Elimizde stýdentterge oqý aqysyn tóleýge nesıe berilýi múmkin. Qaryz alǵandar bereshekti aqsha alynǵan aıdan keıin óteıdi. О́tken jyly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek oqý aqysyn tóleýge baǵyttalǵan 2-3 paıyzdyq uzaqmerzimdi ári jeńildetilgen nesıe berý týraly aıtqan edi. Joǵary bilimge qoljetimdilikti keńeıtý aıasynda zańnamalyq deńgeıde «Bilim berý nesıesi» uǵymy engizilgenin de túsindirdi. Iаǵnı stýdentter oqý aqysyn ýnıversıtetti aıaqtaǵannan keıin de tóleı alady.
Nesıeni iske qosý qoldanystaǵy zańnamada qajetti normalar qabyldanǵannan keıin osy jyly bastalady. Oǵan bilim berý granty buıyrmaǵan talapkerler úmitker bola alady. Osylaısha, olar memleket kepildigimen nesıe alyp, oqý aqysyn tóleıdi. Bul bastama qarjy agentin tarta otyryp, ekinshi deńgeıdegi bankter arqyly júzege asyrylady.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy boıynsha bilim alýshylarǵa ulttyq biryńǵaı testileý nátıjelerin, áleýmettik jaǵdaıdy, ǵylymı (shyǵarmashylyq) jetistikterdi eskere otyryp, joǵary bilimge aqy tóleý úshin nysanaly aqsha somasynyń belgili bir úlesin alýdy qamtamasyz etý maqsatynda saralanǵan grant engizý máselesi pysyqtalyp jatyr», dep habarlaǵan edi Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi.
Memlekettik bilim berý nesıesi týraly Normatıvtik-quqyqtyq aktiler portalynda jarııalanǵan qujatta jazylǵan. Qaǵıdada nesıeni ıgerý kezeńi qaryz alýshynyń ýnıversıtette oqý merzimi dep kórsetilgen. Nesıeni alý úshin úmitker el aýmaǵyndaǵy ýnıversıtetterde ne odan keıingi joǵary bilimniń bilim berý baǵdarlamasy boıynsha oqýy kerek.
«Turaqty tabys kózi bar, keminde bir eńbekke qabiletti el azamaty kepildik berýi kerek. Bul ólshemshart jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar sanatyna jatatyn qaryz alýshylarǵa qoldanylmaıdy. Bilim berý jınaqtaý salymy týraly tirkelgen sharty nemese joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymynda oqýdyń búkil kezeńi úshin bilim berý qyzmetteriniń jalpy qunynyń keminde 10 paıyzy mólsherinde jıyntyq jınaqtary bar bilim berý jınaqtaý saqtandyrý sharty bolýǵa tıis», dep jazylǵan talqyǵa usynylǵan qujatta.
Bir eskererligi, stýdentterge nysanaly nesıe esebinen qolma-qol aqsha berilmeıdi. Eger stýdent aýyryp qalsa nemese memlekettik bilim grantyna aýyssa, ne oqýyn merziminen buryn toqtatatyn bolsa, bul týraly ýákiletti organdarǵa habarlaýy kerek. Ol kezde nesıe sharttaryna baılanysty nysanaly nesıeni óteý kestesi qaıta qurylady. Al qaryz alýshy ózge sebepterge baılanysty oqýyn úzse, oqýdy toqtatqan kúnnen bastap, bir jyl ishinde oqý aqysyna ketken qarajatty qaıtarady. «Eger stýdent qaıtys bolsa, onda memlekettik bilim berý nesıesi boıynsha talaptar toqtatylady. Budan bólek, nesıe alýshylar merzimdi áskerı qyzmetke shaqyrylǵan jaǵdaıda memlekettik bilim berý kredıtin óteý qyzmet ótkerý kezeńine, biraq 2 jyldan aspaıtyn merzimge toqtatyla turady», dep jazylǵan qaǵıdada.
