Veıpten tóngen qaýip

Prezıdent Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda elektrondy shylymdar men veıpterdiń zııany týraly aıtqan bolatyn. «Ult densaýlyǵyna qaýip tóndiretin taǵy bir kesel – bul veıpter men elektrondy temekiniń alýan túrleri. О́kinishke qaraı, olardy qoldaný jasóspirimder arasynda sánge aınaldy. Buǵan olardyń qoljetimdiligi men zańsyz jarnama yqpal etedi. Shyn máninde, jastar ózine qaýip-qater tóndirip otyr. Sebebi veıpterdiń ózi zııan­dy, esirtkige bir qadam jaqyn. Osy qaýipti qubylyspen kúresý úshin júıeli ári shuǵyl sharalar qabyldaý kerek, tek tyıym salýmen másele sheshilmeıdi», degen edi Memleket basshysy.

О́tken aptada Májilis den­saý­lyq saqtaý máseleleri týra­ly zań jobasyn ekinshi oqy­lym­da qabyldap, Senatqa ji­ber­di. Qujatqa sáıkes endigi jer­de elimizde veıp ónimder satýǵa tyıym salynbaq. Aıta ke­­ter­ligi, densaýlyq saqtaý má­sele­leri boıynsha túzetýler tu­jy­­rymdamasynan tys temeki ónim­­­derin tutynýdy shekteý nor­malary bar.

Veıpterdi ákelýge, óndirýge, satýǵa jáne taratýǵa tyıym salýdan bólek, zańsyz aınalymy úshin qylmystyq jaýap­ker­shi­lik qarastyrylǵan. Máselen, elektrondy shylym satqany úshin 50 táýlikke deıin qamaýǵa alý kózdeledi. Ony ákelip, ta­rat­­qandar 2 jylǵa deıin bas bos­tandyǵynan aıyrylady. Al qyl­mystyq toptyń ne asa iri mólsherde, birneshe ret jasal­ǵan áreket úshin 5 jylǵa deıingi mer­zimge bas bostandyǵynan aıy­rý jazasy taǵaıyndaldy.

Jalpy, keıingi jyldary «veıp» atanyp ketken elektrondy shylymdardy qoldaný keń taralǵany ras. Ásirese jastar arasynda hosh ıisti nıkotınniń dámin kórgender kóp. Sózimiz dáleldi bolsyn, sıfrlardy sóı­­leteıik. Má­selen, Qarjy mı­nıstr­li­giniń málimetinshe, 2020 jyl­dan bastap veıp naryǵy 300 esege jýyq ósti.

Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymy sonaý 2018 jyly Qazaq­standa júrgizgen zert­te­ýin­de 15 jastaǵy uldardyń 14 paıyzy, qyzdardyń 6 paıyzy veıpti bir ret qoldanyp kórgenin, 11-15 jastaǵy uldardyń 8,5 pa­ıyzy, qyzdardyń 3,8 paıyzy únemi tutynatynyn anyqtaǵan bolatyn. Al 2022 jylǵy saýalnama veıpqor balalardyń sany artqanyn, sonyń ishinde árdaıym tutynatyndar 3,6 pa­ıyz­ǵa óskenin kórsetip otyr.

Májilis depýtaty Elnur Beı­senbaevtyń aıtýynsha, VIII shaqyrylym depýtattary saılanǵaly beri elektrondy shylym naryǵyn retteý máse­lesi turaqty talqylanyp keledi.

