Elimizdegi ombýdsmen ınstıtýtyna 20 jyldan asty. 2002 jyly Prezıdent Jarlyǵymen qurylǵanymen de, demokratııaǵa umtylatyn memlekettiń mindetti elementi retinde adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýtyn jandandyrý bastamasy keıingi jyldary ǵana qolǵa alyndy.
2022 jyly Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń Qyzylorda oblysy boıynsha ókiline turǵyndar 29 aryz túsirgen. Al ótken jyly 174 aryz túsipti, onyń 118-ine túsindirme berilip, 56-sy qanaǵattandyrylǵan.
– Túsken aryzdardyń 30-y quqyq qorǵaý salasy qyzmetkerlerine, 24-i ýaqytsha ustaý ızolıatory mamandaryna, 45-i jergilikti atqarýshy organdar qyzmetkerleri men 20-sy jeke sot oryndaýshylaryna qatysty, – deıdi Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń oblys boıynsha ókili Dáýren Sháripbaev.
Byltyr ókil oblystaǵy 62 mekemeni aralap, memlekettik organdarǵa 60 usynym bergen. Osyǵan baılanysty óz mindetine salǵyrt qaraǵan 104 adam tártiptik jaýapkershilikke, 6 adam ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp, memleket esebine 2 218 500 teńge ákimshilik aıyppul óndirildi. Qylmystyq kodekstiń baptarymen sotqa deıingi tergep-tekserýdiń biryńǵaı tiziliminde 6 qylmystyq is tirkeldi.
О́tken jyly sheshimin tapqan istiń biri oblystyq bilim basqarmasynyń «Jas jetkinshekterdi áleýmettik beıimdeý ortalyǵy» kommýnaldyq memlekettik mekemesine qatysty. Mundaǵy tárbıelenýshilerge 2017 jyly tamaq, kıim men jolǵa jumsaý úshin kúnine 1 104 teńge belgilenip, aıyna 33 myń teńge tólengen. Biraq keıingi 6 jyl ishinde ortalyq qyzmetkerleriniń aılyǵy men mekeme bıýdjeti eselep ósse de, balalarǵa beriletin soma sol kúıinde qalyp qoıǵan. Kámelet jasyna tolmaǵan bir tárbıelenýshiniń biraz jyldan beri talma aýrýynan azap shekse de múgedektigin anyqtaıtyn anyqtamasy joqtyǵy belgili boldy. Berilgen usynym nátıjesinde tárbıelenýshilerge beriletin soma kólemi 56 141 teńgege artty.
– Osyǵan baılanysty mekemeniń 7 qyzmetkeri tártiptik jaýapkershilikke tartyldy. Talma aýrýyna ushyraǵan jetkinshekke 3-top múgedektigi belgilenip, memleketten járdemaqy alatyn boldy. Sondaǵy bar jumys – emhana dárigerinen anyqtama alyp, komıssııaǵa usyný. Osy sharýany neshe jyl sozbalańǵa salyp kelgen ortalyq basshylarynyń ne oılaǵany belgisiz, – deıdi Dáýren Saqtapbergenuly.
«Jalańtós bahadúr atyndaǵy olımpıadalyq rezervtiń oblystyq mamandandyrylǵan mektep-ınternat-kolledji» kommýnaldyq memlekettik mekemesindegi balalardyń quqyqtaryn saqtaý turǵysynan atqarylyp jatqan jumystarmen tanysý barysynda sportshy shákirtterdiń 2017 jyldan beri oqýlyqpen qamtamasyz etilmegeni anyqtaldy. Mektep ashanasy apattyq jaǵdaıǵa jetip, oqýshy ómiri men saýlyǵyna qaýip tóndiretini belgili bolǵan.
О́kiletti organ osyǵan baılanysty ákimshilik hattama toltyryp, sot sheshimimen ashana jumysy 3 aıǵa toqtatyldy. Al ákimshilik quqyq buzýshylyq jaıly hattamaǵa sáıkes mekemege 1 069 500 teńge aıyppul salyndy. Bir tańǵalarlyǵy – bolashaq olımpıada chempıondaryn ázirleıtin mekteptiń osyndaı múshkil jaǵdaıyna osyǵan deıin eshkimniń de bas aýyrtpaǵany. О́kil usynymyna sáıkes mekemeniń 5 qyzmetkeri tártiptik jaýapkershilikke tartylyp, balalar oqýlyqpen qamtamasyz etildi.
Qazaly aýdanyndaǵy arnaýly áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵyndaǵy olqylyq ta Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń oblys boıynsha ókiliniń aralasýymen ońynan sheshildi. Ortalyqty aralaý kezinde bir qyzmet alýshynyń erkinen tys karserlik rejim jaǵdaıynda ustalǵany anyqtalypty. Arnaýly áleýmettik kómek kórsetý standartynyń saqtalmaýyna baılanysty berilgen usynym negizinde mekeme dırektorynyń mindetin atqarýshy qyzmetinen bosatylyp, eńbek demalysynda júrgen basshysyna aıyppul salyndy.
