet.
Ulttyq bank basshysy Tımýr Súleımenov qazirgi tutynýshylyq nesıeleri boıynsha jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesiniń shekti máni turǵysynda jumys isteý kerektigin, qazirgi 56 paıyzdyq mólsherleme tym joǵary ekenin aıtqan. Byltyrǵy qyrkúıektiń basynda QNDRA tóraǵasy Mádına Ábilqasymova beriletin tutynýshylyq nesıelerdiń kólemin zańnamalyq turǵydan shekteýdi usynǵan bolatyn.
«Biz mıkroqarjy uıymdary beretin nesıeler boıynsha mólsherlemelerdi tómendetýdi, tutynýshylyq nesıelerdi tabysqa baılanysty shekteýdi, ıaǵnı qaryz alýshynyń tólem qabilettiligin neǵurlym qatań rastaýdy josparlap otyrmyz», degen edi sol kezde Ábilqasymova.
Eýropadaǵy tutynýshylyq nesıeler shamamen jylyna 7-10% quraıdy. Paıyzdyq mólsherlemeler ártúrli, eń tómengisi Ulybrıtanııada 2% quraıdy. Biraq joǵary paıyzben nesıe beretin bankter de bar. Mysaly, keıbireýler jyldyq mólsherlemesi 5,5% bolatyn nesıe nemese ıpoteka usynady. Eń qolaıly paıyzdyq mólsherleme Kıprde, onda – 5%. Eýropadaǵy eń joǵary kórsetkish Bolgarııada – 11%. Nesıe berý kólemi boıynsha Shveısarııa kósh bastap tur. Bul elde 400 myń eýroǵa deıin alýǵa bolady. Iаǵnı teńgemen eseptegende 201 mıllıon teńgeden asady.
Nesıeler men depozıtter boıynsha paıyzdar ınflıasııa men deflıasııanyń ekonomıkalyq túsinikterimen baılanysty. Ekonomıster damýshy elderdegi ınflıasııanyń joǵary bolýyn otandyq óndiristiń toqyraýymen jáne ınnovasııanyń joqtyǵymen baılanystyrady. О́ndiristi damytpasaq, ınflıasııa jalǵasa beredi, ıaǵnı taýar baǵasynyń ósý úrdisi toqtamaıdy. Qarjy sarapshylary ınflıasııany tejeý úshin bazalyq mólsherleme udaıy kóteriletinin aıtady.
Jýyrda Ulttyq bank bazalyq paıyzdyq mólsherlemeni 15,25 paıyzǵa deıin tómendetý týraly sheshim qabyldady. Osylaısha, Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni qatarynan tórtinshi márte tómendetti. Qymbatshylyqpen kúreste Ulttyq bankte jalǵyz mandaty bar ekenin, ol – bazalyq paıyzdyq mólsherlemeni kóterý nemese tómendetýmen shekteletinin, aqsha massasyn qadaǵalaý kezinde qoldanatynyn bilemiz. «Nege Ulttyq bank mólsherlemeni Eýropa elderi sııaqty 0-0,25 paıyz etip qoıa almaıdy?» degen saýalǵa Ulttyq banktiń de, sarapshylardyń da jaýaby daıyn. Damýshy elderde ınflıasııanyń ósip ketý qaýpi joǵary, al damyǵan elderde ol 0-2 paıyz tóńireginen aspaıdy.
О́tken jyldyń basynda ınflıasııa yryq bermeı ketkenin áli umyta qoıǵan joqpyz. Aldyńǵy jeltoqsanynda onyń deńgeıi 20,3 paıyz boldy. О́tken jyldyń qańtarynda – 20,7, aqpanda – 21,3 paıyzǵa deıin jetti. Tek naýryzdan keıin ǵana 18,1 paıyzǵa deıin tómendedi.
Ekonomıst-sarpashy Aıbar Oljaıdyń aıtýynsha, Qazaqstanǵa JP Morgan sııaqty eń tómengi paıyzdyq mólsherlemesi bar bank kelse de 15,5 paıyzdan tómen nesıe bere almaıdy. О́ıtkeni ol shyǵynǵa ushyraıdy eken.
«Nesıe boıynsha paıyzdar birneshe faktorlardan turady. Eń bastysy – eldegi bazalyq mólsherleme. Qazir ol – 15,25 paıyz. Mundaı jaǵdaıda kez kelgen bank Ulttyq bankke jyldyq shamamen 15 paıyzben depozıt ornalastyra alady. Nesıe boıynsha paıyz mólsherlemesine bazalyq mólsherleme, rezervtik, táýekeldik syılyqaqy jáne banktik marja sııaqty faktorlar áser etedi. Sarapshynyń aıtýynsha, nesıe bermes buryn bank táýekel syıaqysyn eskeredi. Mysaly, 30 adamǵa nesıe berse, sonyń 1,5 paıyzy nesıesin tóleı almaı qalýy múmkin. Bank ony óteı almaǵandardyń shyǵynyn jabý úshin 2-3% táýekeldik syılyqaqy qosady. Basqasha aıtqanda, 30 adam jabylyp nesıesin tóleı almaı qalǵan 1 adamnyń shyǵynyn jabady. Sondaı-aq joǵary paıyzdyq mólsherlemege qarjy naryǵyndaǵy teńgelik nesıelerge senimsizdik te áser etip otyr. «Bizdiń kommersııalyq bankterde teńgelik nesıeler boıynsha eń tómengi marja 4% quraıdy. Keıbir bankter budan da joǵary – 5-7% alady. Kúshti sheteldik bank 3% bere alady. Degenmen, bankterdiń aıtýynsha, merzimi 5 jyldan joǵary teńgelik nesıelerdiń táýekeli joǵary. Teńge áli de tolyq senimge ıe emes. Sondyqtan olar qunyn joǵaltpaıtyn kepilmen bes jyldan astam merzimge ǵana nesıe bere alady», dep qosty sarapshy.
