«Ult jumysy – úlken jumys, úlken jumysqa kóp jumysshy kerek», depti Ahmet Baıtursynuly. Iá, ult jumysy – shynynda úlken jumys. El bolǵan tusta sol ult jumysyna kóp bolyp jumyldyq, birlikke uıyp, bilek sybana kiristik. Bul jolda tapqanymyz da bar, joǵaltqanymyz da shash-etekten. Endi bardy aıtamyz, kem-ketikke kelgende birimizge birimiz qaraımyz, kókten túse qalǵandaı bul ne sumdyq dep «kósile» shabamyz. Tizginine «jabysyp», shylbyrynan jetektegender de, min tappaı qyzyl sózdiń kórkin qyzdyrǵandar da qalysar túri joq. «Shabysqa» jańa tolqyn da qosylady. Olarǵa daý aıta almaısyń. Talabyń teris deýge qaqyń qaısy?
Osy ala shapqynnyń basty áttegen-aıy – urpaqtyń keleshegin anyqtap, kemeldikke jeteleıtin bilim berý isindegi, densaýlyq salasyndaǵy berekesi shamaly, birneshe on jyldan beri ár basshy ártúrli júrgizip, júıkeni juqartqan retsiz reformalar desek, qatelespeımiz. Saýatty elden saýatsyz jurtqa aınalyp bara jatqanymyzdy búgin bireýlerdiń kóńili úshin búgip qalǵanmen, erteń áshkere bolary haq. Bar kináni jastarǵa, kembaǵal ata-analarǵa japqan bolamyz. Onymen aqtalý qaıda? Aýqattylardyń balalary bólek oqıdy. Bul da zamanǵa qaraı shyǵar. Degenmen az qazaqtyń ul-qyzy kıeli jerimizde, qasıetti topyraǵymyzda bir-birinen alystamaı, jat bolmaı, syltaýdy sebepke aınaldyrmaı, qoltyqtasyp júrýine dáneker bolsaq, qane? Sebep degennen shyǵady, biz kóp túıtkildiń sebebin ashyp aıtpaı, saldarymen kúresemiz. Oıdan-qyrdan quraǵan syltaýlardy «sapqa» tizemiz. Osydan kelip sebebi kómeski tartady. Endeshe saldardy kóldeneńdete bermeı, selkeý sebebin anyq aıtsaq, jónsizdik pyshaq kesti tyıylar edi. Osyndaı ult isi synǵa túsken shaqtarda «Alash balasy, jurt qyzmetine kiris» (Á.Bókeıhan) dep adal sóz aıtýdyń ornyna jabaıy naryqty jalaýlatyp, qara bastyń qamyn kúıttep ketetinimiz bar. «О́z kúnińdi óziń kórge» basyp, maıly jilikke talasqandardyń qyrsyz qylyǵy búgingi kúıge túsirdi me eken deısiń ishten kúbirlep.
Bul baılamdarymyzǵa bas basylymnyń 2023 jyldyń 14 jeltoqsanynda jýrnalıst Farhat Qaıratulynyń energetık-ǵalym, professor Dáýren Ahmetbaevpen «Otandyq energetıka entigip tur» degen taqyryptaǵy suhbaty dáıek dep bilemiz. Esilip aıtar esepte, kósilip sóıler sózde bári ońalyp keledi degenmen, kóp salanyń tynysy ashylmaı, entigip turǵanyn kim joqqa shyǵara alsyn? «Arqa jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar?» degendeı, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev taıaýdaǵy suhbatynda Qańtar qasiretiniń astaryn: «...qordalanǵan áleýmettik-ekonomıkalyq problemalar, jalpy toqyraýdyń bılik pen qoǵamdy azdyryp-tozdyrýy sebep boldy», dep aqıqatty ashyp kórsetti. Qoldan jasalǵan qoıyrtpaqty taıǵa tańba basqandaı alǵa tartýdyń arqaýynda entigý men dińkeleýdiń jatqanyna shúbá bar ma? Shyndyqty búkpeı aıtqan Memleket basshysy odan alda qutylyp, es jııýdyń jolyn da atap ótti.
