Nazarbaev ýnıversıteti prezıdentiniń keńesshisi Qanat Baıǵarınniń esimi ǵylymı qaýymdastyqqa jaqsy tanys. Otandyq ǵylymǵa qatysty paıymdy oı-pikirin irikpeı aıtatyn ǵalym gazetimizdiń suraqtaryna búkpesiz jaýap berdi.
– Qanat Ábdýáliuly, Memleket basshysy otandyq ǵylymǵa aıryqsha kóńil bólip otyr. Keıingi eki-úsh jylda atqarylǵan júıeli jumystar – osy sózimizge dálel. Ǵylymǵa bólingen grant ta ulǵaıdy. Ǵalymdar osyndaı ıgilikti qanshalyqty sezinip otyr?
– Granttyń kóbeıgeni ras. Bul – óte durys qadam. Degenmen qarjyny ıgerý úshin de ǵylymı áleýet kerek. Mysaly, tanys ǵalymdardyń keıbiri «eki grant aldyq, sol jetkilikti» deıdi. Odan kóbiniń olarǵa qajeti de joq. Sebebi ýaqyt tyǵyz. Úsh jylda 2 jobany alyp shyqsa bolǵany. Osy jerde bir máselege nazar aýdarýymyz kerek. Qazir ǵylymǵa bólingen grant jetkilikti, biraq bizdiń adamı áleýetimiz tómendeý bolyp tur. Sondyqtan ǵylymy damyǵan elge aınalamyz desek, el azamattaryna ǵana emes, shetelderge de tartymdy memleket bolýymyz kerek. Myqty mamandardyń Qazaqstanǵa kelip, ǵylymmen aınalysýyna da múmkindik jasaý mańyzdy. Al ǵylymǵa jaıly memleket sózsiz órkendeıdi.
– Siz aıtqan myqty mamandardy tartýdyń joly qandaı?
– Beldi ǵalymdardy qyzyqtyrý úshin joǵary jalaqy usyný jetkiliksiz. Olar úshin eń bastysy – ǵylymı ınfraqurylym. О́kinishke qaraı, bizde ǵylymı ınfraqurylym jaqsy damymaǵan. Buǵan deıin osy baǵytta birneshe ret talpynys jasalǵanymen, nátıje shamaly. Mysaly, Nazarbaev ýnıversıtetinde ǵylymı baza quryldy. Alynǵan qurylǵylardyń bári jumys istep tur. Biraq tutas el úshin bir ǵana zamanaýı baza azdyq etedi. Mundaı ortalyqtardyń birnesheýi bolǵany jón. Ol úshin aldymen ǵylymdaǵy basym baǵyttardy aıqyndap alý qajet.
– Basym baǵyttarǵa neni jatqyzar edińiz?
– Qazaqstan – halqynyń sany 20 mıllıonǵa endi jetken shaǵyn el. О́zimizdi alyp memleketterdiń qataryna qosa almaımyz. Biraq úlken bolyp qalý úshin ǵalamda úlken arman da kerek. Ǵylym bızneske aınalyp, tabys ákelýi kerek deıtinder kóp. Alaıda irgetasy myqty ǵylym ǵana tabys ákeletinine eshkim oı jibere bermeıdi. Menińshe, biliktilikti arttyratyn, saraptama jasaıtyn ǵylymı bazany qalyptastyrý qajet. Ǵylymı saraptama úshin aldymen ǵylymı irgetas bolýy kerek. Al qoldanbaly ǵylymdy damytý úshin eki nárse kerek: birinshisi – ǵalymdar, ekinshisi – ǵalymdarǵa tapsyrys beretin bıznes. Sonda ǵana ónertabystar óndiriske enip, tabys ákele bastaıdy. Al bızneske ǵylymdy kúshtep tańǵannan eshteńe shyqpaıdy. Máselen, basym baǵyttyń biri – ǵarysh keńistigi. Ata-babalarymyz erteden-aq juldyzdardyń tilin túsingen. Sonyń jemisi shyǵar, byltyr otandyq ǵalymdar keremet jańalyq ashty. Naýryz ben qarashada ǵaryshta bolǵan eki birdeı gamma-ushqyndardy jurttan birinshi bolyp baqylady. Ekeýin de Túrgendegi teleskopymyz arqyly jergilikti ǵalymdar birinshi bolyp kórdi. Álbette, ǵylym degenimiz – ınternasıonal álem, onda shekteý joq. Degenmen kez kelgen ǵalym óz eli úshin jańalyq ashqysy kelip turady. Ǵylymdy óz elińde damytý men basqa elge baryp damytý – eki bólek dúnıe. Sol úshin ózimizdegi ǵylymı bazany damytý kerek. Árıne, sheteldiń myqty ǵalymdaryn da tartqan jón. Nobel syılyǵyn alǵan ǵalymdar kelse, onyń aınalasynda orta qalyptasady. Aıtalyq, ǵarysh zerthanasyn biz Nobel syılyǵynyń laýreatyn shaqyra otyryp qurdyq. Ol aınalasyna talantty adamdardy tartty. Mine, bul – ǵylymı ortany qurýdyń bir mysaly.
– Siz ǵylymı baza kerek deısiz. Bizde ǵylymı ınstıtýttar bar emes pe. Olardyń bazasy jetkiliksiz be?