Bilim berý nesıesi damyǵan elderde jolǵa qoıylǵan. AQSh, Kanada, Aýstralııa, Jańa Zelandııa, sondaı-aq Eýropa elderinde ýnıversıtetter men kolledj stýdentteriniń 60 paıyzy oqý nesıesin paıdalanady. Bir qyzyǵy, ol jaqta banktik nesıeni tek joǵary mektepte oqýǵa ǵana emes, sonymen qatar qysqa jáne uzaqmerzimdi kýrstarǵa, taǵylymdamalarǵa da alýǵa bolady. Tipti turý aqysyn tóleýge nemese oqý kezeńindegi basqa shyǵyndardy nesıelik qarajatpen jabýǵa bolatyn ilespe bilim berý nesıesi de bar.
Osy tusta ekonomıst Maqsat Halyq mınıstrliktiń bastamasyna qatysty pikir bildirdi. Ol elimizde nesıe alýǵa keńes bermeıtinin, dál qazir nesıelerdiń paıyzy óte joǵary ekenin aıtty. «Eldegi ınflıasııa jáne Ulttyq banktiń qoıyp otyrǵan bazalyq paıyzdyq mólsherlemesine baılanysty nesıe paıyzy da ósip otyrady. Sondyqtan dál qazirgi ýaqytta bilim nesıesin usynatyn bolsa, óte tıimsiz bolady», dedi ekonomıst.
– Al eger aqsha-nesıe saıasaty qalypqa kelip, erteń bazalyq paıyzdyq mólsherleme túsetin bolsa, tómen paıyzben nesıe berilse, mundaı nusqalardy qarastyrýǵa bolady. Taǵy bir aıtatyn negizgi másele bar. Bilim úshin berilgen nesıe ózin-ózi aqtaıdy. Bilim úshin alynǵan qaryzdy belgili bir dárejede adamı kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa dep qarastyrýǵa bolady. Bir qyzyǵy, bereshekti óteý oqý ornyn aıaqtaǵan soń emes, «qarajat túsken ýaqyttyń kelesi aıynan bastalady» dep jazylǵan. Bul qanshalyqty durys? Shyny kerek, kelesi aıdan bastap tóleý kerek bolsa, ony stýdent ózi tóleı me? Stýdent bilimge kúsh salyp, oqýy kerek. Al ol ýaqytta jumys isteımin, nesıeni tóleýim kerek dep júrse, qandaı qıyndyqqa dýshar bolady. Qazirgi kúnniń ózinde kóp stýdent oqý aqysyn tóleımin dep daıashy bolady, talmaı jumys isteıdi. Oqý aqysyn ózi tólep jatqandar bar. Eger olarǵa sondaı nesıe retinde múmkindik berilse, paıyzy tómen bolsa, bálkim ony da qarastyryp kórgen durys shyǵar, – deıdi sarapshy.
Búginde stýdentterdiń 60 paıyzǵa jýyǵy aqyly negizde oqıdy. Al 2021-2022 oqý jylyndaǵy resmı statıstıkaǵa sáıkes qarjylyq qıyndyqtarǵa baılanysty 22,5 myń stýdent oqýyn tastap ketken. Sarapshylardyń aıtýynsha, elimizde buryn da bilim nesıesi bolǵan. Stýdent oqýdy bitirgennen keıin jumysqa turǵanda tóleı alatyn. Ári bul qadam jemisin beredi de. Rasynda da, bilim alamyn deıtin stýdentterge tıimdi bilim nesıesi bolǵany jaqsy-aq. Oqýyn aıaqtap, dıplomyn alyp, jumysqa turǵannan bastap qana nesıesin tólese, ilim izdegen qansha jannyń joly ashylar ma edi? Qarajattyń jetispeýinen bilim almaı qalǵan jalyndy da talapty jastardyń mańdaıy jarqyrar ma edi, kim bilsin?