Bir ýaqytta «Búkil eldi elektrlendirsek, kommýnızm degenimiz – sol» deıtin edik. Obaly neshik, malshylardyń alys qystaqtaryna deıin joǵary kerneýli elektr jelileri tartylǵanyn kórgende, kommýnızm tóbeniń arǵy saıyna jetip qalǵandaı áserge bólengenimiz ótirik emes. Bul – ótkenniń áńgimesi, al qazirgi kúıimiz qandaı?
Eldiń basqa óńirin qaıdam, Ulytaý oblysynda bir jaǵyna shońqaıyp jatqan sharýanyń biri – naq osy energetıka. Oblystaǵy elektr jelileriniń jalpy uzyndyǵy 2 820 shaqyrymdy qurasa, sonyń 60 paıyzy tozyǵy jetip ázer tur. Eger jel qattyraq soqsa, oblystyń kóptegen eldi mekenindegi jaryqtyń jalp ete qalatyny sondyqtan. Qańtardyń bas kezinde Jezdi kentiniń halqy 4-5 kún boıy jaryqsyz qalyp, ábden ábigerge tústi. Kentke jaryq berý úshin kádimgideı jantalasqan jumys júrgizildi. Boranǵa, sýyqqa qaramaı úzilgen jelini qaıta jalǵaǵan azamattar halyqtyń alǵysyn arqalady. Biraq jaǵdaıdyń soǵan jetkizilýi bul sharýamen aınalysýdyń ar jaǵynda shıkilikterdiń jatqanyn aıǵaqtap berdi.
Oblystaǵy elektr jelileri – ártúrli menshikte. Jezqazǵan, Sátbaev qalalarynyń jelilerine «Qazaqmys» korporasııasynyń «Elektr jelileri kásiporyny» (PES) ıelik etedi. Qarajaldaǵylar «Vest-2001» JShS-na, Jáırem kentindegiler «Energotranzıt kompanı» JShS-na qaraıdy. Al Jańaarqa jáne Ulytaý aýdandarynyń jelileri – memlekettik kommýnaldyq menshikte. Biraq menshik túriniń jeke nemese memlekettik bolǵany sapaly qyzmet kórsetý turǵysynan qaraǵanda bir-birinen eshqandaı artyqshylyǵy, aıyrmashylyǵy baıqala qoımaıdy. Áıtpese, Jezqazǵan qalasyndaǵy 1081,2 shaqyrym elektr jelisiniń – 50%, Sátbaev qalasyndaǵy 332,46 shaqyrymnyń – 45%, Qarajaldaǵy 381 shaqyrymnyń – 55%, Jańaarqa aýdanyndaǵy 669 shaqyrymnyń – 50%, Ulytaý aýdanyndaǵy 356,16 shaqyrymnyń 60%-ynyń tozyǵy jeter me edi?
Tozyǵy jetken jelilerdi jańǵyrtý, aýystyrý, jóndeý, ıaǵnı jańalaý baǵytynda oblysta keıingi úsh jyl ishinde 2,8 mlrd teńge jumsalǵan eken. Bul qarajatqa 260 shaqyrym jeli men 127 birlik elektr jabdyqtary jańǵyrtylyp, jóndelgen kórinedi. Resmı málimet osyndaı. Bul jalpy tozýdy 6%-ǵa tómendetken eken. Sonda tozyǵy jetken elektr jelileri men jabdyqtaryn tolyq jaqsartý úshin áli qanshama qarajat kerek? Negizi bul jumys tarıf esebinen atqarylady. Investısııalyq baǵdarlama somasy tarıfterge baılanysty bekitiledi. О́tken jyldary qansha qarajat jumsalǵanyna qarap, oblystaǵy osy baǵytta atqarylyp jatqan sharýany baǵamdaýǵa da bolady. 2020 jyly – 900 mln teńge, 2021 – 1 mlrd teńge, 2022 jyly – 900 mln teńge, al 2023 jyly 2 mlrd teńge jumsalǵan eken. Demek, keıingi úsh jyldaǵy barlyq jumsalǵan qarajattyń basym bóliginiń 2023 jylǵa tıesili ekeni jaǵdaıdy durystaý baǵytyndaǵy qozǵalystyń qarqyn ala bastaǵanyn kórsetedi. Bul óz kezeginde oblystaǵy elektr máselesi oń sheshimin tabady deıtin senimdi nyǵaıta túsedi. Degenmen túıtkildi tustar da, jaýapsyz suraqtar da joq emes.
