Qazir qoǵamda «genderlik teńdik» tirkesiniń maǵynasy tolyq aıqyndalmaı tur. Tipti jurtshylyq osy taqyryp tóńireginde áńgime órbitse, áıelderdiń ǵana tulǵalyq erekshelikterin qorǵaıtyn túsinik retinde qarastyrady. Áldebireýler oǵan basty sebep, mentalıtetimizge saı kelmeıtin shetelden kelgen elikteýshilik dese, endi biri adam teńdigi men genderlik teńdik uǵymynyń ara-jigin ajyrata almaǵandyqtan deıdi.
Gender – bul erler men áıelderdiń minez-qulqyn, olardyń arasyndaǵy áleýmettik ózara qarym-qatynasty naqtylaıtyn, olardyń áleýmettik jáne mádenı normalary men rólderiniń jıyntyǵy. Sáıkesinshe, genderlik teńdik strategııasy negizinen erler men áıelderdiń teńdigine qol jetkizý maqsatyndaǵy bılik pen qoǵamnyń ózara tıimdi áreket etýine baǵyttalǵan kózqaras. Buǵan kóp jaǵdaıda qazaq etnogenderologııa sıpatynda qaraıdy. Iаǵnı er men áıeldiń qarym-qatynasy er adamdy syılaý, úlken adamdy qurmetteý, qyz tárbıesi, taǵy basqa qundylyqtarmen ólsheıdi. Sodan bolar dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń genderlik teńdik týraly jyl saıynǵy baıandamasynda Qazaqstan byltyr 142 eldiń ishinen 62-orynǵa jaıǵasypty. Sarapshylar adamdardyń mansabyn, bilimin, densaýlyǵyn, ómir súrý deńgeıin, saıası quqyqtary men múmkindikterin taldap, ekshep, eskergen. Dál osyndaı zertteýdi elimizdegi Qoǵamdyq damý ınstıtýty da júrgizdi. Qujatta respondentterdiń 51,9 paıyzy azamattardyń quqy men múmkindikteri birdeı dese, 41,5 paıyzy er azamattarǵa basymdyq beriletinin jasyrmaǵan. Al 3,5 paıyzy ǵana áıelderdiń múmkindigi kóp degen nusqany tańdapty.
Osy rette elge tanymal psıholog Roza Áshirbekova áleýmettik jelidegi paraqshasynda «Erkektiń basyn tórge de, kórge de súıreıtin áıel». «Ár myqty erkektiń artynda aqyldy áıel turady» degen pikirden arylý kerek degen oıyn ortaǵa saldy.
«Áıel de erkek sııaqty jeke tulǵa. О́ziniń ómir jolyn ózi qurady jáne ol ózinen basqaǵa baılanysty emes. Bizde kóp jaǵdaıda áıelder genderlik teńdikti qalaıdy. Biraq onyń jaýapkershiligin túısine bermeıdi. Máselen, otbasynda erkek tabys tabýy kerek dep, jaýapkershilikti ózgege júkteıdi. Negizinde birdeı jumys istep, kiristi nemese qandaı da bir máseleni qalaı sheshemiz dep birge aqyldasa otyryp, áreket etýi qajet. Kóp áıel ómirde óz jolyn tappaı, sosıýmnan qorqyp, úıde otyryp qalady. Bul da áser etetin fakt», deıdi ol.
Jalpy, zertteýlerde de elimizde áıelderdiń erine nemese azamattyq seriktesine ekonomıkalyq táýeldiligi genderlik teńsizdikke yqpal etetin derek retinde keltiriledi.