Energetık-ǵalymnyń maman daıyndaý isindegi qazyp aıtqan dálelderi kókeıge qonymdy. Ásirese júıesizdik tobyqtan qaǵyp toqyratqany anyq. Bul talaı aıtyldy. Jańa reforma jasalady, jaqsarady dedi. Biraq kelip-ketip jatatyn mınıstrler qatyra qoımady. Sóz aǵyl-tegil, is shubyryndy. Myńdaǵan jas joǵary oqý oryndaryna úmitpen kelip, shala saýat maman bolyp, ketip jatty. Sodan da bolar, kóbiniń qatyrma qaǵazynyń qadiri bolmaı qalatyny. Onyń ústine joǵary oqý oryndary sańyraýqulaqtaı qaptaǵanmen, olardy bitirgen mamandy kútip otyrǵan, «kel» deıtin jumys orny kemshin edi. Qıturqysy esten tandyrǵan jekeshelendirýde iske jaraıtyndy túrli jolmen qanjyǵasyna baılap alǵandar – óktem, shetinen ózim bilem edi. Qarapaıym halyqtyń kókeıin el bolý maqtanyshy kernedi. Osy ekige jarylý: baı men kedeı degendi jyltyńdatty. Aqyry dalasy darqan, baılyǵy mol jurttan Asan men Úsendi shyǵaryp tyndy. Qazirgi zamandaǵy Asan men Úsenimiz kózderi kúńgirttenip, eki jaqqa qarap turǵan sekildi.
Qansha jerden «kózine» kúl shashsaq ta, sovet kezinde maman daıyndaý jumysy juǵymdy edi. Eńbek oryndary qalada da, dalada da barshylyq bolatyn. Endi zerdeńe salsań, adaldyqtan attamaǵan tolqyn-tolqyn urpaq qan-sorpasy shyǵyp jıǵan halyq múlkin hantalapaıǵa salǵan ashkózdik, Prezıdent aıtqan bılik pen qoǵamdy azdyryp-tozdyrýǵa ákeldi. A.Baıtursynulyna júginsek, buqaranyń ulyn ulsha tárbıeleýge emes, qulsha tárbıeleýge jetkizgendeımiz. Sodan bolar olardyń jaltaq, jetekshil bolyp bara jatqany. Munyń túp tamyryn bilimsizdikten izdeý kerek shyǵar. Suhbattaǵy mysalǵa kóz júgirtelik: «Naǵyz kerek pánder qysqartylyp ketti. Al, shyn máninde, biz tájirıbe turmaq, teorııanyń ózin durys oqyta almadyq», dep buryn energetıkterdi tehnıkýmdar tórt jyl oqytatynyn tilge tıek etip, oqytý baǵdarlamalary sózde bar, iste jadaǵaı ekenin alǵa tartady. Baǵdarlama ońbasa, bilim ońa ma, isine jetik maman shyǵa ma? Biz osqyra qaraıtyn sovettik ǵylymnyń arqaýynda AQSh energetıka baǵdarlamasyn jasap, sol boıynsha kadr ázirlep jatqanyn eske salady. Bul qalaı degize beretin energetıkanyń túıini túıdek-túıdek túıtkilderin bylaısha tizbekteıdi: «Jaýapty orynda biliksiz maman otyrsa, nashar menedjer bolmaǵanda qaıtedi? Energetıkany dáriger ne mal dárigeri basqarsa, nashar bolmaǵanda nesi qalady?Bizde energetıkany energetık basqarmaıdy, durysy basqartpaıdy. Sebebi ol jumystyń jaıyn biledi. Al ondaı adam bıliktegilerge qashanda kedergi keltiredi», deıdi professor. Rasynda, qazir isin bilgendi emes, bas shulǵyǵysh bilmeıtindi qolaı kóredi. Qulaqtyń tynyshtyǵyn oılaıdy. Birdeńe bola qalsa anaǵan, mynaǵan ıtere salyp, bireýdi kináli etip, qutylyp ketedi.
