Byltyrǵy qańtardyń alǵashqy kúni jaýyndatyp, qoıan jyly qarbalaspen bastalyp edi. Oblys ortalyǵynyń keıbir aýdany men birqatar aýyldyq eldi mekende jaryq óship, jylý, aýyz sýmen qamtý qyzmetteri de kidiriske ushyraǵan. Jalpy, keıingi jyldary sál jel tursa, jaryqtyń jalp ete qalýy jıilep ketti. Jazǵy aptaptyń kezinde de kenet sónip, eldi ábigerge túsirip qoıatyny taǵy bar. Elektr energııasyn taratýshy kompanııa ókilderi de muny joqqa shyǵarmaıdy.
Túıtkil túbi – tarıf
«Qyzylorda elektr torabyn taratý kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasy Batyrjan Qarakózovtiń aıtýynsha, másele otyz jyldan beri aıtarlyqtaı kóterilmegen tarıfke baryp tireledi. Anyǵyn aıtsaq, Tabıǵı básekelestikti retteý agenttigi baǵa qunyn kóterýge ruqsat bermegen. Eldiń áleýmettik jaǵdaıyn eskergen bul ustanym tutynýshyǵa jaıly bolǵanmen bar tabysy tarıfke baılanysty salany sansyratyp ketti. Qazir oblystaǵy ártúrli kerneýdegi 10 myń shaqyrymnan asatyn elektr jelisi men 2 myńǵa jýyq qosalqy stansanyń tozý deńgeıi 66 paıyz bolyp tur. Byltyr osy kórsetkish budan da joǵary edi. Jyl ishindegi jumystar nátıjesinde 2 paıyzǵa tústi.
– Keıingi 1-2 jyldyqta bizdiń problemaǵa kózqaras ózgerip, jaǵdaıdy túzetýge múmkindik aldyq. Bul rette Memleket basshysynyń bastamasymen júzege asyp jatqan «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasynyń kóp kómegi tıgenin aıta ketýimiz kerek. Jergilikti atqarýshy organ da bizdiń máselemizge beıjaı qarap otyrǵan joq. Byltyr 3 mlrd teńgege qarjylyq negizdeme ázirlenip, soǵan oblystyq bıýdjetten 1,6 mlrd teńge bólindi. Tozý deńgeıi oblys ortalyǵynda óte joǵary bolǵandyqtan, bul qarjyǵa qaladaǵy 35 qosalqy stansa jańalanyp, 27-sine kúrdeli jóndeý júrgizildi. Uzyndyǵy 31 shaqyrym elektr jelisi jańardy. Bólingen qarjyny únemdeý úshin bul jumystyń bárin kompanııa mamandary atqaryp shyqty, – deıdi basqarma tóraǵasy.
Uzaq jyl nazardan syrttap qalǵan salanyń óz ishinde problemalar paıda bolǵan. Bilikti kadrlar kóp turaqtamaı tabysty jumys izdep, óndiriske aýysyp ketip jatty. Mysaly, 2021-2022 jyldarǵa jasaǵan monıtorıng kadrlar aǵymy 19-20 paıyz bolǵanyn kórsetti. Byltyrǵy derek boıynsha, bul 8-9 paıyzǵa tústi. Ekinshi másele – salanyń tehnıkalyq jaǵdaıy. Ábden kónergen arnaýly kólikterdiń júrýinen turýy kóp. Tozyǵy jetken tehnıkany ildaldalap júrgizip júrgen mamanǵa «apat kezinde tez kele qoımadyń» dep aıyp taǵý da orynsyz-aý. Byltyr jergilikti ákimdik qosymsha 700 mln teńge bólip, ol qarjyǵa arnaýly kólikter alyndy.
Áńgimemiz tarıften bastalyp edi ǵoı. 2022 jyly tarıf quny 4,8 teńge bolǵan. Byltyr ol 5,6 teńgege kóterildi. Osynyń ózi salany bir serpiltip, másele sál bolsa da jeńildedi.
Mamandar dereginshe, byltyr 264 márte jaryq óshirilgen. Onyń 70 paıyzy jyl basynda bolypty. Máseleni túbirleı zerttegen energetıkter esebinshe 66 paıyzdyq tozý deńgeıin normalyq kórsetkish sanalatyn 30 paıyzǵa túsirý úshin 153 mlrd teńge kerek. Árıne, mundaı qarjyny eshkim birden bere qoımasy anyq. Sondyqtan da jylyna kórsetkishti 15-20 paıyzdan azaıtyp otyrý úshin taǵy joba jasaldy. Oǵan qajetti qarjy 73 mlrd teńge bolyp otyr.
Oblystyq energetıka jáne turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasynyń basshysy Medet Ýsaın bıyl qolǵa alynatyn 10 joba aımaqtaǵy elektr jelileriniń tozý deńgeıin tómendete túsetinin aıtady. Respýblıkalyq bıýdjetten – 4,2 mlrd, jergilikti bıýdjetten 1,5 mlrd teńge bólinip, 418 shaqyrym elektr jelisi men 73 dana qosalqy stansany jańǵyrtý kózdelip otyr.
– Sonymen qatar qosymsha 20 mlrd teńgelik 4 jobanyń joba-smetalyq qujattamasy ázirlenip jatyr. Bul boıynsha qala men birneshe eldi mekenniń elektr baǵanalary men jelileri qaıta jóndeledi. Byltyr elektr jelilerimen qamtýdyń 6 jobasy júzege asyp, 4,7 mlrd teńgege 232 shaqyrym elektr jelisi men 95 dana qosalqy stansa qaıta jańartyldy. Oblys ortalyǵynda «220-35-10» degen joba jasap jatyrmyz, – deıdi basqarma basshysy.