«Úkimet qandaı da bir qa­tań retteýdi engizýge múmkin­dik berdi, bizdiń fraksııa bir­neshe ret Premer-mınıstr men Densaýlyq saqtaý mı­nıstr­liginiń basshylaryna bul keleń­sizdikti másele etip qoıdy. VII shaqyrylymda bul másele komı­te­timizdiń is-sharalar josparyna engizil­di. Ortaq sheshimge kele alma­dyq jáne qatań retteýdi engize almadyq. Bazarlarda, Alma­ty­nyń baraholkasynda qap-qabymen satylyp jatyr. Keshe qoǵamdyq balalar qory 400-ge jýyq jasóspirim qatysqan áleýmettik saýalnamany jarııa­lady. Zertteý kórsetkendeı, Al­ma­ty men Astana jastarynyń 80 paıyzy veıp qoldanady. Bul qorqynyshty, osy tyıym ar­qyly balalarymyzdy qor­ǵaı­­myz dep oılaımyz», dedi E.Beısenbaev.

Degenmen depýtat ty­ıym salý kóleńkeli saýdany arttyrýy yqtımal eke­nin joqqa shyǵarmaıdy. Alaı­da bala­lar­dyń veıpke ońaı qol jet­kizýine shekteý qoıyla­tynyna senimdi.

Keıingi kezde veıptiń «káı­pine» túsken jastardyń kó­beıýine birneshe sebep bar. Birin­shiden, veıpındýstrııa balalar men jastarǵa baǵyttalǵan marketıngti qoldanady. Iаǵnı ony satyp alý ońaı. Balalarǵa aýmaqtyq jaǵynan da jáne baǵa­sy boıynsha da qoljetimdi.

Ekinshiden, veıp satýshylar marketıngtiń tásilderin qoldanyp, elektrondy shylymdy «zııansyz» retinde jarna­ma­laýǵa qumar. Osylaısha, jas­­tardy arbaıdy. Qazirgi tań­da atalǵan qaýipti ónim saýda oryn­darynda, onyń ishinde azyq-túlik dúkenderinde bala­nyń kózi jetetin deńgeıde ornalas­ty­ryl­ǵan. Buryn elektrondy shylym arnaıy oryndarda satylsa, endi qarapaıym azyq-túlik dúkenderinen de kezdestirýge bolady. Sondaı-aq veıpterdiń syrtqy qoraptary, paketteri túrli-tústi tartymdy sýrettermen bezendirilip, balalar men jas­óspirimder aýdıtorııasyna beıimdelgen.

Úshinshiden, veıpterdiń qara­paıym temekiden aıyrma­shy­lyǵy jeterlik. Shylym tartqan adamnan onyń kúlimsi ıisi múńkip tursa, veıpten ondaı ıis shyqpaıdy. Onyń qura­myn­­daǵy hosh ıistengishter, ınga­lıa­sııalyq zattar nıkotındi búr­ke­meleıdi. Sonyń saldarynan ata-ana balasynyń zııandy ónimdi tutynyp júrgenin ańǵarmaýy da múmkin.

Tórtinshiden, baǵasy qol­­jetimdi. Ortasha eseppen, elektrondy shylymnyń quny 2000 teńge shamasynda. Mek­­tepterde balalar veıpti ortaq­­tasyp satyp alatynyn áleýmettik jelilerden estip júrmiz. Tipti bastaýysh synyp oqý­shylarynyń da dámin tat­qany týraly aqparatty kózimiz shalǵany bar.

Depýtat Nurgúl Taýdyń sózi­ne súıensek, veıpterdegi nı­ko­­tınniń mólsheri shekti deń­geı­den asyp ketken. «Qazaq­standa tutynýdyń elektrondyq júıeleriniń suıyqtyqtarynda nıkotın mólsheriniń ruqsat etilgen shekti deńgeıi 1 mg/sm3, alaıda Sanıtarlyq-epı­demıo­lo­gııalyq baqylaý komı­te­tiniń zertteý nátıjeleri boıynsha nıkotın mólsheri 67,6 mg/sm3 qurap, ruqsat etilgen deń­geı­den ondaǵan ese asyp ket­keni anyqtaldy», deıdi N.Taý.

