«Qashaǵan» tereńindegi «qara altyn»

Ken ornynyń ekeýi de elimiz táýelsiz­dik alǵannan keıin ıgerildi. Biri qur­lyqta, dálirek aıtqanda, «Teńiz» ken orny Jylyoı aýdanynda ornalas­qan. Al Kaspıı teńiziniń biz jaq sektorynda ıgerile bastaǵan «Qashaǵan­nyń» ereksheligi, tipti óz aldyna bólek áńgime.

Birinshiden, bul – elimizdegi sý astynan munaı óndirilip jatqan alǵashqy ken orny. Ekinshiden, Soltústik Kaspıı jobasy aıasynda atalǵan kenish aldymen ıgerildi. Úshinshiden, «Qashaǵan» keıingi 40 jyl ishinde ashylǵan eń iri munaı ken oryndarynyń biri retinde erekshelenedi. Tórtinshiden, kenishten óndiriletin munaı qory shamamen 9-13 mıllıard barreldi (1-2 mıllıard tonna) quraıdy. Tórtinshiden, ken ornynyń kollektory Atyraý qalasynan 80 shaqyrym qashyqtyqta, Kaspıı teńiziniń qaırańyndaǵy 3-4 metr, al sý túbindegi 4 200 metr tereń­dikte jatyr.

«Qashaǵan» qalaı ıgerildi?

Sý astynan munaı óndirýdiń ózindik qıyndyǵy bar. Munaı-gaz óner­ká­si­biniń kánigi mamandarynyń aıtýyn­sha, mol tájirıbe qajet. Biraq el munaı­shylarynda Kaspııdeı tuıyq sý qoı­ma­sy­nyń tereńinen «qara altyn» óndirý tájirıbesi bolmady. Bul árıne biraz qıyndyq týdyryp, oıda júrgen isti qolǵa alýdy kesheýildetkenin joqqa shy­ǵa­rýǵa bolmaıdy. Ne isteý qajet?

El munaıshylary aldymen Kaspııdiń biz jaq sektoryndaǵy Soltústik bóliginen ken oryndaryn barlaý úshin sheteldik kompanııalardy jobaǵa ınvestor retinde tartýǵa uıǵarym jasady. Osylaısha, Kaspıı teńiziniń aıtylǵan sektoryndaǵy alǵashqy seısmıkalyq barlaý 1993 jyly bastaldy. Teńiz tuńǵıyǵyndaǵy mol munaıdy barlaý maqsatyndaǵy burǵy ushy 1999 jyldyń 12 tamyzynda salyndy. Bul úshin burǵylaý qondyrǵysy qajet boldy. Sol kezdegi OKIOK kompanııasy «Suńqar» ataýy berilgen jyljymaly burǵylaý qondyrǵysyn Reseıdiń Astrahan qalasynda qurastyrdy. Al 2000 jyldyń jazynda «Qashaǵan» keni­shin­de mol munaıdyń qory tabyldy.

Sodan soń Qalamqas (qyrkúıek, 2002 j.), Ońtústik-batys Qashaǵan (tamyz, 2003 j.), Aqtoty (qyrkúıek 2003 j.) jáne Qaırań (qyrkúıek 2003 j.) ken oryndary ashyldy. Al «Qashaǵandy» ıgerý úshin «Enı» kompanııasy operator retinde tańdalyp, «Adjıp QKO» atty operasııalyq kompanııa quryldy. Ken ornynyń shıkizattyq qory baǵalaý jónindegi jumystar júrgizilip, 2002 jylǵy maýsymda «Qashaǵannyń» kom­mersııalyq ashylýy týraly habarlandy. Bul – elimizdegi aýqymdy joba. El Úkimetine de, ınvestorlarǵa da mundaı jobany tıimdi basqarý qajettigi týyn­da­dy. Sol sebepten, 2009 jylǵy 22 qań­tarda «Nort Kaspıan Opereıtıng Kom­pa­nı B.V.» (NKOK) kompanııasy SKО́BK aıa­syndaǵy joba operatory bolyp tanyldy.

