Aýǵan asqan aǵaıyn

Budan bólek «Aýǵanstanda qazaqtar bar ma?», «Naqty ne­she qazaq ómir súrip jatyr?», «Olar rasymen qazaq pa, qa­zaq atyn jamylyp, elge kel­gisi keletin ózge ulttar ma?» de­gen suraqtarǵa jaýap iz­dep, Aýǵanstannyń túrki halyq­tary­nyń etnostyq sıpatymen tanysýdy da maqsat tuttyq.

2022 jyldyń qańtarynda «20–50 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aq­taý jónindegi memlekettik komıs­sııanyń materıaldary. HH ǵa­syr» serııasy boıynsha jaryq kórgen muraǵat qujattarynyń alǵashqy jınaqtarynda kórse­tilgendeı, elimizden jer aýyp ket­ken aǵaıyndy kezdestirip qa­la­myz ba degen úmitimiz de joq emes.

Maldarynan aıyrylyp, ashtyq pen qýǵyn-súrgin qaý­pinen úrikken el ar jaǵy Qytaı men Aýǵanstan, ber jaǵy Tájik­stan men О́zbekstanǵa bas saý­ǵalap qasha bastady. Jol azaby men aýrý-syrqaýdan aryp-ashqan bosqyn eldiń ol jaqtaǵy jaǵdaıy da ońǵan joq. Birazy sol jaqta KSRO ydyrap, Qazaqstan táýelsizdigin alǵansha qalyp qoısa, aman qalǵan bir bóligi elge oraldy. Ashtyqtan aryp-ashqan bosqyn jurtty bul jaqta sol baıaǵy qylyshynan qan tamǵan NKVD ǵana kútip otyrdy. Keńestik Qazaqstandaǵy qyzyl qyrǵynnan qaımyqqan aǵaıynnyń birazy sol kúıi elge qaıtpaı, ári qaraı Aýǵanstan asqan degen derekter bar.

Almatydan Mazarı Sháripke deıin kólikpen qalaı jetkenimizdi, úsh eldiń shekarasynan qalaı ótkenimizdi táptishtep jazbaı-aq qoıaıyq. Aıtarym, talıbandardyń baqylaýyndaǵy qazirgi Aýǵanstan ámirligi (qazir memleket osylaı atalady) – sheteldikter úshin qaýipsiz, tyǵyryqqa tirelgen eko­­nomıkasyn damytýǵa bet alǵan, Qazaqstanmen dostyq qa­ty­nastaǵy el. Qazaqtyń aby­roıy bul jaqta da joǵary eken. Aýǵan elinde qazaqtyń bı­daıy­nan jasalǵan unnan pisken tan­dyr nandy jep turyp, «óz bıdaıyn ózine qýyryp bergen» degen osy eken dedik.

Aýǵanstan men Qazaqstan arasynda Túrikmenstan, О́zbekstan, Tájikstan ornalasqanymen, Je­tisaı men Mazarı Shárip qala­synyń araqashyqtyǵy bar bol­ǵany 670 shaqyrym, bul qa­shyqtyq Shymkent pen Alma­ty­nyń arasyndaı. Ǵasyrlar boıy qazaq jeri men aýǵannyń soltústik bóligi aralas-quralas bolyp, aımaqtaǵy saıası jáne etnostyq úderisterdiń ortasynda júrdi. Biz aýǵan saparynda ózderin «qazaqpyz» dep sanaıtyn otbasylardy anyqtap, qazaqqa jaqyn birneshe jergilikti taıpa ókilderimen kezdesip, qazaqqa tán jer-sý ataýlaryn taptyq.

Aýǵanstannyń soltústigindegi Qundyz qalasynyń janynan eni 200 metr shamasynda Alshyn ózeni aǵyp jatyr. О́zenniń ústinen ótetin mańyzdy kópirdi de «Alshyn kópiri» dep ataıdy. Samanǵan qalasynan ońtústikke qaraı 60 km shamasynda, taý ishinde bir aýyl okrýgine qaraıtyn Qazaqly jáne Alasha aýyldary bar. Qazaqly aýlynyń turǵyndary ózderin alasha taıpasynanbyz deıdi. Tegin qazaq dep jazdyrady. О́zbek tiliniń qypshaq dıalektisinde sóıleıdi. Qazaq qońyrattarynyń noǵaı rýy jaılasqan Súlikti aýly Dýlat taýynyń eteginde ornalasypty.