Bul endi aıdaı ras sóz. Abaı aıtpaqshy, ras sózde jalǵandyq bolmaıdy. Toqyraý men turalaýdy biz osydan izdep, túıinin tap bassaq, kóp túıtkil átteń-aıdan arylyp, jurt talaby múltiksiz oryndalar edi. Taǵy bir másele týraly ashy bolsa da aqıqatty ataıdy. Bar máseleni sheshetin: bolbyrap qalǵan bos belbeý emes, bilimi myqty, biligi zaman talabyna saı myq shegedeı kadr degen uǵym bolýshy edi buryndary. Olar negizinen tas kóshede, tas úıde óskenderdiń arasynan emes, aýyl elden, jer qasıetin biletin, jurtym degen uǵymdy qarapaıym ata-ájesiniń sózinen sanasyna sińirgen, «táıtin» túsingen, áke-sheshe ymynan uqqan, jaqsy men jamandy, obal men saýapty ajyrata alatyn alǵyrlardyń arasynan tańdalatyn edi. Qazir ol tańdaý qaǵaberiste qaldy. Keshe atqa mingenderdiń ul-qyzy murager bolyp, jyly oryntaqqa ólshemi kelmese de, sýytpaı-aq qonjııa qalatyn ádet ornyǵa bastaǵandaı. Biraq sol ákim, mınıstr bolǵandardyń úmit artqan jetkinshekteriniń keıbiri senimge daq túsirip, san soqtyratynyn kim joqqa shyǵarsyn? Energetık-ǵalym Ahmetbaev osyndaı keleńsizdikke tosqaýyl qoıý úshin: «Mınıstrdi joǵarydan top etkizip qoıa salmaı, tómennen joǵaryǵa qaraı satylap daıarlaý kerek. Áıtpese, keńseden shyqpaǵan adamǵa shıki nan da jaqsy, pisken nan da jaqsy emes pe?» deıdi. Mundaı kúlkili tirlikter barshylyq. Uıat boldy-aý demeı, bedireıip turatyndar da az kezdespeıtin bolyp barady. Bul etek ala berse, ult soryna aınalyp júrer.
Kóktem jer-álemdi qalaı túrlendirse, ǵylym jahandy jańǵyrtady. Aqyldy qazaq Abaı aıtpaı ma: «...Maldy sarp qylyp, ǵylym tabý kerek. О́zińe tabylmasa, balań tapsyn. Ǵylymsyz ahıret te joq, dúnıe de joq. Ǵylymsyz oqyǵan namaz, tutqan rýza, qylǵan qaj eshbir ǵıbadat ornyna barmaıdy». Bul aqıqattyń aqıqaty. Aqıqatty basqa emes, «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym» dep adam retinde tórt qubylasy túgel, dáýleti men sáýleti babalarynan úzilmeı kele jatqan, sony mise tutyp otyryp qalmaı, ultym qaıtse irgesi berik jurt bolar eken dep «Qaıran sózin» shyn abyz Abaı aıtyp otyr ǵoı. Abaı sózin, Alash sózin erte uqqan arystar ǵylymy damyǵan eldiń keremetterine erte umtylǵan. «Ǵylymy ósken el – mádenıet tarıhynda shyn ósken el. Ǵylym-tárbıesi órkendegen el – óser urpaǵyn, halyq qoǵamyn shyn kógertken el» (M.Áýezov) degen olar ana ǵasyrda. Osyny buljytpaı atqarǵan keshegi qazaq ǵylymy, alashshyl qazaq ǵalymdary: «Ǵylym, óner artylǵan saıyn dúnıede beınet kemimekshi. Osyǵan aqyly jetip, esi engen jurttar ǵylym men ónerdi birden-birge asyrýǵa tyrysady», (A.Baıtursynuly) dep keremet talanttarymen talaıdy tamsandyrǵany tarıhtan málim. Sózimiz jalań shyqpasyn, birer mysal, atomnyń aıbynymen tórtkúl dúnıeni tiretken Igor Kýrchatovtarmen ıyq tirestirgen Qanysh Sátbaevtyń, kemeldigi men kemeńgerligi teń Muhtar Áýezovtiń ultyn ulyqtap ótken ómir joldaryna, ónegelerine, oı jibere alsań bir árli álem emes pe? Biz osy kúnderi: «Elim dep shyn eńirep júrgen eri kim, ótirik emeshegi úzilip, óz múddesin kúıttep júrgen epsegi kim – sony aıqyn ajyrata...» (Á.Kekilbaıuly) almaı utylyp júrgenimiz haq. Muny suhbattaǵy ǵylymǵa qatysty oı-baılamdardan aıqyn ańǵarýǵa bolady.