– Bizde ǵylymı ınstıtýttar jeterlik. Biraq olardyń 80 paıyzynda keńestik kezeńnen qalǵan qurylǵylar tur. Al bizge ozyq qurylǵylarmen jabdyqtalǵan baza kerek. Ǵylymdy qarjylandyrý úlesin 10-15 jyl ishinde 0,3 paıyzdan 3 paıyzǵa kóteretin bolsaq, onda qarajat ınfraqurylym men qural-jabdyqtar úshin de bólingeni jón. Erekshe nátıjeler úshin alynatyn qurylǵylar da erekshe bolýy kerek. Mysaly, qazir álemde 40-50 danasy bar standartty mıkroskop satyp aldyńyz delik. Alaıda onymen basqalardan asyp jańalyq asha almaısyz. Ári ketse solardyń júrgizip jatqan zertteýlerin qaıtalaısyz. Boldy. Sondyqtan elden erek jańalyq ashamyz desek, basqalarda joq qurylǵylardy alýǵa umtylý qajet. Batystyń ozyq ýnıversıtetteriniń fılıaldary ashylyp jatyr. Biraq onda, jalpy aıtqanda, stýdentterdi oqytý ádisnamasy ǵana beriledi. Al ondaǵy stýdentter ǵylymmen qalaı aınalyspaq? Zerthanalyq jumysty tek kompıýtermen júrgizý azdyq etedi. Sol úshin el ishinde ınjenerlik jáne tehnıkalyq negiz qalyptastyrý mańyzdy. Qajetti ǵylymı materıaldar tapshylyǵy da – bir bólek másele. Biz zerthanalyq jumystarǵa qajetti materıaldardy shetelderden tapsyrys beremiz. О́zimizde óndirilmeıdi. Ásirese bıomedısınaǵa qajetti óte názik zattar Eýropadan, AQSh-tan jetkiziledi.
– Sheteldiń myqty ǵalymdaryn elge shaqyrýdy usynyp otyrsyz. Alaıda ózimizdiń talantty qyz-jigitter de shekara asyp ketip jatyr ǵoı. Buǵan ne deısiz?
– Jalpy, talantty adamdy úıde qamap ustaýǵa bolmaıdy. Siz aıtqan qubylystyń bastalǵanyna da kóp jyl boldy, áli jalǵasyp jatyr. Aıtalyq, bizdiń ýnıversıtetti bitirgen túlekterdiń shamamen 30 paıyzy shetelge ketti. Birazy bızneske bet bursa, birshamasy oqýyn magıstratýrada, doktorantýrada jalǵastyryp jatyr. Olarǵa túsinistikpen qaraý kerek. Bul úderisti talantty jastarymyzdyń qarym-qabiletin ashatyn, olardyń áleýetin paıdalanatyn orta qalyptastyrý arqyly ǵana toqtata alamyz. Ǵylymı ınfraqurylym qajet degenim de sodan. Qazir bizde Azııanyń biraz elinen, Afrıka elderinen kelip oqıtyn stýdentter bar. Sheteldik stýdentterdi tartý básekelestikti arttyrady. Olar ózdiginen kelmeıdi, qyzyqtyra bilý kerek. Jalpy, bul – órkenıetti elderdiń kóbine tán qubylys. Máselen, AQSh-tyń tájirıbesine qaraıyq. Munda sheteldik stýdentterge de, ǵalymdarǵa da jaıly orta qalyptasqan. Ondaǵy ǵalymdardyń 50 paıyzy syrttan kelgender, biraq AQSh-tyń ǵylymyna jumys isteıdi. Bizdiń azamattar da ǵylymy damyǵan elderge barsyn, bilim-biligin kótersin. Túptiń-túbinde elimizge qaıta oralyp, básekelestikti arttyrady. Qur qol emes, jıǵan bilimderimen keledi, álbette.
– Qoǵamda Nazarbaev ýnıversıtetine qatysty da túrli pikir aıtylady.
– Iá, qansha adam bolsa, sonsha pikir bolýy zańdylyq. Biraq aınalada bolyp jatqan jaǵdaılarǵa baıyppen qarap, alǵan baǵyttan aınymaǵan abzal. Ýnıversıtetti ashýǵa, ony damytýǵa, qazirgi bazasyn qalyptastyrýǵa qomaqty qarjy jumsalǵany ras. Sonyń nátıjesinde úlken ǵylymı orta qalyptasty. Bul 30 jyl ishinde júzege asyrylǵan eń tabysty jobalardyń biri shyǵar, bálkim. Ekinshiden, álemdegi eń ataqty oqý oryndarynyń tarıhy 300-500 jyldy quraıdy, 1 myń jylǵa ketetinderi bar. Nazarbaev ýnıversıteti 13-ke endi toldy. Alda áli qanshama joba-jospar tur. Zymyran jerden endi kóterilgen kezde onyń eń belsendi jumys isteıtin ýaqyty 70 sekýndqa teń. Odan keıin óziniń ınersııasymen usha beredi. Biz qazir osy belsendi bóliktiń úshten birine keldik. Eger dál qazir qoldaý bolmasa, ol usha almaı, quldılaı bastaıdy. Endi ǵana kóterile bastaǵan kezde ýnıversıtettiń qanatyn qıǵan durys emes. Onda osyǵan deıingi jumsalǵan qarjy men kúsh-jigerdiń bári jelge ushpaq. О́z ınersııasymen odan ári ushyp ketý úshin ári ketse on jyl qajet. Tipti odan da az bolýy múmkin. Túlekter endi ǵana aıaqtanyp, qanattary qataıyp keledi. Dál qazir ýnıversıtetimiz úshin mańyzdy kezeń týyp otyr. Qoǵam syny ádil bolsa, syndarly jaýap berýge daıarmyz. Bar nárseni buzý ońaı, jańadan salý qıyn. Odan da ýnıversıtettiń tájirıbesin basqa oqý oryndarynda qoldanǵan abzal.
– Isterińizge sáttilik tileımiz.
Áńgimelesken –
Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»