Allanyń qalaýymen bir aýyz túrikshe bilmeıtin úsh nemerem Ystanbulda túrik mektebinde oqıtyn boldy. Biri – bastaýyshta, ekinshisi – orta býynda, úshinshisi joǵary synypqa bardy.
Ánuran qalyqtaǵanda
Mektep múdiri (dırektory): «Ýaıymdamańyzdar, balalaryńyz tárizdi kóp bala mektebimizdi bitirip ketti, qazir de, qanshamasy oqyp júr. Tájirıbe jetkilikti ári balalar jatsynbaı tez baýyr basady, qam jemeńizder», dese de júrek maı ishkendeı.
Túrkııanyń orta bilim beretin oqý júıesi bizdikinen ózgeshe, úsh bala úsh mektepte oqıtyn boldy. Bastaýysh (ılk okýl) mektebi bólek. Ortańǵy býyn bólek mektep (orta okýl), joǵarǵysy basqa mektep. Ári qatań talap etiletini – bastaýyshta eresek adamnyń bireýi balany mindetti túrde alyp baryp, alyp qaıtýy kerek. Eger áldeqalaı kúndelikti alyp ketetin adamnyń ornyna otbasynyń basqa eresek múshesi baratyn bolsa, aldyn ala muǵalimmen tanystyrylyp, osy adamnyń keletini eskertilýge tıis. «Qulannyń qasýyna – myltyqtyń basýy» degendeı, zeınet jasyna jetýimmen qol bosap, bir jyl Jáńgirimdi mektebine alyp baryp, alyp kelip júrdim.
Sabaq bizdegideı qyrkúıektiń birinen bastalmaıdy eken. Alǵashqy ózgeshelik dep bir túıdik. Mektepke kıinetin formalary da ózgeshe, oqýshylar jeńil fýtbolka men shalbar kıedi. Ár mekteptiń formasy tańdalǵan reńk boıaýmen ǵana erekshelendi. Jáńgirdiń ústi qońyr sary, shalbary qońyrqaı, júrip-turýǵa jeńil, óte yńǵaıly. Apta basy barlyq oqýshynyń synyp-synyptarymen sap túzep ánuran – «Istıklıal marshyn» (Táýelsizdik marshy) aıtýymen bastalady. Apta sońynda da solaı. Biraq onda sol apta aralyǵynda mektep ishinde nemese mektepter arasynda, ıakı aýdanaralyq túrli jarys bolsa soǵan qatysqandar ortaǵa shaqyrylyp, ata-analar men ustazdar, oqýshylar aldynda mektep daıarlaǵan medal moıyndaryna taǵylady. Eger jeńip ákelingen kýbok bolsa, sol jerde saltanatpen kórsetiledi. Qysqasy, apta ishindegi mekteptiń jetistikteri jarııa etiledi. Sońynda balalar, keıde ata-analar da qosylyp taǵy da ánuran aıtylyp, úıdi-úıine tarasady. Bul – ár aptanyń basy men aıaǵynda qaıtalanatyn úırenshikti dúnıe. Jaqsy eken, kúndelikti ánuran aıtylǵannan góri osylaı bizde de qalyptastyrsa bolady ǵoı dedik ishteı.
Mektepke asyqqan balalar
Mektep atmosferasy óte jeńil. Balalar erkin, muǵalimder «chýjýgym» «bıtanim», «bebeıim», «kyzym», «ýlym» dep aınalyp-tolǵanyp sóıleıdi. Arada qatyp qalǵan shekara joqtyǵynan oqýshylar ustazdar aldynda qysylyp-qymtyrylmaıdy, «eger túsinbeı qalsań janyma kelip sura» degennen bala da qymsynbaıdy. Bir-birine degen senim, syılastyq ornaǵan mektepke balalar da qýana baratyn boldy. «Senbi-jeksenbi tezirek bitse eken, mektepke baratyn» degendi estý men úshin óte bir tańdanysty, jaǵymdy jańalyq edi. Shynymen balalar tez úırendi, múdir aıtqandaı, tez baýyr basty.
