Jas ǵalymdardyń ıgi qadamy

Bul ıgilikti ispen I.Jan­sú­girov atyndaǵy Jetisý ýnıversıtetiniń janynan qu­ryl­ǵan bıotehnologııa jáne ekologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty da aınalysyp jatyr. Ortalyq dándi daqyldardyń jańa túrin oılap taýyp, ekolo­gııa­lyq taza sút ónimderin ázir­lemek.

Oblystaǵy eń iri bilim sha­ńyraǵy jas ǵalymdar men stý­dent­terdiń ǵyly­mı-zertteý ju­mysymen aınalysýyna qo­laıly jaǵdaı jasap otyr. Ins­tıtýt aýqymdy jobalardy qolǵa alyp, jastardyń jańa ıdeıalaryna qoldaý kórsetip ke­ledi. Ǵylymı ortalyqta mo­lekýlalyq genetıka jáne genomıka, bıo­tehnologııa, eko­logııa baǵy­tynda jumys is­teıtin 3 zert­hana bar. Máselen, bıo­­teh­no­lo­gııa zerthanasy tamaq pen ósim­dik mıkrobıologııasyna den qoı­ǵan.

Qytaıdyń Shanhaı Djıao Toń ýnı­ver­sıtetiniń (Shanghai Jiao Tong University) doktorantýrasyn bıoınjenerııa mamandyǵy boıynsha támamdaǵan Jadyra Saǵymannyń aıtýynsha, olar jer­gilikti dástúrli ashytylǵan taǵam ónimderiniń mıkrobtyq alýan túrli­l­i­gin baǵalap, ondaǵy mıkrobtyq metabo­lızmniń mánin ashpaq.

«Mıkrobtyq resýrstardy jınaý jáne taǵam ónerkásibinde qoldanylatyn mıkrobtardyń shtamm bankin qalyptas­tyramyz. Dástúrli ashytylǵan sút ónim­deriniń negizinde jańa sút qyshqyldy sýsyndar ázirleýdi jergilikti kásipker­lermen birge iske asyrmaqpyz. Son­daı-aq rızosfera mıkrobıomy jáne olar­dyń ósimdiktermen ózara áreket­tesý mehanızmin zertteýdemiz. Mıkro­organızmderdi paıdalanyp, qant qyzyl­shasy, arpa, burshaq sııaqty ekonomı­kalyq daqyldardyń ónimin kóbeıtýdi oılastyryp otyrmyz», deıdi zerthana meńgerýshisi J.Saǵyman.

Jas ǵalymdar aýyl sharýashyly­ǵy­­nyń damýyna keri áser etetin zııan­kes­ter­men bıologııalyq kúresýdiń jańa tásilin izdestirip jatyr. Munyń bári Jetisý óńiriniń agrarlyq áleýe­tin eskere otyryp júzege asady. Zerthana­nyń kishi ǵylymı qyzmetkeri Aıaýlym Muratbekova jobanyń nátıjeli bolýy úshin uzaq ýaqyt keregin aıtty. «Bular ashytylǵan sút ónimderin óndirý­ge, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy daqyl­darynyń ónimdiligin arttyrýǵa baǵyt­talǵan zamanaýı jobalar. Biz mıkrobtyq metagenomıkalyq zertteý negizinde qorsha­ǵan ortany qorǵaý baǵytynda qaldyq­tardy óńdeýge qaty­sa­tyn mıkro­or­­ga­nızmderdi anyqtap jatyrmyz. Mıkrobtardyń adam aǵzasyna paıdaly jaǵyn eskerip jergilikti halyqtyń aǵzasyna mıkrobıomdyq taldaý júrgizemiz», deıdi ol.

Rasynda, aımaqta jyl saıyn mal basy ósip, sút ónimderin óndirý kólemi de arta tústi. Sonymen qatar bazardaǵy dúkenderde sút ónimderi tolyp tur. Onyń biri otandyq, endi biri shetel­den jetkiziledi. Demek barlyǵy turǵyn­dardyń aǵzasyna paıdaly, densaý­ly­ǵyna tıimdi dep aıta almaımyz. Sebe­bi olardy daıyndaý tehnologııa­syn qadaǵalaý múmkin emes. Al atalǵan ınstıtýt ǵalymdarynyń zertteý ju­my­symen tanysyp shyqqan soń, olar­dyń jetistigi oblysta óndiriletin sút ónimderiniń sapaly ári qaýipsiz bola­tynyna kóz jetkizdik. Munan ózge, Je­tisý óńiriniń agrarlyq áleýe­tin es­kere otyryp, topyraq mıkro­bıo­tasy­nyń ósimdiktermen ózara áre­ket­­tesý mehanızmin zertteý, mıkro­orga­nızmderdi paıdalana otyryp, qant qy­zyl­shasy, arpa, burshaq sııaqty daqyl­dardyń ónimdiligin arttyrý boıynsha qolǵa alynǵan jumystar, aýyl sharýashylyǵy zııankesteri men aýrýlarǵa qarsy bıolo­gııalyq jańa tehnologııalardy jetildirý barysyndaǵy umtylystary da aımaq halqynyń bola­shaǵy úshin jasalyp jatqan serpindi jumystar dep bildik.