2024 jyly ınflıasııa odan ári baıaýlasa, Ulttyq bank ortamerzimdi keleshekte ustamdy qatań aqsha-kredıt sharttaryn saqtap, mólsherlemeni birqa-lypty tómendetýdi qaıta qarastyrmaq. Qarjyger Ilııas Isaevtyń aıtýynsha, táýelsizdik alǵannan beri Ulttyq bank aqsha-nesıe saıasatynyń úsh rejimin qoldandy. 1990 jyldardaǵy birinshi kezeńde aqsha massasyn targetteý rejimi qoldanyldy. Sodan keıin Qazaqstanda bul aqsha rejimin saıasatkerler tıimsiz dep sanady, bul kóptegen halyqaralyq zertteýlermen rastaldy.
2000 jyldary Ulttyq bank aıyrbas baǵamynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, teńgeniń AQSh dollaryna aıyrbastaý baǵamyn, odan keıin shetel valıýtalarynyń qorjynyna bekitý rejimine kóshti. Biraq bul júıe de ishki naryqpen qabysyp kete almady.
Ulttyq Bank 2015 jylǵy tamyzda Qazaqstan úshin qolaıly aqsha-nesıe saıasatynyń rejimi retinde ınflıasııalyq targetteý rejimine oıysty. Bul rette ınflıasııalyq targetteýdiń quramdas bóligi bolyp tabylatyn ulttyq valıýtanyń erkin ózgermeli aıyrbas baǵamy rejimi engizildi.
Ulttyq banktiń saıtynda aıtylǵandaı, «bazalyq mólsherlemeniń ózgerýi ınflıasııa deńgeıine aqsha naryǵynyń paıyzdyq mólsherlemeleri men valıýta baǵamy arqyly áser etedi».
I. Isaevtyń aıtýynsha, bankterdiń negizgi fýnksııalary – nesıe berý, depozıtterdi saqtaý jáne ulǵaıtýǵa nazar aýdarady. Eger jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi tómendetilse, bankterdiń marjalaryna áser etýi múmkin.
«Biz bul mindetti kezeń-kezeńimen oryndaýymyz kerek. Mysaly, dál qazirgi 20-22 paıyzdan birden 12-14 paıyzǵa túsirý múmkin emes. Eger bankter tutynýshylyq nesıeden shet qalsa, salymshylar aldyndaǵy mindettemelerin oryndaý úshin aqshany qaıdan tabady? Bul másele – naryqtyń betalysyna qaraı rettelip otyratyn másele. Ekonomıkamyz álsiz, bizdiń jaǵdaıymyzda kinálini izdeý qap-qarańǵy bólmeden qara mysyqty izdeýmen birdeı. Tap qazir bireýdi kinálaýdan aýlaqpyn. Ekonomıkanyń irgetasy durys qalanbady. Ekonomıka naryqqa, halyqqa emes, shaǵyn topqa qyzmet etti. Biz ekonomıkany ártaraptandyrý arqyly bul máseleni de sheshemiz», deıdi sarapshy. Sarapshynyń aıtýynsha, bul máseleni sheshý úshin óńirlerdi damytý, kóshi-qon jáne agrarlyq saıasat, sonymen qatar shaǵyn taýar óndirisi úshin keshendi sharalar qajet. 2012 jyldan beri bizde kepilsiz nesıelerdiń paıyzdyq deńgeıi ózgergen joq. Bul óte qymbat nesıe ekenin, halyqtyń EDB aldynda qaryzǵa batýyna osy sebep bolǵanyn kórip otyrmyz. Sońǵy 10 jyl ishinde nesıesin tóleı almaıtyndardyń sany kúrt kóbeıdi, sonymen birge ekonomıkalyq belsendi toptyń EDB aldyndaǵy qaryzy da ósti. «Tutyný nesıeleriniń paıyzdyq kórsetkishi taýar qunyna áser ete almaıdy. Bazalyq mólsherlemeniń ınflıasııa deńgeıinen tómen bolýy teńgeni qunsyzdandyryp, aınalymdaǵy qarjyny qunsyzdandyrady. EDB men mıkroqarjy uıymdary prýdensıaldyq standarttardy saqtaǵan jaǵdaıda nesıeler arzandaýy, qoljetimdi bolýy múmkin. Taýarlardyń baǵasy ınflıasııanyń kóterilýine baılanysty. Oǵan Ulttyq banktiń túk qatysy joq. «Bazalyq mólsherleme ósse, ol nesıe qunynyń ósýine áser etýi múmkin, tómendese, nesıeniń qunyn tómendetedi», degen qaǵıda ekonomıkasy damyǵan elderge tán zańdylyq. Biraq bul tártip bizdiń elde jumys istemeıdi», deıdi sarapshy.
Qysqasy, sarapshylardyń pikirinshe, 42 paıyzdyq jańa mólsherlemeni zańdastyrý úshin nesıe reabılıtasııasyn, ıaǵnı osy kúnge deıin alynǵan nesıege aýdıt júrgizý kerek. Bul – ońaı sharýa emes. Halyqtyń EDB aldyndaǵy qaryzy shekten shyǵyp barady. Alda atqarylar jumys kóp. QNDRA onyń da tetigin aldyn ala oılastyryp otyr dep úmittenemiz.
ALMATY