Aıtalyq, Jańaarqa jáne Ulytaý aýdandarynyń jelileri memlekettik kommýnaldyq menshikte ekenin joǵaryda aıtyp óttik. «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy boıynsha, Ulytaý oblysynan saılanǵan Májilis depýtattary Erbolat Satybaldın men Amanjol Áltaıdyń kúsh-jiger jumsaýymen Jańaarqa aýdanyndaǵy Atasý kentiniń elektr jelilerin jańǵyrtýǵa – 3,4 mlrd teńge, Eralıev aýylyna 934,4 mln teńge qarastyryldy. Bul qarajat bıyldan bastap ıgerile bastaıdy. Al Ulytaý aýdanynda mundaı qarjylandyrý qarastyrylmaǵan. Nege?
Munyń mánisin Ulytaý oblysy energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Almaz Jandarbekov: «Elektr energetıkasy týraly» elimiz zańnamasy sheńberinde «Jezqazǵan taratýshy elektr toraby kompanııasy» AQ («JezTEK» AQ) kásipornyna Ulytaý aýdanynyń elektr jelileri múlkin berý boıynsha jol kartasy ázirlenip, oblys ákimdigi men «Qazaqmys enerdjı» JShS taraptarynan bekitildi. Ulytaý aýdany múlikti baǵalaý máselesin sheship, «JezTEK» AQ-qa ótkizedi. Sodan soń «JezTEK» AQ jelilerdi kútip ustaý, jańǵyrtý jumystaryn tarıf esebinen ózderi júzege asyrady», dep túsindirdi.
Durys-aq. Biraq ol sondaı-aq Jańaarqa aýdanyna qarasty elektr júıesin de «JezTEK» AQ-qa berý, Qarajal qalasy men Jáırem kentine qarasty elektr jelilerin memlekettik menshikke qaıtarý baǵytynda jumystar júrgizilip jatqanyn aıtady. Osy oraıda túsiniksizdik týyndaıdy. Bul elektr jelileriniń menshik ıelerin naqtylaýǵa qatysty. A.Jandarbekovtiń aıtýynsha, Jańaarqadaǵy qazirgi tozyǵy jetken jeliler Úkimettiń esebinen jóndeledi, biraq keıin jekemenshik kompanııaǵa, ıaǵnı «JezTEK» AQ-qa ótkiziledi. Al Qarajal qalasy men Jáırem kentindegi jekemenshik kompanııalar tozdyrǵan elektr júıelerin memleket menshigine qaıtaryp alý kózdelip jatyr. Sonda muny qalaı túsinýge bolady? Qarajal qalasy men Jáırem kentindegi kompanııalar eshqandaı jaýapkershilikke tartylmaı ma? Mundaǵy jelilerdi búgin memleketke qaıtaryp, jóndep, jańartyp bolǵasyn qaıtadan jekemenshikke beremiz be? Bul suraqqa naqty jaýap bolmady.
Mundaı jaýapsyz qalǵan suraqtar munymen shektelmeıdi. Sondaı suraqtyń biri – tutynýshylar tarapynan paıdalanylǵan elektr qýatyna tólengen tólemnen tys, qyzmet kórsetýshi kompanııaǵa dep tólenetin qarajattyń qaıda ketkeni, qalaı jumsalǵany jóninde turǵyndar tarapynan kóterilip júrgen másele. Eger olardyń qyzmetine saı tólemin tólep otyrsaq, elektr jelileri, qural-jabdyqtary nege jańartylmaıdy?» deıdi halyq. Oryndy saýal. Osy suraqtyń jaýabyn alýdy A.Jandarbekov Ulytaý oblysy boıynsha Tabıǵı monopolııalardy retteý komıtetiniń departamentine nemese «Jezqazǵan taratýshy elektr toraby kompanııasy» AQ-qa siltedi. Sáti túskende, bul suraq sol mekemelerge de qoıylatyny anyq, biraq bildeı bir oblystyń energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń ózine qoıylǵan suraqty ózgege qaraı ysyra salýy onyń bul máselege eshqandaı nazar aýdarmaı otyrǵanyn kórsetedi. Al mundaı máseleniń bul basqarmaǵa esh qatysy joq pa? Bulaı dep eshkim aıta almasa kerek.
Taǵy bir kóńildegi túıtkildi suraqtardyń biri «jasyl energııaǵa» qatysty. Keıingi kezde balama nemese jasyl energııa atalǵan jańa kózder Ulytaý oblysynda da qanat jaıyp keledi. Mysaly, qazirdiń ózinde Jezqazǵan qalasynda 10 MVt «Keńgir» kún elektr stansasy jumys istep tur. 1,2 MVt «Jez-Solar» kún elektr stansasy salyndy. «Bereke Business Group» JShS quny 14 mlrd teńge turatyn 100 MVt kún elektr stansasyn salýǵa nıet bildirip, qazir jer telimi qarastyrylyp jatyr. «Mezgilder Qushteri» JShS qýaty 100 MVt jel elektr stansasyn salýdy bastap ketti dese de bolady.