«Máselen, 2023 jylǵy zertteý deregine sáıkes, áıelderdiń 9,4 paıyzy (2022 jylǵy derekter boıynsha 9,9%) azamattyq seriktesine nemese kúıeýine ekonomıkalyq turǵyda táýeldi. Otbasynda kúıeýi, azamattyq seriktesi jumys isteıdi, al áıelderdiń eshqandaı jeke tabysy (eńbekaqy, járdemaqy jáne t.b.) joq. Áıelder kásipkerligin memlekettik qoldaý sharalary týraly qyz-kelinshekterdiń habardar bolý deńgeıi de tómen. Muny QQDI eki jyl qatarynan júrgizgen áleýmettanýlyq saýalnama nátıjeleri rastaıdy. Sondaı-aq áıelderdiń kásipkerlik belsendiligi deńgeıiniń tómendigin, genderlik negizde jalaqynyń alshaqtyǵyn, kóbine erlerdiń paıdasyna sheshiletinin, basshylyq laýazymdardaǵy áıelder sanynyń tómendigin atap ótýge bolady», dedi QQDI Otbasy jáne genderlik saıasat salasyndaǵy zertteýler ortalyǵynyń sarapshysy Arna Dúısenova.
Qoǵamdaǵy barlyq azamattyń ózara qurmet jáne teńdik qundylyqtaryn jalǵastyrý jáne bekitý – damyǵan elde bar qaǵıdat. Demek qaı jaǵynan qarasaq ta, tepe-teńdik ornaýy úshin elimiz áli de jumys júrgizýi kerek. Osy oraıda jýrnalıst Marǵulan Aqan genderlik teńsizdik, jalpy teńsizdikten kereǵar teorııa izdeı bergenshe, máseleni durys qabyldaı alýǵa beıimdelý qajet ekenin alǵa tartady.
«Meniń aıtqym keletini boıdyń ne basqanyń teńdigi emes, oıdyń teńdigi. Saıası júıesi áli bir retke túse almaı jatqan elde otyryp, áli sol qańsyq pikirge senip, áli sol otbasyndaǵy áıeldiń ómirin ekinshi rólge qaldyrý – absýrd. Qarapaıym mysal, jumysta bastyǵynan sóz estip kelgen erkektiń úıindegi áıeline aıǵaılaýy ne urýy qanshalyqty zańdy? О́ziniń teńdigin qorǵaı almaı, únsiz qalyp, sol júıeniń bir bólshegi bolýǵa kelisken erkek, úıine kelgende áıelin de sol únsizdikke úıretýge tyrysady. Bul jaı ǵana mysal, biraq bul másele – kóp otbasyndaǵy daýdyń basy, basty problema. Áleýmettik jaǵdaıymyz ońyp turǵan joq. О́mirimiz tanys pen jemqorlyqqa baılanǵan qoǵamda kún keship jatyrmyz. Endeshe eseıip, basqasha bir kózqarasta ómir súrýge umtylýdyń jolyn izdeý kerek. Bul eń aldymen otbasy ishindegi urys-keris, daý-janjaldy azaıtý jáne barynsha eki sanaly ári bilimdi azamattyń qoǵamǵa shyǵýymen ólshenedi. Bir ǵana erkektiń bilimi qazir bárine jetpeıdi: kredıt, ıpoteka, bala baǵý, kúndelikti shyǵyn, ata-anaǵa kómektesý bar. Taptaýryn oı, eski túsinik degennen de qorqýdyń qajeti joq. Shynaıy ómirdiń esigin qaǵýǵa qoryqpaý kerek. Áıeliń bilimdi bolyp ketse, seni uryp, balaǵattamaıdy. Kerisinshe, saǵan súıeý bolady, kómektesedi. Al biz she? Biz tapqanymyzdy, istegenimizdi mindetsinemiz», dedi Marǵulan Aqan.
Oǵan qosa «Meni osylaı qabylda!» degen pozısııalyq ustanym da minezdilik pen sypaıylyqtyń aldyn kóldeneń kesip tur. Iаǵnı túptep kelgende qoǵam túısigindegi tulǵalyq erkin pozısııany «ózim bilemniń» egosy basyp ketpeýi qajet.
Áńgimeniń tórkini otbasyndaǵy jarasymǵa jol salý úshin er de, áıel de ishteı oı qýýy kerek. Genderlik teńdik qaǵıdatyna ótý úshin de azamattar ósýdiń, jetistikke jetýdiń kiltin taýyp, ashyq qoǵamnyń irgesin qalaýy qajet. Iаǵnı másele maqulmen emes, aqylmen sheshilýge tıis.