Bir baıqaǵanymyz, ınstıtýttaǵy mamandar elimizdiń genetıkteri men seleksıonerlerine seleksııa sıklin alty ese qysqartýǵa múmkindik be­re­tin zamanaýı tehnologııalardy beıim­deý boıynsha qarqyndy jumys atqa­ryp jatyr. Tehnıkalyq bazasy da jaq­sara túsken. Zamanaýı zerthanalyq quryl­ǵylar olardyń oıǵa alǵan nátıjege jetýine úlken múmkindik beredi.

«Ǵylymı-zertteý qyzmeti DNQ-nyń sońǵy tehnologııalaryn paıdalaný negizinde ósimdikterdiń kúrdeli belgi­leriniń genetıkalyq jáne fızıo­logııa­lyq mehanızmderin zertteý ar­qyly daqyl­dardyń bıotıkalyq jáne abıotı­ka­lyq stress faktorla­ryna tózimdiligi men ıkemdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Zerthana otandyq bı­daıdyń ósýin baqy­laıtyn genderdi anyqtap, olardyń ekono­mıkalyq áse­rine genetıkalyq san­dyq baǵalaý júr­gi­zedi. Sondaı-aq «Qazaq­stan­dyq as­tyqty jaqsartý úshin jańa gene­tı­kalyq resýrstardy ázirleý» atty grant aıasynda astyq shyǵymdylyǵy­nyń komponentterimen baılanysty gender­diń ekzotıkalyq allelderin iz­deý úshin bir mezgilde tórt genetıkalyq kar­tany jasaýǵa baǵyttalǵan», deıdi Molekýlalyq genetıka jáne genomıka zerthanasynyń meńgerýshisi, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty, PhD Qanat Ermekbaev.

Árıne, búginde bıdaıdyń san túrli tuqymy bar. Osy daqyldyń tuqymyn je­til­­dirýmen aınalysatyn ǵylymı zert­teý ıns­tıtýttary da barshylyq. Degenmen olardyń deni otandyq tuqymdardy bir-birine býdandastyrý jolymen tuqym se­leksııasyn damytýdy maqsat etse, mun­daǵy mamandar jergilikti bıdaı tuqy­my men eýropalyq ónimdiligi joǵary bıdaı tu­qymyn býdandastyrý arqyly jańa túr­lerdi anyqtaýǵa kúsh salyp jatyr. Tip­ti sheteldik ǵalymdarmen tájirıbe al­ma­­syp, birlese otyryp jumys isteıdi. Biraq bir jańa tuqym surpyn daıyndaý uzaq ýa­qytty talap etetini bolmasa, zert­teý ıns­tıtýtynyń ónimi ýaqyty kelgen­de je­tisýlyq eginshilerdiń kóptegen túıt­kildi máselesin túbegeıli sheshýge septigi tımek.

Ýnıversıtet ǵalymdardyń ǵylymı jobalaryn qarjylandyrýǵa da basa nazar aýdaratynyn bildik. Osy arqyly jas ǵalymdardyń zertteý jumystaryna jol ashylyp otyr. Qazir bul baǵyttaǵy qarjylandyrý kólemi 500 mln teńge­den asqan. «Ýnıversıtette 2023 jyly ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jo­ba­­lar­dy granttyq qarjylandyrý sheńberinde 124 mln teńgege 7 joba, 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet ná­tıjelerin kommersııalandyrýdyń ne­ǵurlym áleýetti jobalaryn granttyq qarjylandyrý sheńberinde 164 mln teńgege 1 joba oryndalyp jatyr. Grant­tyq qarjylandyrýdan bólek, byltyr 60 mln teńgege ýnıversıtettiń ǵylymı qurylymdyq bólimderiniń 4 jobasy jáne «Jas ǵalym-2023» jobasy boıynsha 12 mln teńgege ǵylymı jobalar oryndalý ústinde. Qarjylandyrýdyń jalpy somasy 500 mln teńgeden asty», deıdi ýnıversıtettiń ǵylymı jumys jónin­degi prorektory Aleftına Bahtaýlova.

Jetisýlyq jas ǵalymdardyń izdenisi kóńil súısindiredi. El Prezıdenti aıt­qan­daı, óńirdegi ǵylymı úderisti damy­tý arqyly memleketimizdiń eko­nomı­kalyq qýatyn arttyra alamyz. Oǵan I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıver­sıtetindegi jas mamandardyń eńbegi dálel. Bolashaqta atalǵan jobalar óz nátıjesin beredi degen oıdamyz.

Jetisý oblysy