Adam quqyqtarynyń jalpyǵa ortaq deklarasııasynda ár adamnyń tamaq, kıim, baspana men medısınalyq kútimdi qamtıtyn ómir súrý deńgeıine quqyly ekendigi kórsetilgen. Al osy ortaq talaptyń oryndalýyna kelgende kúmiljitetin kórinis kóptigin moıyndaýymyz kerek.
– Biz jetim balalar men múgedekterdiń, sottalǵandardyń ortasynda jıi bolamyz, – deıdi ókil. – Sottalǵandar óz quqyǵyn keıbir zańgerlerden jaqsy biledi. Ári qazir abaqtylarǵa beınekameralar qoıylǵandyqtan, olarǵa qarsy quqyq buzýshylyq aıtarlyqtaı azaıdy. Al jetimder men múgedekterdiń jaǵdaıy alańdatarlyq jaǵdaıda. Mysaly, oblystyq júıke aýrýlary aýrýhanasyndaǵy 235 naýqas tústik asta bekitilgen normamen 11 kılo 800 gramm et jeý kerek bolsa, naqty 2 kılo 340 gramm jumsalǵanyn anyqtadyq. Narkologııa ortalyǵyndaǵy 116 adamǵa keshki asqa 8 kılo 700 gramm ettiń ornyna 2 kılo 840 gramm berilgen.
Sanatorııalyq mektep-ınternatta, arnaýly mektepterde oqıtyn balalardyń jaı-kúıi de osyǵan uqsas. Basqany bylaı qoıǵanda, osyndaı arnaýly úsh mektep-ınternattaǵy 500 bala bir kúnde monshaǵa túsip shyqty degenge adam sene me?! О́kil bergen usynymǵa jaýap qaıtarǵan memlekettik organdar basshylary kinálilerdiń bári jazasyz qalmaǵanyn jazady. Biraq odan jaǵdaıdyń jaqsaryp kete qoımaǵany taǵy belgili.
Memleket basshysy Ulytaýda ótken Ulttyq quryltaıdyń I otyrysynda Jańa, Ádiletti Qazaqstannyń bir kúnde nemese bir jylda qurylmaıtynyn, onyń búkil qoǵamdy ózgertetin kúrdeli ári uzaq úderis ekendigin aıtqan bolatyn. Jańa beleske aıaq basqan memleket úshin adam quqyqtaryn qorǵaýdyń mańyzy zor. Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń oblys boıynsha ókiliniń aralasýymen oblys ortalyqtaryndaǵy birqatar balabaqsha men «Qaısar» fýtbol klýby ujymy jalaqylaryna qol jetkizdi. Jumysynan zańsyz shyǵarylǵandar kásibine qaıta oraldy, quqyq qorǵaýshylardyń zańsyz áreketinen zardap shekkenderdiń máselesi sheshimin tapty. Tipti bir seriktestik ótkizgen jalǵan aksııasynda edáýir qarjysynan qaǵylǵanynan bólek, alaıaqtar atynan nesıe rásimdegen zeınetker máselesi de osy ókildik qyzmetkerleriniń aralasýymen ońynan sheshildi.
О́tken jyly Qylmystyq jáne ákimshilik kodeksterge túzetýler engizilip, byltyrǵy 1 shildeden bastap polısııada turmystyq quqyq buzýshylyqtardy tirkeý ótinish berý sıpatynan anyqtaý sıpatyna kóshirildi.
– Osy kúni árbir faktige qatysty ákimshilik is qozǵalady. Sońǵy quqyqtyq baǵalaýdy sot beredi. Bul rette quqyq buzýshynyń sotta bir ret qana tatýlasýǵa quqyǵy bar. Oblysta jańa zańnama aıasynda ótken jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynda turmystyq janjaldar baǵytynda 2 264 ótinish qaraldy. Ákimshilik qamaýǵa alynǵan adamdardyń sany 2 esege artty. Mysaly, 2022 jyly 200 adam bolsa, 2023 jyly 400-ge jetti, – deıdi oblystyq polısııa departamenti jergilikti polısııa qyzmeti basqarmasynyń aǵa ınspektory, polısııa maıory Svetlana Baımaǵambetova.
Polısııa qyzmetkerleriniń dereginshe, zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan otbasylarmen profılaktıkalyq jumysy jandana túsken. Jábirlenýshilerdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda byltyr 1 863 qorǵaý nusqamasy shyǵarylyp, quqyq buzýshynyń minez-qulqyna 290 erekshe talap belgilenipti. Bularǵa polısııa baqylaýy kúsheıtiledi. Shekteýlerdi buzǵan 190 fakti anyqtalyp, ÁQBtK 461, 669-baptarymen barlyǵy ákimshilik jaýapqa tartylǵan.
Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde qoǵamda quqyq buzýshylyqtarǵa tózbeýshilik qaǵıdaty qalyptasqany baıqalady. Ýchaskelik ınspektorlar áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý tobymen birlesip 2 myńnan asa otbasyn aralaǵan. Tekserý kezinde memlekettiń kómegine muqtaj 50 shaqty shańyraq anyqtalyp, bul málimetter múddeli memlekettik organdarǵa jiberildi.
Baıandy iske aınalǵan bul bastamalar qoǵamda Ata Zań ústemdigin qalyptastyrýǵa arnalǵan qadamnyń laıyqty júzege asyp kele jatqanyn kórsetedi.
QYZYLORDA