Samanǵan qalasynan ońtús­tikke qaraı 65 shaqyrym jerde – taý baýyryndaǵy bıik tóbe­de Áziret Sultan belgisi tur. Jer­gilikti turǵyndar eskertkishtiń kimge tán ekenin, Áziret Sul­tannyń kim ekenin bilmeıdi. Ma­zarı Sháripte Qoja Ahmet Iаsaýı mahallesi (aýdany) bar.

Aýǵanstandaǵy qazaqqa tán rý-taıpalardyń tarıhyn 3 ke­zeńge bólip qaraýǵa bolady. Birinshi kezeńde – HV–XVI ǵasyrlarda aýǵan jerine kelgen taıpalar, Qazaq handyǵynyń qurylý kezeńinde qalyptasyp, qazaq pen ózbekke ortaq jáne osy eki etnos arasynda bó­lingen ózbek-qazaq rýlary. So­lar­dyń biri – qańlylar, Aýǵanstandaǵy sany eń kóp taıpa. Shamamen, 50–60 aýyl bar. О́zbekshe sóılegenimen, olardan aıyrmashylyǵy «ı» emes, «j» dep sóıleıdi. Qarııalarymen baılanys ornatyp, Ázizolla atty aqsaqaldyń telefon nómirin aldyq. Osyndaı taıpalarǵa jatatyn naımandar 15 myńdaı bar eken. Bulardyń taǵdyry qıyn­daý. Tilderin umytyp, tá­jik­she sóıleıdi. О́zbekter tá­jik dep tiline qaraı shettetse, tájikter ózbek dep túri men tegine qaraı qos­paıdy eken. Keıingi kez­deri saýatty jastary izdenip, naı­mandardyń qazaqqa jaqyn ekenin bilip, tilderin, tarıhyn qalpyna keltirýge tyrysyp júr. Jalpy, munda 15 myńdaı qypshaq bar. Nyǵmatýlla aqsaqaldyń aıtýynsha, bular qara qypshaq, Mazarı Sháripten 60 km jerdegi Murynqara aýlynda turady, tilderi ózbeksheden ózgeleý.

О́zbek qońyrattaryn, laqaı­lardy, qataǵandardy da osy bi­rinshi kezeńdegi taıpalarǵa jat­qyzýǵa bolady. Bul kezeńde kelgen qazaq-ózbek taıpalary ózderin qazaqpen kóbirek baıla­nys­tyrǵanymen, aqparattyq vakýýmǵa oraı jalpy beıtarap jaǵdaıda. О́zbekstan úkimetimen aralarynda eshqandaı mádenı baılanys joq. Eger Qazaqstan jaǵy baýryna tartyp, ıkemdese qazaq halqymen ıntegrasııalanýǵa daıyn.

Ekinshi kezeńde – qazaq je­rindegi XIX–XX ǵasyrlardaǵy túrli saıası oqıǵalarǵa baılanysty Aýǵanstanǵa qonys aýdaryp, sol jerdegi jergilikti ózbekterdi panalap, ózbek tiliniń qypshaq dıalektisinde sóılep, otyryqshy dástúrdiń yqpalyna túsip úlgergen qazaq taıpalary. Bul qazaqtar arǵy atasyna deıin umytpaǵan, ata-babalarynan jetken estelikterdi búge-shigesine deıin aıtyp otyr. Baıulynyń oqyǵany Muqıtdın aqsaqal aýǵan­nyń Larǵan qalasynda 60–70 otbasy taz, alasha rýlary birge turyp jatqanyn, olardyń ózbekshe sóıleıtinin, ózi izdenip, shejire jazyp júrgenin aıtty. Ashamaılylar da ózbekshe sóılegenimen, ózderin ózbekterden bólek ustaıdy.