Soltústik Kaspııdiń ereksheligi

Álemde Kaspıı sekildi tuıyq sý qoımasy kóp kezdespeıdi. О́ıtkeni oǵan quıatyn ózen arnalary bolǵanymen, ózge teńizben, ne muhıtpen esh baılanysy joq. Sol sebepten shyǵar ony teńiz dep te, kól dep te ataı beredi. Biraq Kaspııdiń teńiz ekenine qarsy pikir de aıtylmaıdy. Onyń uzyndyǵy az emes, tarıhı derekke júginsek, 1 200 shaqyrymǵa jetedi. Teńizdiń ortasha eni – 280 shaqyrym, sý betiniń aýdany 393 myń sharshy shaqy­rym­ǵa deıin sozylady. Onyń 5 360 shaqy­rym­dyq jaǵalaýynda bes memleket – Qazaqstan, Reseı, Iran, Ázerbaıjan men Túrikmenstan ornalasqan.

Soltústik Kaspıı jobasynyń ope­ra­tory – NCOC kompanııasynyń aqpa­ratyna qaraǵanda, Kaspıı teńizin tereń­digine baılanysty úsh aımaqqa bólýge bolady. Eń tereń tusy – Ońtústik bóligi. Tereńdigi ortasha tusy Ortańǵy Kaspıı atalady. Al Qazaqstannyń aýmaǵyndaǵy Soltústik bóliginiń sýy taıaz.

Bir ereksheligi Soltústik bóligi te­ńiz­­­diń tórtten bir bóligin alyp jatyr. Onyń tereńdigi – shamamen 3-6 metr. Taıaz bolǵandyqtan shyǵar, bul bólikte teńizdegi sý kóleminiń bir pa­ıyzdan azy ornalasqan. Al ortańǵy aımaǵyndaǵy sýdyń ortasha tereńdigi 190 metrge qu­by­lady. Eń tereń tusy ońtústik aýma­ǵyn­da ornalasqan. Mundaǵy tereń­dik 1 myń metrden asady.

Kaspıı teńizine quıatyn 130-dan astam irili-usaqty ózen bar. Onyń ishinde Edil men Jaıyq ózeniniń sýy teńizdiń soltústik bóligine quıady. Edilge Eýropa aımaǵyndaǵy sý aıdyndarynyń 20 pa­ıyzynan ylǵal túsetinin eskersek, bul Kaspıı teńizine keletin tushy sýdyń 80 paıyzyn quraıdy. Teńizdiń soltústik bóligine quıatyn sýdyń quramynda tuz mólsheri óte az. Onyń ústine taıyz sý ári sýbarktıkalyq temperatýranyń qys aılarynda -30S gradýsqa deıin tómendeýi Soltústik Kaspııde bes aıǵa deıin muz qatýyna yqpal etedi. Sol sebepten, teńizdiń bul bóliginde ekpini qatty jel soǵyp, taý-taý tómpeshikterdi quraıtyn jyljymaly muzdy qalyptastyrady.

Jeti jyldyń jetistigi

Kaspıı teńiziniń tórindegi «Qasha­ǵandy» ıgerý kúndelikti atqarylyp jat­qan istiń biri emes. Muny shyn máninde el tarıhyndaǵy oqıǵanyń biregeıi deýge ábden bolady. О́ıtkeni ulttyq ekonomıkanyń órken jaıýy munaı-gaz ónerkásibimen bite qaınasyp jatqany daýsyz. Osy turǵydan aıtqanda, 2016 jylǵy 11 qyrkúıekte «Qashaǵannyń» alǵashqy munaıy alyndy.

Sodan beri teńiz tórindegi ken ornynan munaı óndirý áste toqtaǵan joq. Bastapqyda táýligine 75 myńnan astam barrel munaı kommersııalyq deńgeıde óndirildi. Al 2017 jyldyń basynda ónim óndirý kólemin alǵashqy maqsatty deńgeıge jetkizýdiń qamy jasaldy. Sóıtip, kompanııa alynǵan «qara altyndy» táýligine 180 myń barrel deńgeıine deıin jyldam ári qaýipsiz arttyrýǵa qol jetkizdi. Sol jylǵy tamyzdyń ortasynda kúkirtti gazdy qoınaýqatqa keri aıdaý úderisi bastaldy.

