Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» Joldaýynda: «Internet jáne telefon arqyly jasalatyn alaıaqtyq áreketterge aıryqsha nazar aýdarý kerek. Quqyq qorǵaý organdary mundaı qaterlerdi anyqtap, qylmyskerlerdi quryqtaý úshin aqparattyq-saraptama jumysyn kúsheıtýi qajet», degen bolatyn.
Prezıdent sol jylǵy 12 jeltoqsanda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda sóılegen sózinde osy máselege taǵy da erekshe kóńil bólip, kepilsiz onlaın-mıkrokredıtteýdi qatań retteý qajetin jáne oǵan tolyqtaı tyıym salǵan keıbir elderdiń tájirıbesin zertteýdi tapsyrǵan edi.
Alaıda Memleket basshysynyń osy tapsyrmasyn oryndaý boıynsha múddeli memlekettik organdar qoldanǵan sharalardyń nátıjesi kóńil kónshiterlikteı emes. Bas prokýratýra Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetine qaraǵanda, 2022 jyly elimizde 20 559 ınternet-alaıaqtyq deregi tirkelgen bolsa, byltyr bul kórsetkish 21 777-ge jetipti.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń aqparyna súıensek, ótken jyldyń qazan aıynda onlaın-mıkrokredıtterdiń kólemi 197 mlrd teńgeni qurap, qaryz alýshylar sany 1,09 mln adam bolǵan. Onyń ishinde 297 myń adamnyń 37 mlrd teńge somasyndaǵy problemalyq mıkrokredıti bar. Byltyr 15 myńǵa jýyq qarjy alaıaqtyǵy tirkelgen, sonyń 6 myńǵa jýyǵy kredıt alýǵa baılanysty.
Bul rette bir aıta keterlik jaıt, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi 2022 jyly alaıaqtardyń aldaýyna túsip, zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý maqsatynda barlyq alaıaqtyq kredıt boıynsha sotqa talap aryz berýdi jáne olar boıynsha syıaqy esepteýdi toqtatý týraly talap qabyldaǵan. Bankter, mıkroqarjy uıymdary men atalǵan agenttik arasynda jasalǵan arnaıy memorandýmǵa sáıkes qarjy retteýshisi azamattar ınternet-alaıaqtyq deregine baılanysty quqyq qorǵaý organdaryna júginip, qylmystyq is qozǵalǵan kezde alaıaqtardyń aldaýymen alynǵan kredıt boıynsha syıaqyny esepteýdi sot talqylaýy tolyq aıaqtalǵanǵa deıin toqtata turýy múmkin. Eger sot ondaı azamattardy ınternet-alaıaqtar aldaǵanyn rastasa, onda jábirlenýshi kredıt tóleýden bosatylady. Buǵan qosa ınternet-alaıaqtardyń arbaýymen onlaın-kredıt alýdan ózderin aldyn ala saqtandyrǵysy keletin adamdarǵa mundaı múmkindik berilip otyr. Ol úshin eGov «Elektrondyq úkimet» veb-portalyna kirip, bankter men mıkroqarjy uıymdarynyń kredıtterine 6 aıǵa deıin buǵat salý qajet.
Alaıda ázirge ınternet-alaıaqtardyń aılalaryn asyrý joldarynyń bárine tosqaýyl qoıylǵan joq. Sonyń biri – aramzalardyń kez kelgen adamnyń smartfon arqyly beınesóılesýin zańsyz paıdalanýy. Buǵan bir mysal keltireıik.
Astana qalasyndaǵy ýnıversıtetterdiń birinde oqıtyn T. degen stýdent dostarymen smartfon arqyly beınesóılesýdi unatatyn. Onysy basyna bále ákeletinin qaıdan bilsin. Muny ótken jylǵy 8 mamyrda elordanyń Esil aýdandyq polısııa basqarmasynyń tergeýshisi telefon soǵyp, áńgimelesýge shaqyrǵanda bir-aq bildi. «Sizdiń Eýrazııalyq bankte ashylǵan shotyńyzǵa bıylǵy 14 sáýirde 3 mln teńge aýdarylypty. Osy soma sol kúni Altyn banktegi bir shotqa aýdarylǵan», deıdi tergeýshi. Aqshanyń ıesi Qaraǵandy qalasynyń A. degen turǵyny eken. Ol ınternet-alaıaqtardyń aldap-arbaýymen bir qarjy uıymynan 3 mln teńge kredıt alyp, ony birden ózi bilmeıtin ári eshqashan kórmegen T-nyń atyna Eýrazııalyq bankte ashylǵan shotqa aýdaryp jibergen kórinedi. A. aldanǵanyn keıin bilip, aryzdanǵan soń, Qaraǵandy qalasyndaǵy Qazybek bı aýdany polısııa bóliminiń ońtústik-shyǵys bólimshesi qylmystyq is qozǵaǵan eken.