2023 jyly Jezqazǵan qalasynyń ońtústik óndiris aımaǵynda 20 ga jerge jel elektr stansasynyń munaralaryn shyǵaratyn zaýyttyń kapsýlasy qalandy.
Jańaarqa aýdanynyń terrıtorııasynda 1000 MVt jel elektr stansasyn salý úshin jer telimi bólindi. Quny 500 mlrd teńgeni quraıtyn bul eki jobany «TehnoGrýppServıs» JShS qytaı ınvestorlarymen birge atqaryp shyǵýdy josparlap otyr.
Árıne, mundaı izdenister kóńilge qýanysh uıalatady. Biraq bulardan óndirilgen elektr qýaty qandaı qajettilikke paıdalanylady? Biryńǵaı óndiris qajetine jumsala ma? Qarapaıym halyqqa qandaı tıimdiligi bar? Aıtalyq, sol «jasyldardyń» arqasynda jeke tulǵalardyń elektrge tóleıtin tarıfteri tómendeı me, joq pa? Bizde osyndaı máselelerdi halyqqa jarııa túsindirý dástúri qalyptaspaǵandyqtan, jasyryn, jumbaq kúıinde qala beredi.
Jezqazǵan – Sátbaev qalalaryna ortaq №2 Jylý elektr stansasyn salý týraly kópten beri aıtylyp keledi. Tipti 2015 jyly energetıka salasy ardagerleriniń biri «Ázerbaıjandyq kásipkerler salatyn boldy, qarajatty da ózderi quıady eken» dep alqaly bir otyrysqa qatysýshylardan súıinshi suraǵanyna kýá bolǵanbyz. Qazir ol kisi marqum bolyp ketti.
Jýyrdaǵy Úkimet otyrysynda Energetıka mınıstri Jezqazǵan qalasynda 2029 jyldyń sońyna deıin qýaty 500 MVt bolatyn jańa jylý elektr ortalyǵynyń salynatyny jóninde habarlady. Jylý elektr ortalyǵynyń qurylysy úshin Jezqazǵan jáne Sátbaev qalalarynyń aralyǵynan 1 000 gektar jer ýchaskesi anyqtalyp, energetıka basqarmasynda rásimdeldi. Búgin bolmasa erteń iske asatyn jobanyń qolǵa alynǵany, árıne, óte súıinishti-aq.
Ulytaý oblysyndaǵy reestrde tirkelip turǵan 15 monopolııalyq kásiporynnyń beseýi energetıka salasyna qatysty kásiporyndar eken. Atap aıtqanda, «JezTEK» AQ, «Kazakmys Distribtion» JShS elektr jelileri kásiporny, «Vest-2001» JShS, «Energotranzıt kompanı» JShS jáne «Ulytaý aýdandyq kópsalaly kommýnaldyq sharýashylyq kásiporyny» kommýnaldy memlekettik kásiporny. Al osy kásiporyndardyń jaı-kúıleri qandaı?
«Bul kásiporyndarda qazirgi tańda óz shyǵynyn aqtamaý, jabdyqtar men jelilerdiń tozýy, tarıfterdiń shektelýi, energetıka kadrlarynyń sırep bara jatqany, jalaqynyń tómen bolýy sııaqty kóptegen problema bar», deıdi Ulytaý oblysy energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy. Demek, «Jedel járdemge de járdem kerek» demekshi, atalǵan kásiporyndardyń ahýalyn jaqsartpaı, oblystaǵy jalpy energetıka salasynyń túıindi tustaryn tarqatý ońaıǵa soǵa qoımaıdy-aý...
Keıingi kezderi baıqala bastaǵan az-kem oń ózgerister kóńilge jyltyraǵan úmit otyn jaqqanmen tolyqqandy senim uıalata qoımaıdy. О́ıtkeni Ulytaý aýdanyna qarasty elektr júıesin «JezTEK» AQ-qa ótkizý týraly áńgime bastalǵaly kemi 10 jylǵa taqady. Oblys ákimi men «JezTEK» AQ arasynda jaqynda ǵana qol qoıylǵan Jol kartasyna kóp úmit artylyp otyr. Buǵan deıin de birneshe márte osyndaı qadam jasalǵanmen aqyryna jetpeı qalyp edi. Kóńildiń kúdikten aryla almaıtyny da sodan. Degenmen bul joly bári ońynan sheshiledi dep seneıik. Biraq «balapandy kúzde sanaıdy» degendeı, bári qaǵaz júzindegideı túzilgen tártippen iske asqansha jaryqtyń jaıy qanshalyqty jaqsaratyny ulytaýlyqtardy mazalaýyn qoımaıtyny anyq.
Ulytaý oblysy