Otandyq ǵalym, S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıtetiniń ujymdyq paıdalanýdaǵy ulttyq ǵylymı zerthananyń meńgerýshisi Aqatan Qydyrmolla sýtegi energııasyn arzandatýdyń jolyn tapty.
Ǵalymnyń aıtýynsha, kómirdiń paıdaly áseri 11 paıyz ǵana. Iаǵnı 1 tonna kómir jaqsań, onyń 890 kılosy kúlge aınalady. Paıda beretini – 110 kılo. Benzınniń paıdaly áser koefısenti – 17 paıyz, gazdiki – 20 paıyz, al sýteginiń paıdasy 75-80 paıyz. Iаǵnı sýtekti paıdalansaq, kúl, tútini óte az, taza energııaǵa qol jetkizemiz. Tek bul energııany alý ázirge qymbat. Otandyq ǵalymdar osy máseleni sheshý baǵytyndaǵy zertteý jumystaryn qolǵa alǵan. Aqatan Qydyrmollanyń pikirinshe, sýtek energııasyn paıdalaný máselesi ekologııalyq máselelerdiń ýshyǵýyna tikeleı baılanysty. Qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeıtin energııa kózine qol jetkizýdiń jolyn búkil álem ǵalymdary burynnan zerttep kele jatyr. Bizdiń elde de osy baǵytqa betburystar jasala bastady.
– Prezıdent Joldaýynda aıtqan sýtek energııasyna kóńil bólý, damytý, qoldanysqa engizý tapsyrmalary boıynsha Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi osy zertteýlerge kóp kóńil bólip jatyr. Al elimizdiń áleýetine keletin bolsaq, bizdiń el basqa memlekettermen teń dárejede tura alatyndaı aldyńǵy qatarly zertteýlermen aınalysyp jatyr dep aıta alamyz. Iаǵnı zerthanamyzdyń mysalynda keltiretin bolsam, biz Kýrchatov qalasynda ornalasqan Ulttyq ıadrolyq zertteý ortalyǵymen birlesip, sýtek energııasyna baılanysty qarqyndy zertteý júrgizýdi qolǵa aldyq. Bul zertteýde ár taraptyń óz mindeti bar. Qazirgi kezde sýtek elementin alý, saqtaý, tasymaldaý kúrdeli bolǵandyqtan, onyń baǵasy da qymbat turady. Sondyqtan Ulttyq ıadrolyq zertteý ortalyǵynyń mindeti – sýtek elementinin alý, saqtaý, tasymaldaý máselelerin sheshý. Sonyń aıasynda olar pırolız ádisimen sýtekti óndirý, metannan, gazdardan alý degen sııaqty irgeli, qoldanbaly zertteýler júrgizedi. Al bizdiń zerthanamyzdyń mindeti – osy alynǵan, jınaqtalǵan sýtegin kádege jaratý, qaıta óńdeý, zalalsyzdandyrý. Biz ony elektr energııasyn alýǵa paıdalanamyz. Qazirgi kezde aýa sýtekti otyndyq element degen túsinik bar. Bul – sýtek elementin paıdalaný arqyly elektrhımııalyq reaksııalardyń kómegimen elektr energııasyn alýǵa baǵyttalǵan jumys. Sondaı-aq osy birlesken zertteýdegi bizdiń ýnıversıtet ǵalymdarynyń mindeti – sýtek elementin ydyratýǵa arnalǵan qondyrǵy bólikter, elektrottar, katolızatorlar, membranalar daıyndaý jáne otandyq shıkizat ónimderin qoldana otyryp olardyń qunyn tómendetý, – deıdi Aqatan Qydyrmolla.
Eger elimiz sýtegi energetıkasy salasyna bet buratyn bolsa, qorshaǵan ortanyń lastanýy, búlinýi degen máselelerge ońynan áser etetini sózsiz. Sebebi gaz shyǵyndary azaıady. Al ony naqty qoldanysqa engizý – ǵalymdardyń aldyndaǵy úlken mindet. Sonyń ishinde ony óndiriste arzan baǵada qoljetimdi etý qajet.
– Sýtegi elementin paıdalaný boıynsha ártúrli baǵytta zertteýler qolǵa alynǵan. Mysaly, Japonııa benzınniń, gazdyń ornyn basý úshin ony ishten janatyn qozǵaltqyshtarǵa otyn retinde paıdalanyp, jańa kólikter shyǵaryp jatyr. Nátıjesinde, odan qorshaǵan ortany lastaıtyn zııandy zattar bólinbeıdi. Buǵan qosa joǵary temperatýradaǵy otyn elementterinde sýtegin ydyratý arqyly elektr toǵy alynady. Al bizdiń qurylǵy tómen temperatýrada jumys isteıdi ári paıdaly áser koeffısenti 60 paıyzdy quraıdy. Biz osy arqyly elektr toǵyn tıimdi paıdalana alamyz. Al qazirgi gıdroelektr stansalardan alyp otyrǵan elektr toktarynyń paıdaly áser koefısenti 35-40 paıyzdy ǵana quraıdy. Qondyrǵyny jasaýdy ózimiz qolǵa alǵandaǵy maqsatymyz – otandyq ónimdi paıdalaný arqyly onyń árbir bólsheginiń qunyn tómendetý, belsendiligin arttyrý, jumys ýaqytyn uzartý, – deıdi A.Qydyrmolla.
Ǵalymnyń aıtýynsha, zertteý júrgizý – uzaqmerzimdi jumys. О́nimniń naqty qaı ýaqytta óndiriske enetinin dóp basyp aıtý qıyn.
– Álemniń ártúrli núktesinde ártúrli ǵalymdar bir baǵytta ǵylymı zertteýler júrgizip jatyr. Eń sonyńda barlyǵynyń eńbegi jınalyp kelip, jarylys jasap jańa bir ónimge aınalady. Sol sııaqty qazir osy salanyń bir pushpaǵyn biz de zerttep jatyrmyz. Amerıkada, Qytaıda, Japonııada, Koreıada da zerttelip jatyr. Nátıjesinde, kimdiki eń tıimdi bolyp shyǵady, biz sonyń tutynýshysyna aınalamyz. Biraq onyń naqty qashan tolyq qoldanysqa enip ketetinin aıtý qıyn. Ǵylym búgin istep, erteń nátıjesin kóre qoıatyn dúnıe emes. Oǵan ýaqyt pen qajyrly eńbek qajet, – deıdi ol.