Erteńine T. Eýrazııalyq bankke baryp, óziniń atynan belgisiz bireýler sol jylǵy 14 sáýirde 2 shotty onlaın ashqanyn bildi. Biraq sol kúni de, odan keıin de smartfonyna atalǵan bankten óz atyna shot ashylyp, aqsha aýdarymy túskeni týraly eshqandaı SMS-habarlama kelmegenine qaıran qaldy. Sóıtse, ınternet-alaıaqtar aram oılaryn iske asyrý úshin onyń smartfony arqyly bir beınesóılesýin kóshirip alyp jáne derbes derekterin taýyp alyp, paıdalanǵan eken. Al Eýrazııalyq bank qyzmetkerleri shot ashý úshin qoldanylǵan nómiri, uıaly telefon kimdiki ekenin teksermegen. Al T-da ondaı smartfon eshqashan bolǵan emes.
Sodan keıin T. «Mobaıl Telekom-Servıs» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginen ınternet-alaıaqtar qoldanǵan smartfonnyń ıesi týraly málimet suraǵanynda uıaly baılanys operatory mundaı derek qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes qyzmettik aqparatqa jatatynyn aıtyp, ony berýden bas tartqan. Osy sebeppen onyń Eýrazııalyq bankte óz atyna ashylǵan shottan Altyn bankke aýdarylǵan qarajattyń kimniń shotyna túskenin anyqtaýǵa tyrysqan áreketinen de nátıje shyqpaǵan. Al Eýrazııalyq bank T-nyń atyna shot ashý kezinde qoldanǵan beınesóılesýdiń jalǵandyǵyn áshkereleý úshin ishki ister organdarynyń kıberqylmystarmen aınalysatyn mamandarynyń kómegi qajet bolyp shyqty.
Osy oraıda ınternet-alaıaqtardyń aldaýymen kredıt alǵan A-nyń ótinishi boıynsha qylmystyq is qozǵaǵan Qaraǵandy qalasy Qazybek bı aýdany polısııa bóliminiń ońtústik-shyǵys bólimshesi T. qylmystyq is boıynsha tergelmegenin jáne onyń osy istegi mártebesi aıqyndalmaǵanyn habarlapty. Bul qylmystyq is áli tergelip jatyr.
Soǵan qaramastan jábirlenýshi A. jaýapker retinde T-nyń ústinen Qaraǵandy qalasy Álıhan Bókeıhan aýdanynyń №2 sotyna talap aryz túsirgen. Sol boıynsha azamattyq is qozǵalyp, ony qaraǵan sýdıa T-ny kináli dep tanyp, odan A-nyń paıdasyna 3 mln teńge óndirip alý týraly sheshim shyǵarǵan. Osylaısha, beınebaılanyspen sóılesýge qumar stýdent jigit oılamaǵan jerden ot basty. Árıne, áli tergelip jatqan qylmystyq is boıynsha tipti kúdikti retinde tanylmaǵan adamdy onyń qorǵaýshysynyń keltirgen ýájderiniń anyq-qanyǵyn teksermesten, kináli dep tanyǵan sýdıanyń sheshimine baılanysty joǵary turǵan sot organyna appelıasııalyq shaǵym túsirildi.
О́kinishke qaraı, smartfonmen beınesóılesýdi ádetke aınaldyrýdyń saldarynan ınternet-alaıaqtarǵa jem bolǵan – jalǵyz ol emes. Sondyqtan birinshiden, týys-týǵanymyzdyń, dos-jaranymyzdyń bet-júzin kórgimiz kelip tursa da, uıaly telefonmen beınesóılesýdi shektegenimiz abzal. Ekinshiden, qoldanystaǵy zańnamaǵa quqyq qorǵaý jáne sot organdaryn qarjy uıymdary ınternet-alaıaqtyqqa baılanysty aıǵaq retinde usynatyn beınesóılesý jazbalarynyń rastyǵyn arnaıy saraptama arqyly anyqtaýǵa mindetteıtin norma engizilse, quba-qup. Buǵan qosa zańnamaǵa ınternet-alaıaqtyqqa qatysty qylmystyq isti tergeý aıaqtalmaı turyp, bireý kúdik keltirgen adamdy azamattyq is boıynsha jaýapqa tartýǵa jol bermeý boıynsha da túzetý engizý qajet bolar.
Osy oraıda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń bankterdi aqparattyq qaýipsizdik rásimderin buza otyryp, alaıaqtyq jolmen urlanǵan kredıtter boıynsha aqshalaı qarajatty óteýge mindetteý týraly usynysy da oryndy dep bilemiz. Shyntýaıtynda, onlaın-kredıt alý ońaı bolmaǵanymen, myńdaǵan otandasymyzǵa opyq jegizip jatqanyn eskersek, oǵan múldem tyıym salý máselesin kópshilik talqysyna salatyn kez jetken sııaqty.