Lıseıdiń 11-synybyna barǵan Nuraıymym aıtady: «Birazǵa deıin menen sabaq suramady. Biraq synyptastarym ár kez kómektesedi. Al alǵash matematıkadan sabaq aıtqanymda, barlyǵy qol soǵyp maǵan dem berdi. Matematıkadan sabaq aıtý jeńilirek, óıtkeni túrikterdiń sandary bizben birdeı, tek azdap úninde 1 sanyn «bır» degenindeı aıyrmashylyq bar. Sosyn bizde múgedek balalar arnaıy mektepterde bólek oqysa, munda olar birge oqıdy. Ári olardan sabaqty talap etý de birdeı. Tek bizdiń synypta bir ǵana oqýshynyń oılaý júıesinde kemistigi bolǵandyqtan, oǵan muǵalim arnaıy synaq suraqtaryn beretin, al múgedek arbasynda otyrǵan balalar bizben únemi birge. Qaıda barsaq alyp júremiz, onyń da quqyǵy bizben birdeı, eshkim kem sanamaıdy. Sondyqtan da ol balalar ózderin barlyǵymen teń dárejede ustaıdy. Kemsitý, kelemejdeý atymen bolmaıdy, basqalardan aıyrmasy joq synyptas dosyń retinde qaraısyń».
Muǵalimderdiń de balalarmen ashyq oı aıtyp, syrlasýy qalypty dúnıe. Birde aǵaı osy tapsyrmany kim sapaly ári tez oryndaıdy soǵan balmuzdaq (dondýrma) áperemin dep alyp berdi. Al kóshede ustazyńdy kórseń onymen sóılesip, keıde ýaqyt bolsa áńgimelesip shaı ishýge de bolady. Mamandyq tańdaý, jalpy kózqaras, sán deısiz be túrli taqyrypta sóılesý esh tańsyq emes.
Oqytý erekshelikteri
Bul endi aıryqsha taqyryp. Túrik mektepteriniń basty ereksheligi – bilim berýde pánaralyq baılanystardy bir-birine etene etip kiriktirý der edim. Máselen, bala bastaýyshty aıaqtap, orta mektepke kelgende 5-7-synyptarda áleýmettik pánder degen jıyntyq bar. 8-synypta ol Atatúrik týraly sabaqpen almastyrylady. Áleýmettik pánderge jaratylystaný, qoǵamtaný, geografııa, tarıh tárizdi pánder toptastyrylǵan. Ári olar tutas oqý jylynda 10-15 kún shamasynda aralyq usaq synaqtar arqyly bekip, aýysyp oqytyla beredi. Úıge tapsyrma berilmeıdi. 7-8-synyptarda tehnologııa sabaǵy bar. Balalar aýyr oqýlyqtar tasymaıdy, kólemi A-4 formatyndaǵydaı qalyń emes kitap-dápterge tapsyrmalar berilgen, ony oryndaýda tek qaryndash qoldanylady. О́shirgishpen qajetinde ózgertip, qate jazylsa durystaýǵa bolady. Jalpy, bala mektepte bizdegideı qalam ustamaıdy.
«LGS lise giriş/gecis sınavı» degen ortaq emtıhan bar. 6 sabaqtan (matematıka, aǵylshyn tili, Atatúrik jáne tóńkeris tarıhy, Din, naqty ǵylymdar, (fen bilimleri) bizdegi jaratylystaný sııaqty pánderden emtıhan tapsyrylady. Eń joǵarǵy jıyntyǵy – 500 ball. Orta mektep aıaqtalǵan soń oqýshylar lıseılerge barady. Olar jalpy «anadolu» (kádimgi lıseı), «meslek» (ýnıversıtetke barmaı osy oqýdan shashtaraz, aspaz, tiginshi, usta tárizdi mamandyq alyp shyǵady), «imam hatip» (ıslam mektebi), «fen lisesi» (naqty pánderdi tereńdep oqytady), «güzel sanatlar» (sýret, aspaptar tartý sekildi túrli ónerge baýlıdy), «spor liseleri» (sporttyq mektep) dep 6 sanatqa bólinedi.