Úshinshi kezeńde – keńestik júıeniń qýǵyn-súrgini, ashtyq pen kámpeskeleý kezinde Aýǵan jerine qonys aýdarǵandar.

Saparymyzdyń sońǵy kún­­deri Aýǵanstanda qazaq qońy­ratta­rynyń noǵaı, alǵı, sańǵyl rýlary bar ekenin estigen­de, qula­ǵymyz eleńdep qaldy. Jol­bas­shymyz Qalandar Rahym baý­rymyz bizdi Ǵulamsaqy jáne Sharapaddın Samaı atty aza­mattarǵa jolyqtyrdy. Olar­dyń aıtýynsha, ashtyq jyldary Túrkistan oblysynyń Baıtoǵaı, Qojatoǵaı, Syzǵan aýyldarynan ózbek arqyly aýǵan jerine ótken. Noǵaı rýynan Qalandar baýrymyz ata-babasynyń Túr­kistan, Jańaqorǵan óńirinen aýǵannyń Samanǵan aımaǵyna kelgenin aıtyp otyr. Dýlattyń oımaýyt rýynan 60 shaqty otbasy bar. Babalary Shaıannan ashtyq jyldary kelgen, Mazarı Sháripte turatyn Asadolla baý­rymyzdyń aıtýynsha, aýǵanda 70 otbasy oımaýyt bar. Kishi júzdiń sarǵasqa, kete jáne dýan rýlarynan da 20 shaqty otbasy bar. Barlyǵy elge qaıtýdy ańsap otyr. Rasýl atty oqyǵan zııalysy qazaq topyraǵyna keri qaıtatyndardyń tizimin de jasaǵan eken. Aıtýynsha, olardyń bári elge ketýge daıyn.

Aýǵanstanda talıban úki­me­tiniń aldyndaǵy bılik kezin­de general-leıtenant ataǵyn alǵan Seıdahmet Samaı aǵamyz­dyń úıinde boldyq. Balasy Sha­rapaddınniń aıtýynsha, ákesin terrorıster 2013 jyly jaryp óltirgen. Ákesi kózi tirisinde «biz qazaqpyz, qońyratpyz, onyń ishinde samaı sańǵylmyz», dep aıtyp otyrady eken.

Az ýaqyttyń ózinde bul aı­maqta turyp jatqan etnostyq qazaqtardyń qazaq ekendi­gin anyq­taıtyn alǵashqy lın­gvıs­tıkalyq dálelder de tap­tyq. Bolashaqta lıngvıster, tarıhshy-etnograftar, dintanýshylardan turatyn ekspedısııa jasaqtalyp, birigip jumys istese, budan aýqymdyraq, nátıjelirek zertteýler júrgizer edi. Eger memleket tarapynan Aýǵan qazaqtaryn saraptaýǵa arnaıy komıssııa qurylsa, osy toptyń jumysyna tarıhshy jáne etnograf retinde kómektesýge, keńes berýge daıynbyz.