Kompanııa mamandary muny eń ma­ńyzdy tehnıkalyq jetistikke balap otyr. Nege? О́ıtkeni gazdy keri aıdaý kólemin arttyrý «Qashaǵan» ken ornynan alynatyn munaı óndirý kólemin birte-birte ulǵaıtýǵa, ońtaılandyrýǵa múmkindik berdi. Sonyń nátıjesinde 2017 jyldyń aıaǵyna qaraı «qara altyn» óndirý deńgeıi táýligine 270 myń barrelge jetti. Qazir teńiz tabanynda tunǵan tabıǵı baılyqty óndirý kólemin táýligine 370 myń barrelge deıin arttyrý jumystary jalǵasyp jatyr.

Al byltyrǵy jyldyń sońynda «Qa­shaǵan» ken ornynan óndirilgen munaıdyń kólemi 100 mln tonnaǵa jetti. Bul – jeti jyldyń jetistigi. Sondaı-aq byltyr «Qashaǵan» ken ornynan 17 mln 897 myń 972 tonna munaı Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń qubyrymen eksportqa tasymaldanǵan.

«Biz aıryqsha beleske eń aldymen qaýipsizdikke, odan keıin ónimdilikke basymdyq beretin qyzmetkerlerimiz ben merdigerlerimizdiń adaldyǵy jáne tájirıbesiniń nátıjesinde qol jet­kiz­dik. Soltústik Kaspıı jobasyn ıgerý kezeńinde aksıonerlerimizdiń, res­pýb­lıkalyq jáne aımaqtyq memle­kettik organdardyń erekshe qoldaýyn sezindik. Bul jetistik – komandalyq jumystyń, kásipqoılyqtyń jáne bar­lyq qatysýshynyń qosqan úlesiniń nátı­jesi», deıdi NCOC kompanııasynyń basqarýshy dırektory Olıve Lazar.

Onyń aıtýynsha, Soltústik Kas­pıı jobasynyń aýqymy zor. Bul – tehnıkalyq turǵydan óte kúrdeli joba. Sol sebepten, bul jobany iske asyrý kezeń-kezeńge bólingen. Máselen, 2016 jyly bastaý alǵan «Qashaǵan» ken ornyn ıgerý jobasynyń birinshi kezeńine shamamen 55 mıllıard AQSh dollary kóleminde ınvestısııa salynǵan. Birinshi kezeńde teńizdegi óndiristik qaýipsizdik, jobalaý, logıstıka salasyndaǵy qıyn­dyqtar men qatań ekologııalyq jaǵdaı eskerilgen.

Túıindeı aıtqanda, Soltústik Kaspıı jobasy 1997 jylǵy 18 qarashada Vashıngtonda Qazaqstan Respýblıkasy men álemniń jeti jetekshi munaı-gaz kompanııasy kiretin halyqaralyq konsorsıým arasynda jasalǵan Soltústik Kaspıı boıynsha О́nim bólisý týraly kelisimniń (SKО́BK) sheńberinde júzege asyrylyp jatyr. Qazir halyqaralyq konsorsıýmnyń quramynda álemdegi eń iri ári tájirıbeli jeti energetıkalyq kompanııa bar. Olar – «QazMunaıGaz» (16,88%), «Enı» (16,81%), «Shell» (16,81 %), «EksonMobıl» (16,81%), «TotalEnerdjıs» (16,81%), «CNPC» (8,33%) jáne «Inpeks» (7,56%) kompanııasy. Jobany basqarýdy aksıonerler atynan áreket etetin operator júzege asyryp otyr. Munda 2015 jylǵa deıin Soltústik Kaspıı jobasyndaǵy ken ornyn ıgerý men ónim óndirý boıynsha belgilengen jumystardy tórt agent-kompanııaǵa júktegen operasııalyq úlgi qoldanylyp keldi. Keıin aksıonerler biryńǵaı operator – North Caspian Operating Company N.V. (NCOC) kompanııasyn qurý arqyly basqarýdy odan ári biriktirý men nyǵaıtý týraly sheshim qabyldaǵan.

Atyraý oblysy