Jalpy, elektrondy temeki men veıp máselesi Qazaqstandy ǵana emes, álemdi de alańdatyp otyr. Elektrondy temeki na­ryqqa alǵash ret shyqqanda adamǵa zııansyz ekeni alǵa tar­ty­­latyn. Sondaı-aq kádimgi te­­me­kiden bas tartýǵa kómek­tese­tin ónim retinde jarnamalandy. Keıingi birneshe jylda shar­ta­raptyń túkpir-túkpirinde oǵan tyıym salýǵa belsendi kiristi.

Máselen, taıaýda ǵana Uly­brı­tanııa úkimeti atalǵan zııan­dy ónimdi shekteý jóninde zań jobasyn Parlament qaraýyna usyndy. Tumandy Albıonnyń premer-mınıstri Rıshı Sýnak jastardyń temeki shegýin toqtatý maqsatynda Ulybrıtanııada bir ret qoldanylatyn veıpterge tyıym salynatynyn málimdedi.

«Veıptiń uzaqmerzimdi áseri belgisiz jáne olardyń qura­myn­daǵy nıkotın óte táýeldi bolýy múmkin. Sondyqtan shylymnan bas tartýǵa kómektesetin qural retinde paıdalanylsa da, ony balalar men jasóspirimderdiń qoldanýyna jol bere almaımyz», dedi R.Sýnak.

Ulybrıtanııa úkimeti jańa ereje engizý arqyly elektrondy temekide hosh ıis qoldanýdy shektemek. Endigi jerde ony qarapaıym qaptamamen oraıdy ári qarapaıym dúkende satýǵa shekteý qoıylady. Tumandy Albıonnyń úkimeti mundaı qadamǵa keshteý baryp otyr. Áıtpese, Shotlandııa men Ýels tarapy talaıdan beri veıpke ty­ıym salýǵa shaqyryp keledi.

Osy oraıda aıta ketken jón, elektrondy temekiniń den­saý­lyqqa zııanynan bólek qor­­sha­ǵan ortaǵa tıgizer zardaby da aýyr. О́ıtkeni ony tutyn­ǵan­nan keıin arnaıy oryndarǵa emes, qoqys jáshigine tastaıdy. Saldarynan elektrondy temekini jasaýǵa paıdala­nylatyn plastmassa, onyń qu­ra­myndaǵy zattar, elektrondy jab­dyqtar qaıta óńdelmeı, qoqys polıgonyna aparylady.

Irlandııa da veıpke tyıym salýdy josparlap otyr. Qazirgi tańda atalǵan eldiń úkimeti ha­lyq­tyń pikirin surastyryp, saýal­nama júrgizip jatyr. Ir­lan­dııadaǵy densaýlyq saq­taý jáne qorshaǵan ortany qorǵaý qaýymdastyǵy úki­metti tezirek áreket etýge sha­qyr­ǵan. Mysaly, «Voice Ireland» uıymy arnaıy petısııa ja­rııalap, «Eýropadaǵy bir ret qoldanylatyn veıpke tyıym salǵan birinshi el» etý maq­sa­tyn­da #Ban­DisposableVapes naýqanyn áleý­met­tik jelilerde júrgizip keledi.

Germanııa da osyndaı elektrondy temekige qarsy shara qoldanýdy kózdep otyr. Keıbir ekologter oǵan búkil Eýropalyq odaqta tyıym salýdy kózdeıdi. Solardyń qatarynda Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Steffı Lemke de bar. «Bir ret qol­danylatyn elektrondy teme­kiler qorshaǵan ortany lastaıdy. Elektr qurylǵy retinde qaı­ta óńdeýge jiberilýdiń ornyna turmystyq qaldyqtarǵa aınalady», deıdi S.Lemke.

Tipti qart qurlyqtaǵy naǵyz shylymqor el sanalatyn Fran­sııa da veıpterge qar­sy­lyq bil­dirdi. Budan bólek, Ýrýgvaı, Argentına, Brazılııa sekildi bir­qatar memlekette veıp­ter­di qol­danýǵa ishinara tyıym salynǵan.