Iá, ultymyzdyń alǵyr azamattary jetip artylady. 1999 jyly Astanada jaratylystaný ǵylymdary boıynsha álem ǵalymdary bas qosty. Aralarynda eki Nobel syılyǵynyń laýreaty boldy. Olarmen aýdarmashy arqyly til aıqastyrǵanymyzda matematıka men fızıkadan qazaq ǵalymdary ozyq turǵanyn aıtyp, ǵalymy myqty eldiń ǵylymy da ozyq dep edi. Áıtse de túrli reformalardyń sheńberinde qalǵan ozyq ǵylym burynǵy bıigine, Sátbaev dáýirine jete almaı keledi. Sátbaev akademııasynyń da sáni ketip, máni ózgeristerden kóz ashar emes. Sońǵy qadam úmit otyn tutatqandaı. Ataqtyń shekpenin jamylǵandardyń emes, tunyq bastaýly ǵylym ordasy bolsa eken.
Ashylǵan jańalyq óndiristen oryn almasa, janyp baryp óshken shala sekildi. Ǵylym jetistigin baǵalaý isinde bilimdarlyqpen bar ekenbiz, óndiriske ensin, ıgiligin ult urpaǵy kórsin dep janashyrlyq tanytyp, eńse tikteıtin jetistik eken deýdiń ornyna keıde baqaı esep basym túsetini, qýana bilmeı, qýlyqqa basyp ketý jaǵy qylań beretini bar. Oǵan gazet materıalyndaǵy ǵylym doktory M.Qambarovtyń ǵylymı jobasy óz Otanymyzda – úshinshi, irgeles jatqan Qytaıda, júzden asa memleket baq synaǵan báıgede – birinshi, muhıttyń arǵy betinde jatqan AQSh-tyń Los-Andjeles qalasyndaǵy álemdik jarysta bas júldeni qanjyǵaǵa baılapty. Mine, baǵalaı alsaq, bul – ult ǵylymynyń órisin keńeıter jetistik, óndiriste ornyqsa, jemisi ushan-teńiz.
О́ndirisimizdiń súbelisi sheteldikterdiń qolynda. Endi jer ıesi retinde qazaq, jer betindegi as, kıim bolatynǵa ıelik etse, aýyldy qurta bermeı, keshegi «Qazaq – baladaı ańǵal, sútten aq, sýdan taza, búlinbegen halyq» (Á.Bókeıhan) urpaǵy búginde rýhyn oıatyp, qaıta túlese, taǵamnyń neshe túrimen, ózge de barymen kózge urar edi. Ony kim atqarady? Halqym degen qoly taza maman atqarady. Bul qııal bolar qazirshe, qııal shyndyqqa aınalmaı tura ma? Bar mamandy qaıta daıarlap, oqyp jatqandardy «aıdaı saldan az óldi, kóre saldan kóp óldiniń» kerin keltirmeı «El ıesi sender, oıan, oılan», «Bóten kisi qazaqqa eshqaıdan jaqsylyq ákelip bermeıdi. О́z kúshine, óz qýatyna senbegen adam da, halyq ta ǵumyr júzinde báıge almaıdy. Bireýge telmirgen adamnan, halyqtan qosaq túrtken jetim laq baqytty» (Á.Bókeıhan) degendi uqtyrsaq utylmas edik. Muny san syltaýdy ysyryp tastap, ult jumysy dep, sózben emes, júıeli ispen atqarsaq, qazaq ekinshi qyrynan kórinip, bar ekenimizdi tórtkúl dúnıege tanytar edik-aý.
Súleımen MÁMET,
ardager jýrnalıst