11-synypta baǵyt tańdalady. Gýmanıtarlyq, matematıkalyq jáne tilderge basymdyq beretin úsh baǵyt bar. Gýmanıtarlyqta fılosofııa, psıhologııa, geografııa, matematıka jáne qosymsha ádebıet pen tarıh oqytylsa, matematıkalyq synypta psıhologııa bar, biraq saǵaty óte az. Hımııa, fızıka, bıologııa sabaqtary júrip, matematıka gýmanıtarlyqqa qaraǵanda tereń oqytylady. Ári ár mekteptiń ózderi tańdaǵan páni de bolýy múmkin.
Árbir synypta mindetti túrde úsh taqta turady. Bireýi markermen jazatyn, ekinshisi kádimgi jasyl taqta, úshinshisi ınteraktıvti taqta. Partalarynyń astynda kitap salatyn bólik bar. Qazaqstandaǵydaı muǵalimderde óziniń kabıneti joq. Olarda mektepte muǵalimder bólmesi degen bir ǵana kabınet bolady. Sol jaqta asbólme de bar, onda tońazytqysh, gaz, dıvan, úlken stol, teńizge qaraıtyn balkony bolady. Muǵalimder de oqýshylar tárizdi erkin, onda temeki tartyp demalyp otyra beredi. Mysaly, synypta otyrǵansha, úzilis kezinde dalaǵa shyǵyp dostarmen taza aýamen demala alasyń nemese uldar fýtbol/basketbol oınaıdy. Barlyq jerde erkindik, tipti sabaqta da. Oqýshylar muǵalimdermen sóılesýge, pikirtalastyrýǵa qoryqpaıdy. Aıtalyq, bir bala únemi mynamen kelispeımin, buǵan qarsymyn dep otyrsa, onyń pikirin tutas synyp tyńdaıdy. Ádebıet sabaǵynda bir kitap beredi, kitap klýby sııaqty ǵoı. Sosyn árbir adam óziniń pikirin aıtady. Keıipkerlerdiń qaısy unady, nesimen unady nemese unamady dep oı bólisedi. Taqtaǵa múldem shyǵarmaıdy. Tek matematıka sabaǵynda apaı «kim shyqqysy keledi?» dep suraıdy. Eshkim ún qatpasa ózi shyǵaryp kórsetedi. Munda eger oqýshynyń bilmeıtinin muǵalim túsinip tursa, ony ortaǵa shyǵaryp uıaltpaıdy. Eger uıqyń kelse, partaǵa jatyp uıyqtap alsań da eshkim uryspaıdy. Dırektor oqýshylarmen aralasyp mektepte júredi, barlyǵyn tanıdy.
Osylaısha, túrik mektepterinde tutastaı moraldyq-psıhologııalyq ahýaldyń ornyǵýy ári balanyń beıimdiligi eskeriletin mektepterge bólý, artyq pándermen 12 jyl boıyna balanyń mıyn ashytpaý jetkinshekterdi mektepke umtyldyratyndaı jaǵdaı ornatqan.
TÚIIN. Balalar alǵashqy jyldyń ekinshi toqsanynan bastap «rahmet belgisin» alyp keldi. Al sońǵy toqsandy «maqtaý qaǵazymen» aıaqtady. Sabaqty kesh bastaıtyndyqtan aıaqtalýy da maýsymnyń ekinshi onkúndiginde. 20-da balalar demalysqa taraıdy. Jyl boıyna «anaǵan, mynaǵan aqsha jınaý qajet» degendi estimeý birtúrli eken. Tek mektepten avtobýspen áldebir mýzeıge, konsertke, teatrǵa aparamyz degende chatqa habarlama jazylady. Kim jibergisi kelse aqshasyn qosady. Oqýshylardyń týǵan kúni de árqalaı ótedi, biri úıine shaqyrsa, biri dalada, teńiz jaǵasynda synyptastarymen, synyp jetekshisimen birge oıyn oınap, jeńil taǵamdar jep kóńildi ótkizedi. Jalpy, eshqandaı májbúrleý joq. Bastysy balalar bir jyldyń ishinde barlyq pánge úlgerip, jaqsy nátıjelerge, túrikshe taza sóıleıtin dárejege jetti. Muny mekteptiń úlken jetistigi dep baǵaladym.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
jýrnalıst