Kóne jeli kógertpeıdi
«Qyzylorda elektr torabyn taratý kompanııasy» AQ ınvestısııalyq baǵdarlama sheńberinde jyl saıyn qarjy bólip keledi. Byltyr 743 mln teńge qaralyp, apattyń aldyn alý jumystaryna jumsaldy. Biraq munyń úlesi – teńizge quıǵan tamshydaı ǵana. Mamandardyń aıtýynsha, jylyna orta eseppen 3 mlrd teńge jumsalǵanda ǵana tereńdep ketken problema birte-birte sheshile bastaıdy. Mysaly, Qyzylorda qalasyndaǵy jedel járdem stansasynyń mańyndaǵy qosalqy stansa 1952 jyly salynypty. Byltyrǵy jańartý kezinde sol aldymen aýystyryldy. Aral aýdanyndaǵy 2 myń shaqyrymǵa jýyq elektr jelisiniń deni ótken ǵasyrdyń 70-80 jyldary paıdalanýǵa berilgen. Qazaly aýdanynda myń jarym shaqyrymnan asa jeli jáne 183 transformator jaǵdaıyn saraptaǵan mamandar olardyń tozý deńgeıin 75 paıyz dep baǵalap otyr. Qarmaqshy aýdanyndaǵy elektr jelileriniń tartylǵanyna da kemi jarty ǵasyrdan asyp tur.
Jalaǵashta jaǵdaı birshama táýir. Keıingi úsh jylda oblystyq bıýdjet qarjysyna «Qyzylorda elektr taratý toraptary kompanııasy» AQ aýdannyń 6 aýylyndaǵy elektr jelilerin almastyrdy. Osynyń arqasynda tozý deńgeıi 75-ten 45,2 paıyzǵa tómendegen. Syrdarııa aýdanynda da elý jyldan beri aýystyrylmaǵan elektr jelilerin jańǵyrtýǵa qarjy qaraldy.
Byltyr osy aýdandardyń bárinde jeliler jańaryp, qosalqy stansalar aýystyryldy. Ásirese elektr jelisi túgelge derlik tozyp turǵan Jańaqorǵanda kóp jumystyń sheti qaıyryldy.
«Qyzylorda elektr torabyn taratý kompanııasy» AQ elektr qýatyn syrttan alyp otyr. Mysaly, 1 mln kVt-nyń kerneý aýystyrý, tasymaldaý kezinde 14,5 paıyzy shyǵyn bolady. Bul aksıonerlik qoǵam esebinen óteledi. Osy kúni Energetıka mınıstrligi ázirlep jatqan joba naqtylanǵannan keıin mańyzdy salanyń aldynda turǵan mindet pen meje aıqyndala túspek.
Qyzylordada qýaty 240 megavatqa jetetin jańa jylý elektr ortalyǵynyń qurylysy bastalǵany da energetıkterdiń erteńge degen úmitin oıatyp otyr. Bular úshin sheteldik ınvestorlardyń qarjysyna iske asyrylatyn eń aýqymdy jobanyń tıimdiligi – ónimdi jaqynnan alatyny. «Alystan arbalaǵannan, jaqynnan dorbalaǵannyń» durys tusy – ónim sapaly bolady, tehnıkalyq joǵaltý azaıady.
Elektr energııasy tólemin deldaldar arqyly jınaýdyń tıimsizdigin aıtatyndar kóp. Keıingi kezderi bul máseleni depýtattar da kótere bastady. Eki myńynshy jyldar basyna deıin «QETTK» AQ tólemaqyny arnaıy mekeme arqyly ózderi jınaǵan. Energetıka salasyna salynatyn ınvestısııalardyń ótemdiligin tarıfterdi ulǵaıtý esebinen qamtamasyz etýde tarıf quny eselene túsýi múmkin. Sondyqtan da deldaldar qyzmetine tosqaýyl qoıýdyń tetikteri oılastyrylýy kerek.
«Jasyl energııaǵa» jol ashyq
Qazirgi kómir ben gaz generasııasyna negizdelgen qýat kózine balama «jasyl energııaǵa» jol ashqan memlekettiń biri – Germanııa. 2015 jyly bul elde tabıǵı jolmen energııa óndirý úlesi 33% bolǵan. Qazir odan birshama ósti. Biraq onyń tabıǵı qubylystar saldarynan «jasyl energııany» jolǵa qoıǵan kóp eldiń keıde jaryqsyz qalyp, syrttan energııa satyp alatyn jaǵdaılary da kezdesip qalady.
Qyzylordanyń geografııalyq ornalasýy men klımattyq jaǵdaıy – kún energııasyn óndirýdiń úlken múmkindigi. Aımaqtaǵy kún sáýlesiniń uzaqtyǵy jylyna 2-3 myń saǵatty quraıdy. Bul artyqshylyqty eskere otyryp, óńirde atalǵan energııa kózin paıdalanýǵa aıryqsha kóńil bólinip jatyr. Osy kúni oblysta qýaty 89 MVt quraıtyn 9 jańartylǵan energııa kózderi ornalasqan. Eń irisi sanalatyn «Baikonyr solar» qazaq-brıtanııalyq kompanııaǵa tıesili qýaty 50 MVt kún elektr stansasy Shıeli aýdanynda ornalasqan. Al Jalaǵashta fransııalyq «Total Eren» kompanııasyna tıesili qýaty 28 MVt kún elektr stansasy, «Hevel» kompanııasyna tıesili qýaty 10 MVt elektr stansasy bar. Keler jyly Aral aýdanynda 10 MVt energııa óndiretin kún elektr stansasyn salý josparlanyp otyr. Bul óńirdiń soltústik aýdandaryn elektr toǵymen qamtamasyz etýge múmkindik bermek.
Qyzylorda