Aýǵanstan qazaqtary ózbek pen tájikterdiń arasynda uzaq jyl birge ómir súrse de, qazaqtyń keıbir tól sózderin anyq saqtap qalǵan, turmystyq tilde qazaqtyń tól sózderin jıi qoldanady. Mysaly, Aýǵan qazaqtary balalaryn «aınalaıyn», «qulynym» dep erkeletedi. Budan basqa «shý shyǵarý», «saı», «shal», «qylyq», «shynymen», «syrt jaq», «laq tartý» (kókpar), «ata», «apa», «áke», «báıbishe», «jaýyr», «jaýy­ryn», «jylqy», «qulyn», «jarty», «jaılaý», «jelke», «joldas», «jatypatar» (sózi mirdiń oǵyndaı keskin, salmaqty), «tek júrmeý», «júz» (bet), «qyzarý», «uqsaý», «quda», «qudaǵı», «qu­da bala», «qalpaq», «teńge», «aýyl», «bosaǵa», «abaıla», «oı pirim» (oıpyrym), «aıtpaqshy», «qalyń­dyq», «shashylý», «shy­myl­dyq», «mańdaı», «tóbe», «shańy­­raq», «kıiz úı», «ýyq» se­kil­­di kóptegen qazaq sóziniń jaq­sy saq­­­talǵanyn zertteý barysyn­da anyqtadyq. Sonymen birge qazaqy yrym men tyıymdar da aýyzeki tilde saqtalǵan. Atap aıtar bolsaq, olar da «bosaǵada turma», «bosaǵany kerme» deıdi. Sondaı-aq «Áı deıtin áje, qoı deıtin qoja joq», «Sý ishken qudyǵyńa túkirme», «Adam alasy ishinde, mal alasy syrtynda» degen maqaldar saqtalǵan. Bul sózder dál osy qalpynda kúni búginge deıin qazaqtar arasynda belsendi qoldanylyp, Aýǵanstan qazaqtaryn ózbekterden, tájik­terden erekshelep turady. Zert­teý nátıjeleri jaqynda tolyq ǵy­lymı maqala túrinde jazylady.

Aýǵanstanda qazaqtar bar. Dál sanyn anyqtaý kúrdeli. Ony arnaıy ǵylymı saraptaýdan keıin ǵana naqty aıtýǵa bolady. Aýǵan asqan aǵaıyndy, sóz joq, elge qaıtaryp alý kerek. Dinderi – elimizdegideı dástúrli ıslam, sýnnızm mazhabynyń matrýdı baǵyty. Qazaqtar arasynda salafızm men ýahabızmge urynǵandary múldem joq. Tilderi taza qazaqsha emes dep, olardy ult qataryna qospaýǵa bolmaıdy. Árıne, júzdegen jyldyq tarıhı Otanynan oqshaýlanyp, basqa ortada ómir súrý olardyń tiline, mádenıetine yqpal etpeı qoımaıdy.

Aýǵan qazaqtary memleket tarapynan eshqandaı qoldaýǵa ıe emes. О́z kúnderin ózderi kórip jatyr. Kóbi saýda, qurylys, kólik jóndeý, eginshilik salalarynda qyzmet etedi. Shaǵyn kásip ıeleri de bar. Eshqandaı aýyr jumystan qashpaıdy. Elge barsa, Qazaqstannyń teriskeıinde turýǵa daıyn.

О́kinishke qaraı, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary shetelderdegi qazaqtardy tarıhı otanyna qaı­tarý naýqany kezinde biraz hazar ultynyń ókilderi qazaq atyn jamylyp, Qazaqstanǵa ótip ketken eken. Hazarlar – Aýǵanstannyń Bamııan provınsııasynda jasaıtyn, tájik tilin­de sóıleıtin, shııttik aǵymdy ustanatyn ult. Tarıhı derekterge qaraǵanda, Shyńǵys han zamanynda osy aımaqta bılik etken Shaǵataı urpaqtaryna qyz­met etip, áskerı qyzmet at­qar­ǵan. Keıin tájikter arasynda qalǵan hazarlar birte-birte parsylanyp, tilin de, dinin de umytyp, assımılıasııaǵa túsip ketken. Burynǵy úkimet kezinde de, talıbter kezinde de shııttik aǵymda bolǵany úshin qýǵyn-súrgin kórip júrgen hazarlar antropologııalyq jaǵynan qazaqtarǵa óte uqsaıdy. Bilmeıtin adam olardy qazaq eken dep qalýy ábden múmkin. 90-jyldary parsy tilin biletin shyǵystanýshy mamandar bolmaǵandyqtan, olardy qazaqtardan ajyrata almaı, birazy elge ótip ketken. Tarıhı  tamyrymyz bir bolǵanymen, olardy qazaq qataryna qosýǵa bolmaıdy. Eń basty qaýip – olardyń dininde.

Jomart JEŃIS,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵyTarıh jáne etnologııa ınstıtýty dırektorynyń orynbasary